आज संसारभर गड्जिला (Godzilla) चिन्न धेरैलाई गाह्रो पर्दैन।
भीमकाय शरीर। अग्ला अग्ला भवनभन्दा माथिसम्म पुगेको टाउको। लामो पुच्छर। र, मुखबाट निस्किने विनाशकारी ज्वाला।
यस्तो स्वरूपको गड्जिलाले ठुल्ठूलो सहर ध्वस्त पार्छ। मानिसहरू भागाभाग गर्छन्। सेना उसलाई रोक्न खोज्छ।
चलचित्र हेर्ने बालबालिकाका लागि ऊ एउटा रोमाञ्चक राक्षस हो। ठूलाहरूका लागि विज्ञान, कल्पना र मनोरञ्जनको पात्र।
तर गड्जिलाको जन्मको कथा अहिले हामीले देख्ने चलचित्रभन्दा निकै फरक छ।
आजभन्दा ठिक ७२ वर्षअघि, सन् १९५४ नोभेम्बर ३ मा जापानमा पहिलो पटक गड्जिला चलचित्र प्रदर्शन हुँदा त्यहाँका दर्शकका लागि त्यो केवल काल्पनिक राक्षस थिएन।
उसले जापानी समाजको एउटा गहिरो डरलाई पर्दामा ल्याएको थियो।
त्यो डर थियो— आणविक विनाशको।
त्यसको नौ वर्षअघि मात्र जापानका दुई सहर हिरोसिमा र नागासाकीमा अमेरिकाले परमाणु बम खसालेको थियो। हजारौं मानिस तत्काल मारिएका थिए। त्यसपछि पनि विकिरण र अन्य असरका कारण धेरैले ज्यान गुमाए।
यसरी आणविक हमलाले जन्माएको त्रासबीच त्यसै वर्ष जन्मिएको थियो– गड्जिला।
'गड्जिला' फिल्मको पोस्टर
समुद्रमा भएको एउटा विस्फोट
सन् १९५४ मार्च १।
प्रशान्त महासागरको मार्सल टापु समूहस्थित बिकिनी एटोलमा अमेरिकाले शक्तिशाली हाइड्रोजन बम परीक्षण गर्यो।
त्यसको नाम थियो— क्यासल ब्राभो।
त्यस क्षेत्रमा जापानको एउटा माछा मार्ने जहाज थियो। त्यसको नाम थियो दाइगो फुकुर्यु मारू अर्थात् लक्की ड्रागन नम्बर ५।
जहाजमा २३ जना चालकदलका सदस्य थिए।
बम विस्फोटपछि हानिकारक विकिरण भएका धुलोका कण जहाजमा खसे। ती कणबाट निस्किएको विकिरणले चालकदलका सदस्यको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पुर्यायो।
उनीहरू जापान फर्किएपछि उपचारका लागि अस्पताल भर्ना भए। तीमध्ये जहाजका प्रमुख रेडियो अपरेटर आइकिची कुबोयामाको मृत्यु भयो।
जापानको 'नेसनल सेन्टर फर ग्लोबल हेल्थ एन्ड मेडिसिन' को ऐतिहासिक विवरणले उक्त घटनामा २३ जना विकिरणबाट प्रभावित भएको र कुबोयामाबाहेक अरूको ज्यान बचाइएको पुष्टि गर्छ।
उक्त घटनाले जापानमा ठूलो हलचल ल्यायो।
माछा मार्ने जहाजमाथि परेको विकिरणयुक्त धुलोले समुद्री माछा समेत दूषित हुन सक्ने डर फैलियो। परमाणु हतियारको परीक्षण रोक्नुपर्ने आवाज चर्कियो।
हिरोसिमा र नागासाकीको त्रासदीबाट गुज्रिएको जापानले फेरि आणविक शक्तिको खतरा महसुस गर्यो।
यसले एउटा नयाँ प्रश्न पनि जन्मायो — आणविक हतियार युद्धमा प्रयोग नगरिए पनि त्यसले मानिसको जीवन असुरक्षित बनाउन सक्छ भने त्यसबाट बच्ने कसरी?
चलचित्र निर्माता तोमोयुकी तानाकाले त्यही समय एउटा विशाल समुद्री जीवको कथा विकास गर्न थाले।
चलचित्रसम्बन्धी प्रतिष्ठित संस्था 'क्राइटेरियन कलेक्सन' मा प्रकाशित फिल्म इतिहासकार स्टिभ राइफलको विश्लेषण अनुसार तानाकाले लक्की ड्रागन घटनाबाट उत्पन्न आणविक त्रासलाई विशाल राक्षसको कथासँग जोडेका थिए।
हलिउडका 'किङ कङ' र 'द बिस्ट फ्रम २०,००० फ्यादम्स' जस्ता चलचित्रको सफलताले पनि उनलाई यस्तै चलचित्र बनाउन प्रेरित गरेको थियो।
अर्थात्, गड्जिलाको जन्ममा व्यावसायिक चलचित्र बनाउने चाहना र आणविक त्रासदीको सामाजिक सन्देश दुवै जोडिएका थिए।
राक्षसले किन टोकियो नै ध्वस्त पार्यो?
