विश्व मानचित्रमा जब 'व्यापारिक साम्राज्य' र 'अतुलनीय सम्पत्ति' को कुरा आउँछ, तब हाम्रा आँखामा ठूला ठूला कर्पोरेट घराना, प्रविधि जगत्का दिग्गज र अर्बपतिहरूको चित्र उब्जिन्छ।
आधुनिक युगमा सफलताको मापन प्रायः फोर्ब्सको सूची, सेयर बजारको ग्राफ र कम्पनीको 'मार्केट क्याप' बाट गरिन्छ।
सफलताको यो चम्किलो पर्दापछाडि एउटा यस्तो पाटो पनि छ जसले मानिसको वास्तविक चरित्र, धैर्य र संस्कारको परीक्षा लिन्छ।
त्यो हो— पारिवारिक र वैवाहिक जीवन।
विगत केही दशकको विश्वव्यापी परिदृश्य नियाल्दा एउटा अनौठो र सूक्ष्म विरोधाभास देखा पर्छ।
एकातिर, आधुनिक पश्चिमा धनाढ्यहरूको जीवनमा धनको शिखरसँगै पारिवारिक विघटन र सम्बन्धविच्छेदको लहर चलेको देखिन्छ भने, अर्कातिर पूर्वीय दर्शन र विशेष गरी नेपाल तथा भारतका प्रतिष्ठित कर्पोरेट घरानाहरूमा व्यापारिक संकट र व्यक्तिगत आँधीबेहरीका बाबजुद वैवाहिक निष्ठा र पारिवारिक सन्तुलन अक्षुण्ण पाइन्छ।
नेपालका भावी पुस्ता, नवउद्यमी र आधुनिक समाजका लागि यो केवल एउटा चाखलाग्दो तुलना होइन, जीवन र व्यवसायको सन्तुलन सिक्ने एउटा अमर र उत्कृष्ट खुराक हो।
पश्चिमा वैभवको विडम्बना– इगो साम्राज्य र भत्किँदा सम्बन्धहरू
आजको प्रविधि जगत्का सबैभन्दा चर्चित र प्रभावशाली व्यक्तित्व एलन मस्कको जीवनलाई हेरौं।
टेस्ला, स्पेसएक्समार्फत मंगल ग्रहमा मानव बस्ती बसाउने र प्रविधिमा क्रान्ति ल्याउने मस्कको व्यावसायिक महत्त्वाकांक्षा अद्वितीय छ।
तर, उनको व्यक्तिगत जीवन उत्तिकै अशान्त र उतारचढावपूर्ण छ। तीन पटकको विवाह र सम्बन्ध–विच्छेद, १२ भन्दा बढी सन्तानहरू र आफ्नै ट्रान्सजेन्डर छोरीले मस्कको थर र सम्बन्ध त्यागेको खबरले के पुष्टि गर्छ भने— प्रविधि र धनले संसार जित्न सकिएला, तर पारिवारिक सन्तुलन जोगाउन भावनात्मक र सहकार्यको बलियो 'इन्जिनियरिङ' चाहिन्छ।
मस्क मात्र होइन, माइक्रोसफ्टका संस्थापक बिल गेट्स र मेलिन्डा गेट्सको २७ वर्ष लामो बिहे सन् २०२१ मा अचानक अन्त्य भयो। अमेजनका संस्थापक जेफ बेजोसले २५ वर्षको वैवाहिक यात्रापछि इतिहासकै सबैभन्दा महँगो सम्बन्ध–विच्छेद बेहोरे। एप्पलका प्रख्यात दुरदर्शी संस्थापक स्टिभ जब्सले आफ्नी पहिलो छोरी लिसालाई वर्षौंसम्म आफ्नै सन्तान होइन भनेर पितृत्व नै अस्वीकार गरे। मिडिया सम्राट रूपर्ट मर्डोकको पाँच पटकको विवाह र साम्राज्यको खिचातानी त झन् ट्याब्लोइड पत्रिकाहरूका लागि सधैंको मसला बनिरह्यो।
यी घटनाहरूले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछन्— आखिर किन पश्चिमा धनाढ्यहरू व्यापारको शिखरमा पुग्दा व्यक्तिगत जीवनमा एक्लो वा असफल बन्न पुग्छन्?
