घाम त आज पनि उस्तै लाग्छ, तर किन हाम्रा गाउँका घरहरूमा पहिलेको जस्तो उज्यालो छैन?
यसपालिको दसैँमा गाउँ गएको थिएँ। गाउँ पुग्ने बाटो पहिलेभन्दा धेरै फेरिएको रहेछ। कुनै समय धुलो उडाउँदै, उकाली–ओराली गर्दै हिँड्नुपर्ने बाटोमा अहिले गाडी गुड्ने सडक बनेको छ।
हिजो टाढा लाग्ने ठाउँहरू आज नजिक भएका छन्। घरहरू फेरिएका छन्, छानाहरू फेरिएका छन्, आँगन फेरिएका छन्। कतै नयाँ रङ लगाइएका घर छन्, कतै ठूला पक्की भवन ठडिएका छन्।
तर थाहा छैन किन, यति धेरै परिवर्तनका बीच पनि मन खुसी हुन सकेन।
बाटो राम्रो भएको थियो, तर बाटोमा मानिस थिएनन्। घरहरू ठूला भएका थिए, तर घरभित्र चहलपहल थिएन। गाउँमा सुविधा थपिएको थियो, तर गाउँको पुरानो रौनक कतै हराएजस्तो लाग्यो।
बाटोको एक कुनामा एक जना वृद्ध टुसुक्क बसिरहेका थिए। अलि पर अर्को घरको आँगनमा एउटी वृद्धा एक्लै घाम तापिरहेकी थिइन्। कतै बन्द ढोका थिए, कतै झ्यालबाट बाहिर चियाइरहेका थकित आँखाहरू। ती आँखाहरूले कसलाई कुरिरहेका थिए होलान्? परदेशिएका छोराछोरीलाई? वर्षमा एकपटक आउने चाडपर्वलाई? कि कहिल्यै नफर्किने आफ्नै पुराना दिनहरूलाई?
थाहा छैन। तर ती दृश्यहरू देख्दा मन यसै आत्तियो।
के साँच्चै हाम्रा गाउँहरू विकास हुँदै गएका हुन्, कि बिस्तारै मानिसविहीन बन्दै गएका हुन्?
म साँच्चै मेरो त्यो फुपूको घर सम्झन्छु, जहाँ चाडबाडबाहेक पनि सधैँ चाडबाड झैँ हुन्थ्यो। त्यो घरमा मेरो फुपूलाई कहिले फुर्सद नै हुन्न थियो। पाहुनालाई बनाएर खुवाएर खास त्यो दिन सम्झन्छु, घरभरि भएका बालबच्चा र ती एकल परिवार। त्यहाँ पुग्दा मलाई लाग्थ्यो, अझै मेरो बाल्यकाल अझै बाँचेको छ।
गाउँसँग मेरो सम्बन्ध केवल जन्मथलो, भूगोल वा कुनै प्रशासनिक सीमासँग जोडिएको छैन। त्यहाँ मेरा सम्झनाहरू जोडिएका छन्। मेरो बाल्यकाल जोडिएको छ। आफन्तको माया, आँगनको न्यानोपन र जीवनका केही यस्ता क्षणहरू जोडिएका छन्, जसलाई समयले पुरानो बनाउन सक्छ, तर मनबाट मेटाउन सक्दैन।
मलाई त्यो मेरो गाउँघर जाने बाटो आज पनि उत्तिकै प्यारो छ। सानो छँदा त्यो घर पुग्नु आफैँमा एउटा उत्सवजस्तो हुन्थ्यो। घर पुग्दा भेटिने आत्मीयता, आफन्तको हाँसो, बोलावट, घरको चहलपहल र त्यहाँ बिताएका सानातिना क्षणहरू आज पनि मनको कुनै कुनामा उस्तै सुरक्षित छन्।
त्यतिबेला घर केवल इँटा, ढुङ्गा र माटोले बनेको संरचना थिएन। घर त मानिसहरूले बनाएका थिए। सम्बन्धहरूले बनाएका थिए, माया, आत्मीयता र एकअर्काको उपस्थितिले बनाएका थिए।
आज पनि त्यो ठाउँ मलाई उत्तिकै प्यारो लाग्छ, सायद जीवनभर लागिरहनेछ। तर यसपालि त्यही ठाउँ पुग्दा एउटा अनौठो खालीपनले मन छोयो।
हिजोको त्यो चहलपहल कहाँ गयो? ती आवाजहरू कहाँ हराए? त्यो न्यानोपन, त्यो रौनक, त्यो सामूहिक जीवनको मिठास कहाँ बिलायो?
