विश्व जलवायु सम्मेलन (कोप–३१) को पहिलो दिन सोमबार टर्कीको आन्ताल्यामा एउटा यस्तो वैज्ञानिक प्रतिवेदन सार्वजनिक भएको छ, जसले नेपालको जलवायु मुद्दालाई बलियो आधार दिएको छ।
नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा उठाउँदै आएको हिमाली क्षेत्रको जलवायु जोखिम र न्यायको मुद्दालाई बलियो आधार दिने त्यो प्रतिवेदन राष्ट्रसंघको विश्व मौसम संगठन (डब्लुएमओ) ले सार्वजनिक गरेको हो।
उक्त प्रतिवेदनले पृथ्वीमा ताप जम्मा हुने गति पहिलेभन्दा तीव्र भएको र त्यसले हिमनदी पग्लिने, हिमपहिरो जाने तथा आकस्मिक बाढी जस्ता विपदको जोखिम बढाउने चेतावनी दिएको छ।
प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्दै संगठनकी महासचिव सेलेस्टे साउलोले नेपालमा भएका विनाशकारी हिम तथा चट्टान खस्ने घटना र त्यसपछिका आकस्मिक बाढीलाई विशेष रूपमा उल्लेख गरेकी छन्।
उनले यस्ता घटनाबाट उच्च हिमाली समुदायले सामना गर्नुपर्ने जटिल जोखिम उजागर भएको बताएकी छन्।
विश्व मौसम संगठनले नेपालकै घटनालाई उदाहरण बनाएर दिएको यो चेतावनी महत्त्वपूर्ण छ। किनभने, नेपालले लामो समयदेखि विश्व जलवायु सम्मेलनहरूमा हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा आफ्नो योगदान कम भए पनि त्यसको गम्भीर असर हिमाली क्षेत्रले भोगिरहेको भन्दै आएको छ। जलवायु न्याय, आर्थिक सहयोग र हानि तथा नोक्सानी कोषमा सहज पहुँचको माग पनि गर्दै आएको छ।
सोमबार टर्कीको आन्ताल्यामा सुरू भएको कोप–३१ मा पनि नेपालले यिनै मुद्दालाई प्राथमिकतामा राखेको छ।
विश्व मौसम संगठनको प्रतिवेदनले नेपालको आर्थिक सहयोगसम्बन्धी मागलाई प्रत्यक्ष समर्थन भने गरेको होइन। यसले त्यस्ता मागका पछाडि रहेका हिमाली जोखिमको वैज्ञानिक आधार थप स्पष्ट पारेको हो।
प्रतिवेदनको सबभन्दा चिन्ताजनक निष्कर्ष पृथ्वीको औसत तापक्रम बढिरहेको मात्र नभई पृथ्वीमा अतिरिक्त ताप सञ्चय हुने गति नै तीव्र भइरहेको छ भन्ने हो।
संगठनका अनुसार सूर्यबाट पृथ्वीमा आउने र पृथ्वीबाट अन्तरिक्षमा फर्किने ऊर्जा बीचको असन्तुलन मापन सुरू भएयताकै उच्च स्तरमा पुगेको छ। यसको अर्थ पृथ्वीले पहिलेभन्दा बढी ताप आफूभित्रै रोकिरहेको छ।
यसरी सञ्चित भइरहेको अतिरिक्त तापले आगामी वर्षहरूमा विश्वभर अत्यधिक गर्मी, भारी वर्षा, खडेरी र शक्तिशाली आँधी जस्ता मौसमी घटनाको जोखिम अझ बढाउने वैज्ञानिकहरूको चेतावनी छ।
संगठनको प्रतिवेदन अनुसार सन् २०२६ अहिलेसम्मकै चार सर्वाधिक ताता वर्षमध्ये एक हुने लगभग निश्चित छ।
यस वर्ष जनवरीदेखि सेप्टेम्बरसम्म पृथ्वीको औसत तापक्रम औद्योगिक क्रान्तिअघिको तुलनामा १.४७ डिग्री सेल्सियस बढी मापन भएको छ।
औद्योगिक क्रान्तिअघिको तापक्रम भन्नाले सामान्यतया सन् १८५० देखि १९०० सम्मको औसत तापक्रमलाई आधार मानिन्छ।
यसअघि सन् २०२४ मा विश्वको औसत तापक्रम उक्त आधारभन्दा १.५५ डिग्री सेल्सियस माथि पुगेको थियो। त्यो अहिलेसम्मकै सबभन्दा तातो वर्ष थियो।
सन् २०२३ देखि २०२६ सम्मका चार वर्ष विश्वको तापक्रम मापन इतिहासका चार सर्वाधिक ताता वर्ष हुने देखिएको छ। त्यस्तै, सन् २०१५ देखि २०२६ सम्मका १२ वर्ष पनि अहिलेसम्मकै सर्वाधिक ताता वर्ष हुन्।
पृथ्वी किन झन् छिटो तातिरहेको छ?