यसको मुख्य कारण पश्चिमा समाजको अत्यधिक व्यक्तिवादी संस्कृति हो। त्यहाँ व्यक्तिगत खुसी, 'इगो' र स्वतन्त्रतालाई पारिवारिक दायित्वभन्दा माथि राखिन्छ। दिनको १८ घण्टा काममा डुब्ने, व्यापारमा अरूलाई नियन्त्रण गर्ने बानी व्यक्तिगत सम्बन्धमा पनि लाद्ने र सानो मतभेद हुनासाथ 'सम्बन्ध तोड्ने' प्रवृत्तिले उनीहरूको पारिवारिक जग कमजोर बनाउँछ।
पूर्वीय दर्शनको अदभूत सामर्थ्य– 'म' बाट 'हामी' तर्फको यात्रा
पश्चिमा जगतको यो पारिवारिक विघटनको ठीक विपरीत, पूर्वीय (विशेष गरी एसियाली) समाजमा धन र साम्राज्य जतिसुकै विशाल भए पनि पारिवारिक सन्तुलन अचम्मैसँग कायम रहेको देखिन्छ। पूर्वीय दर्शनले विवाहलाई दुई व्यक्तिबीचको अस्थायी 'करार' मात्र मान्दैन; यसलाई दुई परिवार, संस्कृति र जीवनभरको निष्ठाको 'पवित्र बन्धन' मान्छ।
पूर्वीय व्यवसायीका लागि व्यापार केवल नाफा कमाउने मेसिन होइन, यो त पारिवारिक साख र भावी पुस्ताको दायित्व हो।
भारतका इन्फोसिसका संस्थापक एन. आर. नारायण मूर्ति र उनकी पत्नी सुधा मूर्तिको जीवन हेरौं। अर्बौं डलरको टेक–साम्राज्य उभ्याएर पनि उनीहरूको जीवनशैली सादगीपूर्ण छ। चार दशकभन्दा लामो उनीहरूको वैवाहिक जीवनमा परस्पर सम्मान, त्याग र सरलताको जुन मिश्रण छ, त्यसले नयाँ पुस्तालाई कसरी धरातलमा रहने भन्ने सिकाउँछ।
त्यस्तै, भारतका अग्रणी उद्योगपति कुमार मंगलम बिरला र नीरजा बिरला वा एचसिएलका शिव नाडर र किरण नाडरको जीवनले पनि के प्रमाणित गर्छ भने— व्यावसायिक सफलता र सन्तुलित वैवाहिक जीवन एकअर्काका विरोधी होइनन्, पूरक हुन्।
संकटको घडीमा गृहिणी होइन, अभेद्य ढाल: कर्पोरेट इतिहासका भावुक र रोचक प्रसंगहरू
पूर्वीय पारिवारिक निष्ठा र समर्पणका केही यस्ता रोचक र भावुक प्रसंगहरू छन्, जसले कठिनभन्दा कठिन परिस्थितिमा पनि सम्बन्ध कसरी जोगिन्छ भन्ने पाठ सिकाउँछन्।
अनिल अम्बानी र टिना मुनिम: अर्बपतिबाट टाट पल्टिँदासम्मको साथ
धीरूभाई अम्बानीको निधनपछि भारतको विशाल अम्बानी साम्राज्य मुकेश अम्बानी र अनिल अम्बानीबीच विभाजन भयो। अनिल अम्बानीले आफ्नो महत्त्वाकांक्षाका कारण ठूलो व्यावसायिक जोखिम लिए, तर गलत निर्णय र ऋणका कारण उनी अन्ततः बेलायतको अदालतमा 'शून्य सम्पत्ति' (बैंकरप्सी) घोषणा गर्ने स्थितिमा पुगे।
यस्तो कहालीलाग्दो आर्थिक पतन, मिडियाको तिखो आलोचना र चौतर्फी संकटका बेला सामान्यतया पश्चिमा वा ग्ल्यामर जगतमा भए सम्बन्ध–विच्छेद भइसक्थ्यो। तर, बलिउडको चम्किलो संसार छाडेर अम्बानी परिवारकी बुहारी बनेकी टिना मुनिम (अम्बानी) ले आफ्ना पति अनिलको साथ कहिल्यै छोडिनन्।
उनी आर्थिक, मानसिक र सामाजिक संकटको घडीमा अनिलका लागि अभेद्य ढाल बनेर उभिइन्।
यो प्रसंगले के देखाउँछ भने— पूर्वीय बुहारी वा पत्नीका लागि विवाह केवल सुख र वैभवको सहयात्रा मात्र होइन, दुःखको सागर तर्ने बलियो डुंगा पनि हो।
