रूसको साइबेरियामा एउटा यस्तो गुफा छ, जहाँ भेटिएको औंलाको सानो हड्डीले मानव विकासको इतिहासबारे वैज्ञानिकहरूको बुझाइ नै बदलिदिएको थियो।
डेनिसोभा नामको त्यही गुफामा भेटिएका हड्डीका टुक्राले अहिले अर्को रहस्य खोलेका छन्।
यो रहस्य मानिसको नभएर हिमाली क्षेत्रमा पाइने चौंरीसँग नजिकको सम्बन्ध भएको एउटा लोप भइसकेको जनावरको हो।
वैज्ञानिकहरूले दुई लाख वर्षभन्दा पुराना हड्डीबाट निकालिएको प्राचीन डिएनए अध्ययन गर्दा अहिले संसारमा कतै जीवित नरहेको एउटा छुट्टै प्रजातिको अस्तित्व पुष्टि गरेका हुन्।
उनीहरूले यो जनावरलाई अस्थायी रूपमा 'याक एक्स' नाम दिएका छन्।
अमेरिका, स्विडेन र अस्ट्रियाका वैज्ञानिकहरू सम्मिलित अनुसन्धान टोलीको अध्ययन यही अक्टोबर ५ मा वैज्ञानिक पत्रिका 'करेन्ट बायोलोजी' मा प्रकाशित भएको थियो।
अनुसन्धानले यो प्रजाति आधुनिक चौंरीसँग नजिकको नातेदार भए पनि त्यसकै पुर्खा नभएको देखाएको छ।
दुवैको विकासक्रम कम्तिमा चार लाख वर्षअघि अलग हुन थालेको थियो।
चिनाउनै नसकिने हड्डीले कसरी खोल्यो रहस्य?
अनुसन्धानकर्ताहरूले याक एक्सको पहिचान गर्न प्रयोग गरेका हड्डीहरू पूर्ण अवस्थाका थिएनन्। अधिकांश साना र टुक्रिएका थिए। ती हड्डीको आकार हेरेर कुन जनावरका हुन् भन्ने छुट्याउन समेत सम्भव थिएन।
सामान्यतया जीवाश्म अध्ययन गर्ने वैज्ञानिकहरूले खप्पर, दाँत, सिङ वा शरीरका अन्य हड्डीको बनावटबाट प्राचीन जनावर पहिचान गर्छन्। तर याक एक्सका अवशेषमा त्यसरी पहिचान गर्न सकिने पर्याप्त विशेषता थिएनन्।
अनुसन्धानकर्ताहरूले त्यसको सट्टा हड्डीमा बाँकी रहेको प्राचीन डिएनए परीक्षण गरे।
कुल २० वटा हड्डीका नमूनाबाट उनीहरूले २० वटा प्राचीन जिनोम तयार पारे। तीमध्ये १४ नमूना डेनिसोभा गुफाबाट र बाँकी ६ नमूना वरपरका पुरातात्त्विक स्थलबाट प्राप्त भएका थिए।
सबभन्दा पुराना नमूना करिब २ लाखदेखि २ लाख ५० हजार वर्षअघिका थिए। सबभन्दा नयाँ नमूना लगभग २७ हजार वर्ष पुरानो थियो।
अर्थात् वैज्ञानिकहरूसँग एउटै प्रजातिको दुई लाख वर्षभन्दा लामो अवधिको आनुवांशिक इतिहास अध्ययन गर्न सकिने सामग्री उपलब्ध भएको थियो।
स्विडेनको सेन्टर फर प्यालियोजेनेटिक्सका प्राध्यापक तथा अनुसन्धानका वरिष्ठ लेखक लभ दालेनले यति साना र आकारका आधारमा पहिचान गर्न नसकिने हड्डीबाट ठूलो स्तनधारी जनावरको छुट्टै प्रजाति चिन्न सक्नु असाधारण उपलब्धि भएको बताएका छन्।
यसअघि सन् २०२५ मा प्रकाशित अर्को अध्ययनले यही क्षेत्रका केही हड्डीमा आधुनिक चौंरीभन्दा फरक मातृवंशीय डिएनए भेटिएको देखाएको थियो। त्यसलाई अनुसन्धानकर्ताहरूले 'याक एक्स' नाम दिएका थिए।
तर त्यसबेला यो वास्तवमै छुट्टै प्रजाति थियो वा आधुनिक चौंरीकै हराइसकेको आनुवांशिक शाखा थियो भन्ने टुंगो लागेको थिएन।
नयाँ अध्ययनले त्यो प्रश्नको उत्तर खोजेको हो।
वैज्ञानिकहरूले यसपालि आमाबाट सन्तानमा सर्ने माइटोकन्ड्रियाको डिएनएमा मात्र भर नपरी कोषको केन्द्रमा रहेको आनुवांशिक सामग्री समेत अध्ययन गरे।