सामान्य अवस्थामा पृथ्वीले सूर्यबाट ऊर्जा प्राप्त गर्छ र त्यसको ठूलो हिस्सा अन्तरिक्षतर्फ फर्काउँछ।
मानिसले कोइला, पेट्रोलियम पदार्थ र प्राकृतिक ग्यास जस्ता इन्धन प्रयोग गर्दा उत्सर्जन हुने कार्बन डाइअक्साइड लगायत हरितगृह ग्यासले पृथ्वीबाट बाहिर जानुपर्ने तापलाई वायुमण्डलमै रोक्छन्।
यसले पृथ्वीमा आउने र बाहिर जाने ऊर्जाको सन्तुलन बिगारिरहेको छ।
संगठनका अनुसार सन् १९६० देखि यससम्बन्धी मापन सुरू भएयता २०२५ मा ऊर्जाको असन्तुलन सबभन्दा उच्च स्तरमा पुगेको थियो। सन् २०२६ का प्रारम्भिक तथ्यांकले त्यो कीर्तिमान पनि तोडिन सक्ने देखाएका छन्।
अर्थात्, पृथ्वी तातिरहेको मात्र छैन, यसमा थप ताप जम्मा हुने दर पनि बढिरहेको छ।
यसरी जम्मा हुने अतिरिक्त तापको ९० प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा समुद्रले सोस्छ।
संगठनका अनुसार सन् २०२५ मा समुद्रको माथिल्लो दुई हजार मिटर गहिराइसम्म सञ्चित ताप अहिलेसम्मकै उच्च थियो। सन् २०२६ का प्रारम्भिक तथ्यांकमा पनि यो बढ्ने क्रम जारी छ।
यस वर्ष समुद्री सतहको तापक्रमले विभिन्न महिनामा नयाँ कीर्तिमान बनाएको छ। समुद्री सतहको औसत उचाइ पनि १९९३ मा उपग्रहबाट मापन सुरू भएयताकै उच्च स्तरमा पुगेको छ।
समुद्रमा ताप बढ्दा पानी फैलिन्छ र समुद्री सतह माथि उठ्छ। त्यस्तै समुद्रको बढी तापले शक्तिशाली आँधी र अत्यधिक वर्षा गराउन सक्छ।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार समुद्रमा जम्मा भइरहेको अतिरिक्त तापको प्रभाव सयौंदेखि हजारौं वर्षसम्म रहन सक्छ।
एल निनोले संकट अझ बढाउने
विश्व मौसम संगठनले यस वर्ष विकसित भइरहेको शक्तिशाली एल निनोले आगामी महिनाहरूमा विश्वको तापक्रम र चरम मौसमी घटनाको जोखिम थप बढाउने जनाएको छ।
एल निनो प्रशान्त महासागरको सतहको तापक्रमसँग सम्बन्धित प्राकृतिक मौसमी प्रक्रिया हो। यसले विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा तापक्रम, वर्षा र हावाको प्रवाहमा परिवर्तन ल्याउन सक्छ।
यस वर्षको सुरूमा ला निनाको प्रभाव थियो। ला निनाले सामान्यतया विश्वको औसत तापक्रम केही घटाउने काम गर्छ।
तर अगस्टदेखि एल निनो विकसित र तीव्र हुँदै गएको छ।
संगठनले डिसेम्बरसम्म यो अहिलेसम्मकै शक्तिशाली एल निनो बन्न सक्ने अनुमान गरेको छ।
सामान्यतया एल निनोले विश्वको वार्षिक औसत तापक्रम करिब ०.१ देखि ०.२ डिग्री सेल्सियससम्म बढाउन सक्छ। त्यसैले सन् २०२६ को अन्तिम औसत तापक्रम अहिले मापन भएको १.४७ डिग्री सेल्सियसभन्दा बढी हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।
संगठनकी महासचिव साउलोका अनुसार एल निनो आफैले पृथ्वीमा नयाँ ताप थप्दैन। यसले समुद्रमा पहिलेदेखि सञ्चित ताप बाहिर निकालेर वायुमण्डललाई थप तताउँछ।
उनले विश्वका करोडौं मानिस अत्यधिक गर्मीको चपेटामा परेको उल्लेख गर्दै आगामी वर्षहरूमा गर्मी, आँधी र भारी वर्षाको जोखिम थप बढ्ने चेतावनी दिएकी छन्।
विश्वभरका हिमनदीबाट एक वर्षमै ४०० अर्ब टनभन्दा बढी हिउँ गुम्यो
प्रतिवेदनले विश्वका हिमनदी तीव्र रूपमा पग्लिरहेको पनि देखाएको छ।
सन् २०२५ मा विश्वभरका हिमनदीले ४०० अर्ब टनभन्दा बढी बरफ गुमाएका थिए। यो परिणाम बुझाउन विश्व मौसम संगठनले एउटा उदाहरण दिएको छ।
एक वर्षभरि प्रत्येक सेकेन्डमा पाँचवटा ओलम्पिक आकारका स्विमिङ पुल भरिने बराबरको पानीको परिमाण हिमनदीबाट गुमेको थियो।