अमिताभ र जया बच्चन: पारिवारिक सन्तुलन कुशलतापूर्वक मिलाउने भूमिका
चलचित्र क्षेत्र (बलिउड) को कुरा गर्दा सामान्य मतभेदमा जोडीहरू छुट्टिन्छन्। तर, अमिताभ बच्चन, जया बच्चन र रेखाको सम्बन्धलाई लिएर भारतीय मिडियाले दशकौंसम्म जति नै कुरा फैलाए पनि अमिताभ-जयाको जोडी डगमगाएन।
जया बच्चनको अदम्य धैर्य, परिपक्वता र पारिवारिक साख जोगाउने दृढताकै कारण बच्चन परिवार विघटन हुनबाट जोगियो। जया बच्चनले केवल रेखासँगको मिडिया गसिपको समयमा मात्र होइन, अमिताभ आफ्नो एबिसिएल कम्पनी घाटामा गएपछिको जीवनकै सबैभन्दा ठूलो आर्थिक टाट पल्टाइ (फाइनान्सियल बैंकरप्सी) को मोडमा पुग्दा पनि पतिको हात कहिल्यै छोडिनन्।
पूर्वीय वैवाहिक सम्बन्धमा पत्नी कसरी पतिको सबैभन्दा ठूलो शक्ति बन्न सक्छिन् भन्ने यो अर्को एउटा अजम्बरी उदाहरण हो।
आज दोस्रो पुस्तामा पनि अभिषेक बच्चन र ऐश्वर्या राय बच्चनबीच सासूबुहारी वा दम्पतीबीचको खटपटका अफवाहहरू बाहिर आउँदा बच्चन परिवारले त्यही मौनता र परिपक्वताका साथ आफ्नो पारिवारिक गरिमा जोगाएको छ।
राजेश खन्ना र डिम्पल कपाडिया– अन्तिम सासमा फर्किएको प्रेम
सुपरस्टार राजेश खन्ना र डिम्पल कपाडिया वैचारिक असमझदारीका कारण २७ वर्षसम्म अलग-अलग बसे। तर, उनीहरूले कहिल्यै कानुनी सम्बन्ध–विच्छेद गरेनन्। र, जब जीवनको अन्तिम मोडमा राजेश खन्ना क्यान्सर र गम्भीर बिमारीले ग्रसित भए, डिम्पलले आफ्ना सबै काम छाडेर 'आशीर्वाद' बंगलामा फर्किएर अन्तिम साससम्म पतिसँगै रहिन्।
पूर्वीय सम्बन्धको सुन्दरता नै यही हो— तिक्तता जतिसुकै होस्, संकटको अन्तिम घडीमा समर्पणले जित्छ।
अर्कोतर्फ, भारतका शीर्ष धनी मुकेश अम्बानीकी धर्मपत्नी नीता अम्बानीले केवल जीवनसंगिनी मात्र नभई रिलायन्स फाउन्डेसन र 'मुम्बई इन्डियन्स' जस्ता शक्तिशाली टिमलाई सफल अभिभावकत्व दिएर व्यावसायिक सारथीका रूपमा आफूलाई अब्बल साबित गरेकी छन्।
नेपालका कर्पोरेट घराना– सादगी, समर्पण र आदर्शको प्रतिबिम्ब
नेपाली कर्पोरेट जगत र प्रतिष्ठित व्यावसायिक घरानाहरूलाई नियाल्दा झन् गर्व गर्नुपर्ने परिदृश्य देखिन्छ। नेपालमा व्यापारिक संकट, बजारको मन्दी वा व्यक्तिगत जीवनका ठूला उथलपुथल आउँदा पनि कुनै प्रतिष्ठित घरानाका व्यवसायी जोडीबीच सम्बन्धमा फाटो आएको वा सम्बन्धविच्छेद भएको सुन्नु परेको छैन।
यो नेपाली समाज र संस्कृतिको एउटा अत्यन्तै सुखद र अनुकरणीय पक्ष हो।
विनोद चौधरी र सारिका चौधरी– ५ दशकको अटल सहयात्रा
नेपालका एकमात्र विश्वप्रसिद्ध अर्बपति तथा चौधरी ग्रुपका अध्यक्ष विनोद चौधरी र उनकी पत्नी सारिका चौधरीको वैवाहिक जीवन ५ दशकभन्दा लामो भइसकेको छ।
विनोद चौधरीले आफ्नो आत्मकथामा समेत स्वीकार गरेका छन् कि— जब उनी सुरुआती दिनमा व्यवसाय विस्तारको तीव्र तनाव, पारिवारिक विभाजन र आर्थिक जोखिमबाट गुज्रिरहेका थिए, तब सारिकाले घरपरिवार सम्हालेर उनलाई जुन मानसिक शान्ति र बल दिइन्, त्यसैको जगमा आज सिजीको विश्वव्यापी साम्राज्य उभिएको छ।