गड्जिला चलचित्रको सुरूमै समुद्रमा एउटा जहाज दुर्घटनामा पर्छ। अज्ञात शक्तिले जहाज नष्ट गर्छ। त्यसपछि अर्को जहाज पनि प्रभावित हुन्छ।
सुरूमा कसैलाई थाहा हुँदैन, समुद्रमा के भइरहेको छ?
बिस्तारै एउटा विशाल जीवको अस्तित्व खुल्दै जान्छ।
चलचित्रको कथा अनुसार हाइड्रोजन बम परीक्षणको प्रभावले समुद्रको गहिराइमा रहेको प्राचीन जीव बाहिर आएको हुन्छ।
त्यही जीव हो— गड्जिला।
ऊ जापानको राजधानी टोकियोतर्फ आउँछ। सेनाले रोक्न खोज्छ। तर उसलाई रोक्न सकिँदैन।
उसको विनाशकारी आक्रमणबाट भवनहरू जल्छन्। सडक र रेलमार्ग ध्वस्त हुन्छन्। अस्पतालमा घाइतेहरूको भीड लाग्छ।
यी दृश्य केवल काल्पनिक प्राणीको आक्रमण देखाउन बनाइएका थिएनन्।
चलचित्रका निर्देशक इशिरो होन्डाले दोस्रो विश्वयुद्धपछि हिरोसिमाको विनाश देखेका थिए। ब्रिटिस फिल्म इन्स्टिच्युट (बिएफआई) र क्राइटेरियनको विश्लेषण अनुसार उनले युद्धको वास्तविक विनाशबाट प्रभावित भएर गड्जिलाको कथा प्रस्तुत गरेका थिए।
होन्डाको आधिकारिक वेबसाइटमा सुरक्षित उनको तत्कालीन भनाइले चलचित्र बनाउनुको उद्देश्य अझ स्पष्ट पार्छ।
उनले गड्जिलालाई कल्पनामा आधारित मनोरञ्जनात्मक चलचित्र बनाउन चाहेको बताएका थिए। तर त्यसको वास्तविक उद्देश्य हाइड्रोजन बमको भयमा बाँचिरहेका आधुनिक मानिसको मनोवैज्ञानिक अवस्था देखाउनु थियो।
चलचित्रको विनाश र निराशाले दर्शकलाई सोच्न बाध्य बनाए आफूलाई सन्तोष हुने उनको भनाइ थियो।
यसरी हेर्दा गड्जिलाले ध्वस्त पारेको टोकियो केवल कल्पनाको सहर थिएन। त्यसमा केही वर्षअघि मात्र युद्धले तहसनहस पारेका जापानी सहरहरूको स्मृति पनि जोडिएको थियो।
गड्जिलालाई जापानले भोगेको पीडाको मात्र प्रतीक मान्नु पर्याप्त हुँदैन। दोस्रो विश्वयुद्धमा जापान स्वयं आक्रमणकारी साम्राज्यवादी शक्ति थियो।
चलचित्रले जापानको त्यस भूमिकाभन्दा आणविक हतियारबाट उत्पन्न विश्वव्यापी खतरामा बढी ध्यान दिएको बुझिन्छ।
'गड्जिला' चलचित्रको छायांकन स्थलमा निर्देशक इशिरो होन्डा र एइजी सुबुराया। तस्बिर स्रोत: क्राइटेरियन डटकम
गड्जिला पनि पीडित थियो
पहिलो चलचित्रमा एउटा महत्त्वपूर्ण पात्र छन्— वैज्ञानिक क्योहेई यामाने।
अरू मानिस गड्जिलालाई नष्ट गर्ने उपाय खोजिरहेका बेला उनी त्यसबारे अध्ययन गर्न चाहन्छन्।
उनका लागि गड्जिला केवल मार्नुपर्ने खतरनाक जीव होइन। आणविक परीक्षणले प्राकृतिक बासस्थानबाट बाहिर आउन बाध्य बनाएको प्राणी पनि हो।
यही बिन्दुमा चलचित्रको अर्थ अझ गहिरो हुन्छ।
गड्जिला विनाशकारी छ। उसले मानिसहरू मार्छ र सहर ध्वस्त पार्छ। तर ऊ आफै पनि मानव सिर्जित आणविक शक्तिको परिणाम हो।
अर्थात्, मानिसले सिर्जना गरेको खतराले मानिसलाई नै आक्रमण गरिरहेको छ।
चलचित्रको अर्को महत्त्वपूर्ण पात्र वैज्ञानिक दाइसुके सेरिजावा हुन्। उनले पानीमा अक्सिजन नष्ट गर्ने शक्तिशाली प्रविधि विकास गरेका हुन्छन्। त्यसलाई प्रयोग गरेर गड्जिला मार्न सकिन्छ।
तर सेरिजावा आफ्नो आविष्कारसँग डराउँछन्।
गड्जिलालाई मार्न प्रयोग हुने त्यही प्रविधि भविष्यमा अझ भयानक हतियार बन्न सक्छ भन्ने उनको चिन्ता हुन्छ।
अन्ततः गड्जिलालाई रोक्न सेरिजावाले आफ्नै जीवन बलिदान दिन्छन्।
यहाँ चलचित्रले दर्शकसामु अर्को प्रश्न राख्छ — एउटा विनाशकारी शक्तिलाई समाप्त पार्न त्योभन्दा शक्तिशाली अर्को हतियार बनाइयो भने त्यसको अन्त्य कहाँ हुन्छ?