लगातार चार वर्षदेखि विश्वभर अध्ययन गरिएका सबै १९ हिमनदीयुक्त क्षेत्रमा बरफको मात्रा घटिरहेको प्रतिवेदनमा छ।
हिमनदी पग्लँदा समुद्री सतह बढ्नुका साथै हिमाली क्षेत्रमा पानीको उपलब्धता, बाढीपहिरो र हिमतालसँग सम्बन्धित जोखिम पनि बढ्न सक्छ।
यही सन्दर्भमा विश्व मौसम संगठनले नेपालमा भएका विनाशकारी हिमपहिरो र आकस्मिक बाढीलाई उल्लेख गरेको हो।
संगठनको प्रतिवेदनले गत भदौमा नेपालमा हिमनदी क्षेत्रको विनाशकारी घटना र त्यसपछिको बाढीले ठूलो मानवीय तथा आर्थिक क्षति पुर्याएको उल्लेख गरेको छ।
नेपाल जस्ता उच्च हिमाली देशमा तापक्रम वृद्धि सामान्य गर्मी बढ्ने विषयमा मात्र सीमित हुँदैन। हिमनदी पग्लिँदा हिमतालको आकार र पानीको मात्रा परिवर्तन हुन सक्छ। हिम तथा चट्टानी भूभाग अस्थिर हुँदा पहिरो र आकस्मिक बाढीका जोखिम पनि बढ्न सक्छन्।
यस्ता घटनाले हिमाली बस्ती मात्र होइन, तल्लो तटीय क्षेत्रमा रहेका बस्ती, सडक, पुल, जलविद्युत आयोजना र खेतीपातीलाई समेत असर पार्न सक्छन्।
कार्बन डाइअक्साइडको मात्रा ५३ प्रतिशत बढ्यो
पृथ्वीको वायुमण्डलमा हरितगृह ग्यासको मात्रा पनि लगातार बढिरहेको छ।
संगठनका अनुसार सन् १७५० तिर वायुमण्डलमा कार्बन डाइअक्साइडको मात्रा करिब २७८ पार्ट्स पर मिलियन (पिपिएम) थियो।
सन् २०२५ मा यो बढेर ४२६.८ पिपिएम पुगेको छ।
अर्थात्, औद्योगिक क्रान्तियता वायुमण्डलमा कार्बन डाइअक्साइडको मात्रा ५३ प्रतिशत बढेको छ।
कार्बन डाइअक्साइडको मात्रा बढ्दा पृथ्वीबाट बाहिर निस्कनुपर्ने तापको ठूलो हिस्सा वायुमण्डलमै रोकिन्छ। त्यसले पृथ्वीको तापक्रम र जलवायु प्रणालीमा दीर्घकालीन परिवर्तन ल्याउँछ।
राष्ट्रसंघ महासचिव भन्छन्– जलवायु संकट नयाँ युगमा प्रवेश गर्यो
संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसले विश्व जलवायु संकटको नयाँ चरणमा प्रवेश गरेको बताएका छन्।
उनका अनुसार मानिसका गतिविधिले पहिल्यै तातिसकेको पृथ्वीमा शक्तिशाली एल निनोको प्रभाव थपिँदा जोखिम अझ बढेको छ।
जलवायुका कीर्तिमान लगातार तोडिइरहेका बेला मानवीय क्षति पनि बढिरहेको उनले बताएका छन्।
उनले हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा सबभन्दा कम योगदान गर्ने मानिस र देशहरू नै जलवायु परिवर्तनको सबभन्दा गम्भीर प्रभाव भोग्न बाध्य भएको उल्लेख गरेका छन्।
गुटेरेसले विश्वका नेताहरूलाई हरितगृह ग्यास उत्सर्जन तीव्र रूपमा घटाउन, जैविक इन्धनबाट स्वच्छ ऊर्जाको प्रयोगतर्फ अघि बढ्न र जोखिममा रहेका देशहरूलाई आवश्यक वित्तीय सहयोग उपलब्ध गराउन आग्रह गरेका छन्।
सोमबारदेखि टर्कीको आन्ताल्यामा सुरू भएको कोप–३१ सम्मेलनमा पनि जलवायु संकट सामना गर्न आवश्यक वित्तीय सहयोग, उत्सर्जन कटौती र जलवायु परिवर्तनबाट प्रभावित देशहरूको संरक्षण प्रमुख छलफलका विषय छन्।
विश्व मौसम संगठनको नयाँ प्रतिवेदनले यो सम्मेलन सुरू भएकै दिन विश्वका नेतासामु एउटा गम्भीर वैज्ञानिक तथ्य प्रस्तुत गरेको छ।
पृथ्वीको तापक्रम बढ्ने क्रम रोकिएको छैन। उल्टै पृथ्वीले आफूभित्र जम्मा गरिरहेको अतिरिक्त तापको मात्रा पहिलेभन्दा तीव्र गतिमा बढिरहेको छ।
यसको प्रभाव तत्काल देखिने गर्मी र बाढीमा मात्र सीमित छैन। समुद्र, हिमनदी र समग्र जलवायु प्रणालीमा भइरहेको परिवर्तनको असर आगामी पुस्ताले पनि भोग्नुपर्ने वैज्ञानिकहरूको चेतावनी छ।
***
