विश्वका सबैभन्दा धनी उद्यमी इलन मस्कले भारतमा आफ्नो स्याटलाइट इन्टरनेट सेवा स्टारलिंक सञ्चालन गर्न अनुमति पाउन ढिलाइ भइरहेको विषयमा मुकेश अम्बानीमाथि आरोप लगाएपछि नरेन्द्र मोदीसँग उनको तनाव बढेको छ।
मस्कले भारतीय दूरसञ्चार बजारमा केही अर्बपतिले एकाधिकार कायम राख्न खोजेको र त्यसका लागि स्टारलिंकको प्रवेश रोकिरहेको आरोप लगाएका छन्। उनले यसलाई भारतका जनता विरुद्धको अपराध समेत भनेका छन्।
बिहीबार उनले रिलायन्स इन्डस्ट्रिजका अध्यक्ष मुकेश अम्बानीलाई लक्षित गर्दै प्रश्न गरे– के अम्बानी नै भारतका वास्तविक मालिक हुन्?
मस्कको आरोपपछि भारतको विपक्षी दल कंग्रेसका नेता राहुल गान्धीले पनि टिप्पणी गरेका छन्। यसले स्टारलिंकको अनुमति विवादलाई राजनीतिक बहसमा समेत तानेको छ।
भारत सरकारले भने मस्कको आरोप अस्वीकार गरेको छ।
भारतको सञ्चार मन्त्रालयले स्याटेलाइट सञ्चार सेवा सम्बन्धी आफ्नो नियामकीय व्यवस्था निष्पक्ष र विभेदरहित रहेको बताउँदै स्टारलिंक सहित तीन कम्पनी सुरक्षा जाँचको प्रक्रियामा रहेको स्पष्ट पारेको छ।
मस्कले लगाएको आरोप स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि भने भएको छैन।
मोदीसँगको भेटपछि पनि किन रोकियो स्टारलिंक?
सन् २०२५ फेब्रुअरी १३ मा अमेरिकी राजधानी वासिङ्टनमा मस्क र भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीबीच भेट भएको थियो।
त्यति बेला अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पसँग मस्कको निकट सम्बन्ध थियो। भारतमा टेस्ला र स्टारलिंक विस्तार गर्ने उनको योजनाले गति लिने अपेक्षा गरिएको थियो।
भारत स्टारलिंकका लागि ठूलो सम्भावना भएको बजार हो।
कम्पनीले पृथ्वीको तल्लो कक्षमा घुम्ने स्याटेलाइट मार्फत इन्टरनेट सेवा दिन्छ। परम्परागत मोबाइल टावर वा फाइबर इन्टरनेट पुर्याउन कठिन हुने दुर्गम क्षेत्रमा पनि यसले इन्टरनेट उपलब्ध गराउन सक्छ।
मोदीसँगको भेट भएको केही महिनापछि भारतले स्टारलिंकलाई स्याटेलाइट सञ्चार सेवा प्रदान गर्न आवश्यक इजाजत दिएको थियो।
तर त्यसले व्यावसायिक सेवा सुरु गर्न आवश्यक सबै प्रक्रिया पूरा हुँदैन। अन्तिम सुरक्षा स्वीकृति र स्पेक्ट्रम सम्बन्धी प्रक्रिया बाँकी छन्।
स्टारलिंकले भारतमा सेवा सुरु गर्न पाँच वर्षदेखि प्रयास गरिरहेको र १६५ भन्दा बढी देशमा सञ्चालनको अनुमति पाइसकेको मस्कको भनाइ छ।
भारतमा भने लामो समयसम्म प्रक्रिया पूरा गर्दा पनि सेवा सुरु गर्न नपाएको भन्दै उनले असन्तुष्टि जनाएका हुन्।
अक्टोबर ८ मा भारतको सञ्चार मन्त्रालयले स्टारलिंक, रिलायन्स जियोको स्याटेलाइट सञ्चार व्यवसाय र भारती एयरटेलको समर्थन रहेको युटेलस्याट वानवेब समान नियामकीय प्रक्रियामा रहेको बताएको थियो। मन्त्रालयका अनुसार तीनै कम्पनीले सुरक्षा जाँच लगायतका सर्त पूरा गर्नुपर्छ।