सुरज वैद्य र रितु सिंह वैद्य– पीडामाथि पलाएको आदर्श जीवन
नेपालको अर्को प्रतिष्ठित व्यावसायिक घराना 'भोइथ' का अध्यक्ष सुरज वैद्य र पूर्व मिस इन्डिया एवं उद्यमी रितु सिंह वैद्यको जीवनकथा झन् प्रेरणादायी छ।
थाई एयर दुर्घटनामा आफ्नी पहिली पत्नीलाई गुमाएपछि सुरज वैद्य गम्भीर पारिवारिक र मानसिक शोकमा थिए। त्यस कठिन समयमा रितु सिंह वैद्यसँगको वैवाहिक बन्धनपछि उनीहरूले जसरी पारिवारिक पुनर्गठन गरे, सन्तानको जिम्मेवारी सम्हाले र नेपालको अटोमोबाइल तथा उद्योग क्षेत्रमा व्यावसायिक उचाइ हासिल गरे, त्यो नेपाली कर्पोरेट जगतमा एउटा आदर्श मानिन्छ।
संकटका सारथी र पतिको सपनाका सञ्चालक– नेपाली नारीको अद्वितीय उदाहरण
नेपाली समाजमा महिलाहरू केवल परिवारको शोभा होइनन्, उनीहरू विषम परिस्थितिमा घर र व्यवसाय दुवैलाई सम्हाल्ने मूल आधार हुन्।
यसको प्रत्यक्ष उदाहरण भाटभटेनी सुपरमार्केटका संस्थापक मीनबहादुर गुरूङ र उनकी धर्मपत्नी सावित्री गुरूङको सहयात्रामा देखिन्छ। एउटा सानो किराना पसलबाट देशकै सबैभन्दा ठूलो रिटेल चेन स्टोर खडा गर्ने जोखिमपूर्ण यात्रामा सावित्री गुरुङले नेपाली आदर्श गृहिणीका रूपमा पलपलमा पतिको हात समातिन्।
पारिवारिक दायित्व, आर्थिक दबाब र संकटका बेला उनले दिएको धैर्य र समर्पणकै बलमा आज भाटभटेनी यो उचाइमा उभिएको छ।
त्यस्तै, नेपालका वरिष्ठ प्रसूति तथा स्त्रीरोग विशेषज्ञ डा. भोला रिजाल र उनकी धर्मपत्नी सरला रिजालको जोडीले 'सम्बन्धमा शैक्षिक डिग्रीभन्दा ठूलो आपसी समझदारी र समर्पण हो भन्ने कुरा प्रमाणित गरेको छ।
औपचारिक रूपमा सामान्य पढेलेखेकी सरलाजीले घरपरिवार र सामाजिक दायित्वलाई यति सुमधुर ढंगले सम्हालिन् कि डा. रिजाललाई चिकित्सा विज्ञानका साथै गायन, साहित्य र चलचित्रजस्ता बहुमुखी क्षेत्रमा निरन्तर सक्रिय रहने खुला आकाश मिल्यो।
त्यसैगरी, नेपालका प्रख्यात न्युरोसर्जन स्व. डा. उपेन्द्र देवकोटाकी धर्मपत्नी डा. मधु दीक्षित देवकोटाको योगदान शोकलाई शक्तिमा बदल्ने अभूतपूर्व उदाहरण हो। डा. देवकोटाको निधनपछिको असह्य पीडाका बाबजुद डा. मधुले 'न्युरो हस्पिटल' को कमान्ड सम्हाल्दै पतिको सपना र विरासतलाई सफलतापूर्वक अगाडि बढाइरहेकी छन्।
यता, द्वारिकाज होटलकी संस्थापक स्वर्गीय अम्बिका श्रेष्ठले पनि पति द्वारिका दास श्रेष्ठको निधनपछि नेपाली कला र संस्कृतिको प्रतीक मानिने होटल द्वारिकाजलाई अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान दिलाएर महिला नेतृत्वको उत्कृष्ट उदाहरण प्रस्तुत गरिन्।
यी प्रसंगले स्पष्ट पार्छन् — पूर्वीय संस्कारमा नारीहरू केवल सुखका संगी मात्र होइनन्, दुःखको आँधीबेहरीमा ओत दिने छहारी र सिर्जना हुन्।
पूर्वीय र नेपाली कर्पोरेटका घरायसी सन्तुलनका मुख्य सूत्रहरू
आखिर किन नेपाली र पूर्वीय घरानाहरूमा यो सन्तुलन कायम रहन्छ?