घर त त्यहीँ छ। आँगन पनि त्यहीँ छ। पहाड उही छन्। आकाश उही छ। घाम पनि उस्तै लाग्छ। तर केही न केही हराएको छ।
केही यस्तो, जसलाई आँखाले देख्न सकिँदैन, तर मनले गहिरोसँग महसुस गर्छ।
महल बने, तर घरहरू एक्लिए
गाउँमा कतिपय छोराछोरीले आफ्ना आमाबुबाका लागि ठूला–ठूला घर बनाइदिएका रहेछन्। कतै दुईतले, कतै तीनतले पक्की भवन। आधुनिक झ्यालढोका, चिटिक्क परेका कोठा, राम्रा फर्निचर।
निश्चय नै ती घरहरूमा सन्तानको मेहनत छ। पसिना छ। आफ्ना आमाबुबालाई सुख दिने सपना छ। परदेशमा बिताएका अनगिन्ती रातहरूको मूल्य छ।
त्यसैले ती घरहरूलाई केवल देखावटी भन्न मिल्दैन। तर ती घरहरू हेर्दा मनमा एउटा प्रश्न उठिरह्यो।
के घर ठूलो हुँदैमा घरभित्रको खुसी पनि ठूलो हुन्छ?
कतिपय घरमा वृद्ध आमाबुबा मात्रै छन्। छोराछोरी कोही सहरमा छन्, कोही विदेशमा। घरका कोठाहरू प्रशस्त छन्, तर ती कोठाहरूमा बस्ने मानिस थोरै छन्। कुनै समय सानो घरमा धेरै मानिस अटाउँथे। आज ठूलो घरमा थोरै मानिस पनि एक्लिएका छन्।
घाम लागिरहेको थियो। घरका भित्ताहरूमा घामका किरणहरू परिरहेका थिए। आँगन उज्यालो थियो। तर मलाई किन हो, ती घरहरू उज्याला लागेनन्। अहँ, अलिकति पनि उज्याला लागेनन्।
सायद उज्यालोको सम्बन्ध बिजुली र सूर्यसँग मात्र हुँदैन रहेछ। घरको वास्तविक उज्यालो त मानिसको उपस्थिति, हाँसो, संवाद र सम्बन्धले पनि निर्माण गर्दो रहेछ।
हामीले घरमा बत्ती पुर्यायौँ, तर घरलाई उज्यालो बनाउने मानिसहरू टाढा पुगे। हामीले घरलाई महल बनायौँ, तर कतै घर हुनुको अर्थ नै बिर्सियौँ कि?
के विकाससँगै हाम्रा रीतिथिति पनि उजाडिए?
गाउँबाट फर्किएपछि एउटा प्रश्नले मलाई बारम्बार पछ्याइरहेको छ।
के साँच्चै विकाससँगै हाम्रा रीतिथिति, संस्कार, आत्मीयता र सामूहिक जीवन पनि उजाडिँदै गएका हुन्?
मलाई थाहा छ, समय परिवर्तनशील छ। समाज सधैँ एउटै अवस्थामा रहँदैन। मानिसका आवश्यकता, चाहना र जीवनशैली फेरिन्छन्। परिवर्तनलाई रोक्न सकिँदैन, र रोक्नु पनि हुँदैन। तर परिवर्तनको नाममा हामीले के पायौँ र के गुमायौँ भन्ने प्रश्न त गर्न सकिन्छ नि!