अम्बानी र एयरटेलसँगको प्रतिस्पर्धा
स्टारलिंकको प्रवेशलाई लिएर देखिएको विवाद भारतको दूरसञ्चार बजारमा कसको प्रभाव रहने भन्ने प्रतिस्पर्धासँग पनि जोडिएको ब्लुमबर्गले जनाएको छ।
मुकेश अम्बानीको रिलायन्स जियो र भारती एयरटेलले भारतीय दूरसञ्चार बजारको ८० प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा ओगटेको बताइन्छ। दुवै कम्पनीले करोडौं ग्राहकलाई सेवा दिइरहेका छन्।
स्टारलिंकले स्याटेलाइट मार्फत इन्टरनेट उपलब्ध गराउने भएकाले विशेषगरी दुर्गम क्षेत्रमा स्थापित दूरसञ्चार कम्पनीका लागि प्रतिस्पर्धी बन्न सक्छ।
स्पेक्ट्रम वितरणको विषयमा पनि यसअघि विवाद भएको थियो। रिलायन्सले स्याटेलाइट स्पेक्ट्रम लिलाम बढाबढ मार्फत वितरण गर्नुपर्ने पक्ष लिएको थियो भने मस्क प्रशासनिक प्रक्रियाबाट वितरण गर्नुपर्ने पक्षमा थिए।
भारत सरकारले अन्ततः प्रशासनिक प्रक्रियाबाट स्पेक्ट्रम वितरण गर्ने नीति लिएको थियो। यसले स्टारलिंकको प्रवेशमा रहेको एउटा अवरोध हटाए पनि सुरक्षा स्वीकृतिको प्रश्न समाधान गरेन।
मस्कले अम्बानीलाई प्रश्न गरे पनि रिलायन्स वा एयरटेलले स्टारलिंकको अनुमति रोक्न भूमिका खेलेको प्रमाण सार्वजनिक भएको छैन।
भारत सरकारका लागि यो व्यावसायिक प्रतिस्पर्धाको विषय मात्र होइन। विदेशी कम्पनीको नियन्त्रणमा रहने स्याटेलाइट सञ्जालबाट संवेदनशील सञ्चार हुन सक्ने भएकाले तथ्यांकको सुरक्षा, राष्ट्रिय सुरक्षा र महत्त्वपूर्ण पूर्वाधारमा विदेशी निर्भरता सम्बन्धी चिन्ता पनि जोडिएको छ।
राहुल गान्धीले के भने?
मस्कले अम्बानीलाई भारतका वास्तविक मालिक हुन् कि भनेर प्रश्न गरेपछि कंग्रेस नेता राहुल गान्धीले एक्समा लेखे, ‘भारतमा स्वागत छ, इलन। अर्को मान्छेलाई चिनेपछि अझ थाहा पाउनुहुनेछ।’
गान्धीले कसैको नाम उल्लेख गरेका थिएनन्। तर उनको टिप्पणीलाई अर्बपति गौतम अदानीतर्फ लक्षित व्यंग्यका रूपमा बुझिएको छ। कंग्रेस र विशेष गरी गान्धीले लामो समयदेखि अदानी र मोदी सरकारबीचको सम्बन्धलाई लिएर प्रश्न उठाउँदै आएको छ। सरकार र अदानीले भने कंग्रेसका आरोप अस्वीकार गर्दै आएका छन्।
गान्धीको टिप्पणीमा प्रतिक्रिया दिँदै मस्कले लेखे, ‘धन्यवाद, राहुल। यो वास्तवमै चिन्ताजनक छ।’
यस संवादले स्टारलिंकको अनुमति विवादलाई भारतमा सरकार र ठूला व्यवसायीबीचको सम्बन्धबारे चलिरहेको राजनीतिक बहससँग जोडिदिएको छ। तर गान्धीको टिप्पणीले नै स्टारलिंकको अनुमति राजनीतिक प्रभावका कारण रोकिएको प्रमाणित गर्दैन।
टेस्ला र एक्ससँग पनि विवाद
भारतमा मस्कको अर्को प्रमुख व्यवसाय टेस्लाले पनि अपेक्षा अनुसार सफलता पाउन सकेको छैन।