त्यसलाई आधुनिक चौंरी र अन्य गाईवंशीय जनावरका जीनोमसँग तुलना गर्दा याक एक्स छुट्टै विकासक्रमबाट आएको प्रजाति भएको बलियो प्रमाण भेटियो।
चार लाख वर्षअघि छुट्टिएको नाता
आधुनिक चौंरी र याक एक्सको नाता निकै पुरानो छ।
अनुसन्धान अनुसार दुवैको साझा पुर्खाबाट अलग विकासक्रम कम्तिमा चार लाख वर्षअघि सुरू भएको थियो। करिब २ लाख ५० हजार वर्षअघि उनीहरू छुट्टाछुट्टै प्रजातिका रूपमा स्थापित भइसकेको वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ।
अनुसन्धानका सहप्रमुख लेखक अलेक्जान्द्र गिलार्देले यसको समयसीमा बुझाउन खैरो भालु र पोलार भालुको उदाहरण दिएका छन्।
ती दुई भालुको विकासक्रम छुट्टिन थालेको समय पनि करिब ४ लाख वर्षअघि भएको अनुमान छ।
त्यस बेला पृथ्वीमा अत्यधिक न्यानो जलवायुको एउटा अवधि थियो। जलवायुमा भएको परिवर्तनले जनावरका समूहलाई अलग-अलग भूभागमा सीमित पारेको र त्यसबाट नयाँ प्रजाति विकास हुन थालेको अनुसन्धानकर्ताहरूको अनुमान छ।
जलवायु परिवर्तनकै कारण याक एक्स छुट्टै प्रजाति बनेको थियो भन्ने प्रत्यक्ष प्रमाण भने छैन।
यस अनुसन्धानको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष के हो भने याक एक्सको आनुवांशिक वंश अहिलेका चौंरीहरूमा निरन्तर रहेको देखिँदैन।
अर्थात् याक एक्स आधुनिक चौंरीको प्रत्यक्ष पुर्खा नभएर साझा पुर्खाबाट छुट्टिएको र पछि लोप भएको नजिकको नातेदार हो।
हिमयुगमा कस्तो थियो यसको संसार?
आज जंगली चौंरी मुख्यतः तिब्बती पठारका उच्च हिमाली भूभागमा पाइन्छन्। तर हजारौं वर्षअघि चौंरीसँग सम्बन्धित जनावरहरूको फैलावट अहिलेभन्दा निकै फराकिलो थियो।
साइबेरियाको अल्ताई–सायन पर्वतीय क्षेत्र अहिले चिसो भूभागका रूपमा परिचित छ। हिमयुगमा त्यस क्षेत्रका विशाल भूभाग घाँसे मैदानको पर्यावरणीय प्रणालीअन्तर्गत पर्थे।
वैज्ञानिकहरूले यस्तो क्षेत्रलाई 'म्यामथ स्टेपी' भन्छन्।
त्यहाँ लामा रौं भएका विशाल म्यामथ, ऊनी गैंडा, जंगली घोडा, स्टेपी बाइसन र अहिले लोप भइसकेको जंगली गाईको पुर्खा अरोक्सजस्ता जनावर विचरण गर्थे।
गुफामा बस्ने हाइना र खैरा भालुजस्ता ठूला सिकारी जनावर पनि त्यस पर्यावरणीय प्रणालीका हिस्सा थिए।
याक एक्सले यही संसारमा आफ्नो अस्तित्व कायम राखेको थियो।
तर यो जनावर वास्तवमा कस्तो देखिन्थ्यो?
अहिलेसम्म वैज्ञानिकहरूसँग यसको पूर्ण खप्पर वा शरीरको बनावट स्पष्ट हुने पर्याप्त जीवाश्म छैन। त्यसैले यसको शरीरको आकार, रौंको लम्बाइ वा सिङको बनावट निश्चित रूपमा भन्न सकिँदैन।
अनुसन्धानकर्ता दालेनका अनुसार आधुनिक चौंरीसँग निकट आनुवांशिक सम्बन्ध भएकाले यो बाइसनभन्दा चौंरीजस्तै देखिन्थ्यो होला भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ।
तर त्यो अनुमान मात्र हो। यसको वास्तविक स्वरूप प्रमाणित गर्न थप जीवाश्म आवश्यक छन्।
एक लाख २० हजार वर्षअघि के भयो?