कुनै समय गाउँमा कसैको घरमा दुःख पर्दा छिमेकी आफ्नै दुःख सम्झेर पुग्थे। खेतीपातीमा हातेमालो हुन्थ्यो। चाडपर्वमा मानिसहरू एकअर्काको घर पुग्थे। आँगन, पिँढी र चौतारीहरू भेटघाटका साझा ठाउँ थिए।
निश्चय नै त्यो समय सबैका लागि समान रूपमा सुखद थिएन। त्यही समाजमा गरिबी थियो, जातीय विभेद थियो, महिलामाथि असमान बोझ थियो, स्वास्थ्य र शिक्षाको अभाव थियो। त्यसैले पुरानो गाउँलाई पूर्ण र आदर्श संसारका रूपमा चित्रण गर्नु पनि उचित हुँदैन।
तर त्यस समयका केही सुन्दर सामाजिक पक्षहरू थिए, जसलाई जोगाउन सकिन्थ्यो। सामूहिकता थियो। अपनत्व थियो। एकअर्काका लागि समय थियो।
आज हामीसँग सञ्चारका अनेक साधन छन्, तर संवादका लागि समय घट्दै गएको अनुभूति हुन्छ। सामाजिक सञ्जालमा सयौँ मानिससँग जोडिएका छौँ, तर आफ्नै घरको आँगनमा सँगै बसेर कुरा गर्ने मानिस भेट्न कठिन हुन थालेको छ।
के हामी आधुनिक बन्दै जाँदा सम्बन्धमा गरिब हुँदै गएका हौँ?
यो प्रश्नको उत्तर सजिलो छैन। तर यसलाई बेवास्ता गर्न पनि सकिँदैन।
त्यो विशुद्ध गाउँले जीवनको प्रतिनिधित्व अब कसले गरिदिने?
कहिलेकाहीँ मनमा लाग्छ, त्यो पुरानो गाउँले जीवनको कथा अब कसले सुनाइदिने होला?
बिहानको चिसो हावा, भर्खरै लिपेको आँगनको सुगन्ध, चुलोमा पाकेको खानाको स्वाद, मेलापातका कुरा, साँझ घर फर्किने मानिसहरूको आवाज, छिमेकीसँगको आत्मीयता र चाडपर्वको सामूहिक उत्साह।
ती सबै केवल पुराना सम्झना मात्र थिए त?
कि ती हाम्रो सामाजिक जीवनका महत्त्वपूर्ण सम्पत्ति पनि थिए?
आज विकासको भाषा बोल्दा हामी सडक, भवन, प्रविधि, बजार र आर्थिक वृद्धिको चर्चा गर्छौँ। तर एउटा समुदायको आत्मीयता, सामाजिक सम्बन्ध, स्थानीय ज्ञान र सामूहिक जीवनको मूल्य कसरी नाप्ने?
ती कुरा कुनै बजेटको शीर्षकमा सजिलै अटाउँदैनन्। कुनै योजनाको प्रगति प्रतिवेदनमा स्पष्ट देखिँदैनन्। तर मानिसको जीवनमा तिनको महत्त्व कम हुँदैन।
हामीले गाउँका भौतिक संरचनाहरूको अभिलेख राख्यौँ, तर गाउँको आत्माको अभिलेख कसले राख्ने?
म यो भन्न खोजिरहेको छैन कि हामी फेरि त्यही पुरानो युगमा फर्किनुपर्छ। फेरि घण्टौँ पानी बोक्नुपर्छ, उपचार नपाएर दुःख सहनुपर्छ, अँध्यारोमा बस्नुपर्छ वा जीवनभर कठोर श्रममै सीमित हुनुपर्छ। अहँ, कदापि होइन।
हामीलाई सडक चाहिन्छ। राम्रो अस्पताल चाहिन्छ। गुणस्तरीय शिक्षा चाहिन्छ। प्रविधि चाहिन्छ। रोजगारी चाहिन्छ। मानिसले सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने सबै सुविधा चाहिन्छ। तर के यी सबै प्राप्त गर्न हामीले आफ्नो सामूहिकता, आत्मीयता र स्थानीय पहिचान नै गुमाउनुपर्ने हो?