हाम्रा भावी पुस्ताले यसबाट के सिक्ने?
सम्पत्तिभन्दा माथि 'पारिवारिक साख' – पूर्वीय व्यवसायीहरूका लागि समाजमा परिवारको इज्जत र साख नै सबैभन्दा ठूलो पुँजी हो। व्यक्तिगत अहम् (इगो) भन्दा पारिवारिक प्रतिष्ठालाई सधैं माथि राखिन्छ।
संकटमा साझा उत्तरदायित्व– सुखमा मात्तिने र दुःखमा छाड्ने होइन, व्यापारिक मन्दी वा व्यक्तिगत संकट आउँदा एकअर्काको परिपूरक बनेर उभिने संस्कारलाई ग्रहण गर्नु नै संकटसँग जुध्ने अचुक अस्त्र हो!
फ्यामिली ट्रस्ट र स्पष्ट उत्तराधिकार– सम्पत्तिको विवादले दम्पती वा भाइभाइबीच कलह नहोस् भनेर कानुनी र नैतिक रूपमा पहिले नै स्पष्ट व्यवस्थापन गरिनु।
महिलाहरूको रणनीतिक र भावनात्मक योगदान: पूर्वीय घरानाका महिलाहरू (पत्नी/बुहारीहरू) केवल पृष्ठभूमिमा मात्र सीमित छैनन्, उनीहरूले कला, समाजसेवा, शिक्षा र आन्तरिक व्यवस्थापन सम्हालेर पतिको व्यावसायिक जीवनलाई स्थायित्व दिएका छन्।
भावी पुस्ताका लागि मार्गदर्शन
आजको आधुनिक युगमा 'स्टार्टअप', 'भ्यागुताको उफ्राइ जस्तै सफलता' र 'द्रुत धन अर्जन' को पछाडि दौडिरहेको नयाँ नेपाली पुस्ताका लागि यो अध्ययन एउटा ठूलो पाठ हो।
सफलताको अर्थ बैंक खाताको ब्यालेन्स वा सेयर बजारको हरियो सङ्केत मात्र होइन। यदि मानिसले संसारकै ठूलो साम्राज्य खडा गर्छ, तर दिनको अन्तमा फर्कने घर र सम्हालिने सम्बन्धहरू भत्किएका छन् भने, त्यो सफलता अधुरो र खोक्रो हुन्छ।
एउटा बलियो र सन्तुलित पारिवारिक जीवन नै मानिसको सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा कवच हो।
नेपालका मीनबहादुर गुरुङ, डा. भोला रिजाल, विनोद चौधरी, सुरज वैद्यदेखि भारतका अम्बानी, बिरला र टाटा घरानासम्मका कथाहरूले यही सन्देश दिन्छन्— व्यापारमा जतिसुकै अग्लो उडान भर, तर आफ्नो धरातल, संस्कार र सम्बन्धको जगलाई सधैं बलियो राख।
नेपालका भावी नवउद्यमीहरूले व्यावसायिक सफलतासँगै पारिवारिक निष्ठाको यो पूर्वीय दर्शन आत्मसात गर्न सके मात्र समृद्ध र सुखी समाजको निर्माण सम्भव हुनेछ।
***
(लेखक पुरूषोत्तम रिजाल 'रिजाल फुड एन्ड वेभरेजेज प्रालि' का प्रबन्ध निर्देशक हुन्।)