टेस्लाले सन् २०२५ जुलाईमा मुम्बईमा पहिलो सोरुम खोलेको थियो। तर त्यसपछिको १५ महिनामा कम्पनीले करिब एक हजार गाडी मात्र बिक्री गरेको विवरण सार्वजनिक भएको छ।
उच्च आयात शुल्क र मूल्यप्रति संवेदनशील भारतीय बजारका कारण टेस्लालाई प्रतिस्पर्धा गर्न कठिन भएको छ।
भारत सरकारले स्थानीय कारखाना स्थापना र उत्पादनमा लगानीको अपेक्षा गरेको भए पनि कम्पनीले आयात गरिएका गाडीबाट बजार प्रवेश गरेको थियो।
यसबीच चीनको बिवाइडी र भियतनामको भिनफास्टजस्ता कम्पनीले भारतीय विद्युतीय गाडी बजारमा आफ्नो उपस्थिति विस्तार गरेका छन्।
मस्कको सामाजिक सञ्जाल कम्पनी एक्ससँग पनि भारतीय सरकारको विवाद छ।
सरकारले अनलाइन सामग्री हटाउन दिएको आदेश र त्यस्तो आदेश जारी गर्ने आफ्नो अधिकारबारे एक्सले अदालतमा चुनौती दिएको छ।
यसले भारतमा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, सामग्रीमाथिको नियन्त्रण र डिजिटल नियमन सम्बन्धी बहसलाई थप चर्काएको छ।
मस्कले भारत भ्रमण गर्ने प्रतिबद्धता पनि पटकपटक पूरा गर्न सकेका छैनन्।
सन् २०२४ अप्रिलमा मोदीलाई भेट्न र टेस्लाको लगानी योजनाबारे छलफल गर्न आउने कार्यक्रम उनले अन्तिम समयमा रद्द गरेका थिए। त्यसपछि सन् २०२५ मा पनि भारत भ्रमण गर्ने अपेक्षा गरिएको भए पनि भ्रमण हुन सकेन।
यी घटनाले भारतमा मस्कका व्यवसाय विस्तार गर्ने योजनाले अपेक्षित गति लिन नसकेको देखाउँछन्।
अमेरिका–भारत सम्बन्धको पृष्ठभूमि
स्टारलिंकको अनुमति विवाद अमेरिका र भारतबीच व्यापार तथा कूटनीतिक विषयमा मतभेद बढिरहेको समयमा आएको छ।
ट्रम्पसँग मस्कको सम्बन्धमा आएको उतारचढावले पनि भारत सरकारका लागि उनको व्यावसायिक र राजनीतिक भूमिकालाई जटिल बनाएको छ।
यसैबीच भारत र अमेरिकाबीचको व्यापार सम्झौता सम्बन्धी वार्ता कठिन अवस्थामा पुगेको छ। रुसबाट भारतले गर्ने तेल आयात र भारत–पाकिस्तानबीचको द्वन्द्वमा ट्रम्पको भूमिकालाई लिएर पनि दुई देशबीच मतभेद छन्।
यद्यपि यी विषय स्टारलिंकको अनुमति ढिलाइका प्रत्यक्ष कारण हुन् भन्ने सार्वजनिक प्रमाण छैन।
मस्कका लागि भारत स्टारलिंक र टेस्ला विस्तार गर्न सकिने ठूलो बजार हो। मोदी सरकारका लागि भने विदेशी लगानी आकर्षित गर्दै राष्ट्रिय सुरक्षा जोगाउने र कुनै खास व्यवसायीलाई प्राथमिकता दिएको आरोपबाट बच्ने चुनौती छ।
स्टारलिंकले भारतमा कहिले व्यावसायिक सेवा सुरु गर्न पाउँछ भन्ने अझै स्पष्ट छैन।
तर मस्कको सार्वजनिक आलोचना र सरकारको प्रतिवादले भारतमा विदेशी प्रविधि कम्पनीको बजार प्रवेश, स्वदेशी प्रतिस्पर्धा र राष्ट्रिय सुरक्षाबीचको तनावलाई सतहमा ल्याएको छ।
(विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार माध्यमहरूको सहयोगमा तयार पारिएको)
.JPG)