के आधुनिक हुन आफ्नोपन त्याग्नैपर्छ?
सहरले सुविधा दियो, तर शान्ति कहाँ छ?
गाउँबाट सहर फर्किएपछि अर्को विरोधाभास झन् स्पष्ट महसुस हुन्छ। सहरमा अवसर छन्। अस्पताल छन्। विश्वविद्यालय छन्, रोजगारीका सम्भावना छन्, आधुनिक जीवनका धेरै सुविधा छन्। तर सहरको जीवनसँग आफ्नै प्रकारको दबाब पनि जोडिएको छ।
बिहान उठेदेखि सुरु हुने हतार, ट्राफिकको कोलाहल, कामको चाप, बढ्दो खर्च, भविष्यको चिन्ता र निरन्तर प्रतिस्पर्धा। हामी दिनभरि दौडिरहेका हुन्छौँ। कहिले रोजगारीका लागि, कहिले पैसाका लागि, कहिले प्रतिष्ठाका लागि, कहिले अरूभन्दा अगाडि पुग्नका लागि।
तर यो दौडको अन्तिम गन्तव्य कहाँ हो?
सहरमा मानिसको भीड छ, तर कहिलेकाहीँ त्यही भीडभित्र आफू एक्लो भएको अनुभूति हुन्छ।
यसपालि गाउँ जाँदा मैले एउटा कुरा फेरि महसुस गरेँ। गाउँको त्यो शान्त वातावरण, खुला आकाश, चिसो हावा, पहाडको दृश्य र आफ्नोपनले मनलाई एक किसिमको विश्राम दिँदो रहेछ। सहरको दबाब र बेचैनीबाट थाकेको मनलाई गाउँले केही क्षण भए पनि सहज बनाइदिँदो रहेछ।
गाउँ कुनै मानसिक समस्याको जादुमयी उपचार होइन। गाउँमा पनि तनाव, अभाव र सामाजिक समस्या छन्। तर प्रकृतिसँगको निकटता, आत्मीय सम्बन्ध र कम हतारिएको जीवनशैलीले मानसिक सन्तुलन र सहजताका लागि महत्त्वपूर्ण आधार दिन सक्छन्।
सायद यही कारण हो, सहरमा बसेर पनि हाम्रो मन बेलाबेला गाउँ फर्किरहन्छ।
तर विडम्बना कस्तो! जुन शान्ति खोज्न हामी गाउँ फर्किन्छौँ, त्यही गाउँका मानिसहरू जीवनका अवसर खोज्न सहर पसिरहेका छन्। हामी सहरमा बसेर गाउँको शान्ति सम्झिन्छौँ। गाउँका युवाहरू गाउँमा बसेर सहरको सम्भावना सम्झिन्छन्।
आखिर हामी सबै के खोजिरहेका छौँ?
र कहाँ हराइरहेका छौँ?
गाउँ रित्तिनु मानिसको मात्र होइन, नीतिको पनि प्रश्न हो
गाउँबाट मानिसहरू बाहिरिनुको कारण केवल आधुनिक जीवनप्रतिको आकर्षण होइन। गाउँमा पर्याप्त रोजगारी नहुनु, कृषिबाट सम्मानजनक आम्दानी गर्न कठिन हुनु, गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको असमान पहुँच तथा अवसरहरूको सहरकेन्द्रित वितरण पनि यसका महत्त्वपूर्ण कारण हुन्।
हामीले गाउँसम्म सडक पुर्यायौँ, तर त्यही सडकसँग जोडिने स्थानीय उद्योग कति स्थापना गर्यौँ?
हामीले विद्यालयका भवन बनायौँ, तर अभिभावकले आफ्ना छोराछोरीलाई त्यही विद्यालयमा पढाएर भविष्य सुरक्षित छ भन्ने विश्वास कति दिलाउन सक्यौँ?