चलचित्रको अन्त्यमा वैज्ञानिक यामानेले आणविक परीक्षण जारी रहे भविष्यमा अर्को गड्जिला जन्मिन सक्ने चेतावनी दिन्छन्।
यो संवादले चलचित्रको मुख्य सन्देश स्पष्ट पार्छ — समस्या एउटा राक्षस होइन। समस्या मानिसले प्रयोग गरिरहेको विनाशकारी शक्ति हो।
अमेरिका पुग्दा किन फेरियो गड्जिलाको कथा?
सन् १९५४ मा जापानमा बनेको गड्जिला त्यसको दुई वर्षपछि अमेरिकी दर्शकसम्म पुग्यो। तर अमेरिकामा प्रदर्शन भएको चलचित्र जापानी मूल संस्करणजस्तो थिएन।
सन् १९५६ मा 'गड्जिला, किङ अफ द मोन्स्टर्स' नाममा अमेरिकी संस्करण प्रदर्शन भयो।
त्यसमा मूल जापानी चलचित्रका दृश्य काँटछाँट गरिए। अमेरिकी अभिनेता रेमन्ड बरलाई पत्रकार स्टिभ मार्टिनको भूमिकामा राखेर नयाँ दृश्य खिचियो।
सबभन्दा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन चलचित्रको आणविक सन्देशमा आयो।
क्राइटेरियनको ऐतिहासिक विश्लेषण अनुसार अमेरिकी संस्करणमा नागासाकी, दूषित खाद्यवस्तु र युद्धकालीन आश्रयस्थलसम्बन्धी सन्दर्भहरू हटाइएका थिए।
बिएफआईले पनि अमेरिकी संस्करणमा मूल चलचित्रको आणविक हतियारविरोधी सन्देश धेरै कमजोर बनाइएको उल्लेख गरेको छ।
यसरी जापानी दर्शकले आफ्नो समाजको आणविक भयसँग जोडेर हेरेको गड्जिला अमेरिकी दर्शकका लागि धेरै हदसम्म रोमाञ्चक राक्षसको चलचित्र बन्यो।
समय बित्दै जाँदा गड्जिलाको चरित्र पनि बदलियो। कुनै चलचित्रमा ऊ मानिसको शत्रु बन्यो। कुनैमा अरू राक्षससँग लडेर मानव संसारको रक्षकजस्तो देखियो। बालबालिकाका लागि खेलौना, कार्टुन र मनोरञ्जनको पात्र समेत बन्यो।
उसको पहिलो जन्मकथा भने फरक थियो। त्यो युद्धबाट थलिएको एउटा समाजले आफ्नो डरलाई चलचित्रमा उतारेको कथा थियो।
७२ वर्षपछि पनि किन महत्त्वपूर्ण छ गड्जिला?
गड्जिलालाई केवल पुरानो चलचित्रको पात्र मान्ने हो भने इतिहासको महत्त्वपूर्ण पक्ष छुट्छ। किनभने, लोकप्रिय संस्कृतिले मानिसका दुःख र डरलाई कहिलेकाहीँ इतिहासका पुस्तकभन्दा फरक तरिकाले जीवित राख्छ।
युद्धका पीडितहरूको कथा समाचार र ऐतिहासिक अभिलेखमा हुन्छ। तर त्यो पीडाबाट जन्मिएका पात्र गीत, चलचित्र र कथामा पुस्तौं पुस्तासम्म बाँच्न सक्छन्।
गड्जिला त्यसैको एउटा उदाहरण हो।
नेपालका लागि पनि यसले एउटा प्रश्न उठाउँछ।
हाम्रो समाजले भोगेका युद्ध, हिंसा, भूकम्प र अरू ठूला त्रासदीलाई हामीले कलामा कसरी सम्झिएका छौं?
ती घटनाका तथ्य इतिहासमा सुरक्षित राख्नु एउटा काम हो। त्यसले मानिसको मनमा छाडेको डर, पीडा र प्रश्नलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउनु अर्को काम। गड्जिलाको कथा यी दुईबीचको सम्बन्ध बुझ्ने एउटा माध्यम हो।
सन् १९५४ नोभेम्बर ३ मा पहिलो पटक सिनेमा हलमा प्रदर्शन भएको गड्जिलाले आज ७२ वर्ष पूरा गरेको छ। यी सात दशकमा उसको आकार बदलिएको छ। रूप बदलिएको छ। कथाहरू फेरिएका छन्।
तर पहिलो गड्जिला चलचित्र फेरि हेर्ने हो भने त्यहाँ एउटा राक्षसले सहर ध्वस्त पारेको मात्र देखिँदैन।
आणविक हतियारको त्रासमा बाँचिरहेको एउटा देश पनि देखिन्छ।
***