हामीले कृषिलाई अर्थतन्त्रको आधार भन्यौँ, तर किसानलाई आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य र श्रमको सम्मान कति दिन सक्यौँ?
हामी युवालाई गाउँ फर्कन आग्रह गर्छौँ, तर फर्किएपछि उनीहरूले आफ्नो भविष्य कहाँ र कसरी निर्माण गर्ने?
विकासको प्रश्न यहीँनेर गम्भीर बन्छ। विकास भनेको केवल भौतिक संरचना निर्माण गर्नु होइन। विकास भनेको मानिसलाई आफूले चाहेको ठाउँमा सम्मानपूर्वक बाँच्न सक्ने अवसर दिनु पनि हो।
गाउँमा बस्न चाहने मानिस बाध्यताले सहर पस्न नपरोस्, विदेश जान चाहने मानिसले पनि आफ्नै निर्णय र इच्छाअनुसार जान पाओस्, गाउँ फर्कन चाहनेले भविष्यविहीन महसुस गर्नु नपरोस्।
यस्तो अवस्था निर्माण गर्न सक्नु नै अर्थपूर्ण विकास हो।
हामी कहाँ हरायौँ?
कहिलेकाहीँ लाग्छ, हामीले विकासलाई केवल अगाडि बढ्नु भनेर बुझ्यौँ, तर अगाडि बढ्दै गर्दा पछाडि के छोड्दै छौँ भनेर फर्केर हेर्न बिर्सियौँ।
हामीले दूरी घटायौँ, तर सम्बन्धको दूरी बढेको अनुभव गर्न थाल्यौँ। हामीले सञ्चारलाई छिटो बनायौँ, तर आत्मीय संवादका अवसर घटाउँदै लग्यौँ। हामीले घरहरू ठूला बनायौँ, तर तिनमा सँगै बिताउने समय सानो हुँदै गयो। हामीले जीवनलाई सुविधाजनक बनाउन खोज्यौँ, तर जीवनको सहजता कतै हराउँदै गएको महसुस गर्न थाल्यौँ।
यी सबै परिवर्तनको दोष विकासलाई मात्र दिन मिल्दैन। परिवारको स्वरूप, शिक्षा, श्रम बजार, विश्वव्यापी बसाइँसराइ, व्यक्तिको स्वतन्त्रता र सामाजिक आकाङ्क्षा पनि यसमा जोडिएका छन्। तर विकासको हाम्रो अवधारणाले यी मानवीय पक्षहरूलाई पर्याप्त महत्त्व दिएको छ कि छैन भनेर सोध्नैपर्छ।
किनभने मानिस केवल आम्दानी गर्ने प्राणी होइन। ऊ सम्बन्धमा बाँच्छ। सम्झनामा बाँच्छ। पहिचानमा बाँच्छ। उसलाई सुविधासँगै अपनत्व पनि चाहिन्छ।
त्यसैले विकासको मूल्याङ्कन गर्दा मानिसले कति कमायो भन्ने मात्र होइन, उसले कस्तो जीवन बाँचिरहेको छ भन्ने पनि हेर्नुपर्छ।
अन्त्यमा, फेरि त्यही गाउँ सम्झिन्छु
यसपालिको दसैँमा देखेको त्यो गाउँ मेरो मनबाट हटेको छैन। सडकको एक कुनामा टुसुक्क बसेका ती वृद्धवृद्धा सम्झिन्छु। बन्द ढोकाहरू सम्झिन्छु, ठूला तर सुनसान घरहरू सम्झिन्छु।
गाउँको सुन्दरता केवल पहाड, खोला, हरियाली र घरहरूमा हुँदैन, गाउँको वास्तविक सुन्दरता त्यहाँका मानिस, सम्बन्ध र सामूहिक जीवनमा पनि हुन्छ।
हामीले गाउँसम्म विकास पुर्यायौँ, तर गाउँलाई जीवन दिने मानिसहरू कहाँ हराए?
अनि उनीहरूलाई खोज्दै गर्दा कतै हामी आफैँ पनि त हराइरहेका छैनौँ?