यो अनुसन्धानले याक एक्सको अस्तित्व मात्रै पत्ता लगाएको छैन। यसको जनसंख्यामा आएको सम्भावित उतारचढाव समेत देखाएको छ।
वैज्ञानिकहरूले पुराना र नयाँ नमूनाका जीनोम तुलना गर्दा समयसँगै यस प्रजातिको आनुवांशिक विविधता घटेको संकेत भेटे।
विशेषगरी करिब १ लाख ३० हजारदेखि १ लाख १५ हजार वर्षअघिको न्यानो जलवायु अवधिमा यसको जनसंख्याको संरचनामा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन आएको देखिन्छ।
अनुसन्धानका अर्का सहप्रमुख लेखक जोनास ओपेनहाइमरका अनुसार त्यस अवधिमा जनसंख्याको एउटा समूहको स्थान अर्को समूहले लिएको हुन सक्छ।
त्यससँगै आनुवांशिक विविधता घटेको देखिएको छ।
चिसो वातावरणमा अनुकूलित जनावरका लागि तापक्रम बढ्नु चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ। त्यसैले तत्कालीन जलवायु परिवर्तनसँग जनसंख्याको गिरावट सम्बन्धित रहेको सम्भावना वैज्ञानिकहरूले औंल्याएका छन्।
त्यही कारणले मात्र याक एक्स लोप भयो भन्न मिल्दैन। किनभने, आनुवांशिक परीक्षण गरिएको सबभन्दा पछिल्लो याक एक्स करिब २७ हजार वर्षअघिसम्म जीवित थियो।
त्योभन्दा पछि यो प्रजाति कति समय बाँचेको थियो भन्ने निश्चित छैन।
यसको लोप हुने वास्तविक समय र कारण दुवै अझै अनुसन्धानका विषय हुन्।
प्राचीन मानिसले यसको सिकार गर्थे?
याक एक्स भेटिएको डेनिसोभा गुफा मानव विकासको अध्ययनका लागि संसारकै महत्त्वपूर्ण पुरातात्त्विक स्थलमध्ये एक हो।
सन् २००८ मा त्यहाँ उत्खनन गरिएको औंलाको सानो हड्डीको डिएनए अध्ययनपछि वैज्ञानिकहरूले सन् २०१० मा प्राचीन मानवको एउटा अज्ञात समूह पहिचान गरेका थिए।
त्यस समूहलाई गुफाकै नामबाट 'डेनिसोभान' भनियो।
डेनिसोभान आधुनिक मानव तथा निएन्डरथलसँग नजिकको सम्बन्ध भएको प्राचीन मानव समूह हो।
अहिलेका केही मानव समुदायको जीनोममा डेनिसोभानबाट आएको आनुवांशिक अंश समेत भेटिएको छ। यसले प्राचीन समयमा आधुनिक मानवका पुर्खा र डेनिसोभानबीच अन्तरप्रजनन भएको प्रमाण दिन्छ।
त्यही गुफामा अब याक एक्सको अस्तित्वको प्रमाण पनि भेटिएको छ।
यसले एउटा रोचक प्रश्न जन्माएको छ — के डेनिसोभानहरूले याक एक्सको सिकार गर्थे?
अनुसन्धानकर्ता दालेनले अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था रोयटर्ससँगको कुराकानीमा याक एक्स डेनिसोभानहरूको आहारको हिस्सा रहेको हुन सक्ने बताएका छन्।
यसको सम्भावना अस्वाभाविक छैन। दुवै एउटै क्षेत्र र केही मिल्दोजुल्दो प्रागऐतिहासिक अवधिमा अस्तित्वमा थिए।
तर डेनिसोभानले याक एक्सको सिकार गर्थे भन्ने कुरा अहिलेसम्म प्रमाणित भएको छैन।
नयाँ आनुवांशिक अध्ययनले डेनिसोभानका हतियार वा काटिएका हड्डीबाट याक एक्सको सिकार पुष्टि गरेको होइन।
त्यसैले एउटै क्षेत्रमा भेटिएका अवशेषका आधारमा उनीहरूबीच सिकारी र सिकारको सम्बन्ध स्थापित गर्न सकिँदैन।
यो खोजले दिएको सन्देश
अनुसन्धानले याक एक्स छुट्टै प्रजाति भएको बलियो आनुवांशिक प्रमाण दिए पनि यसले औपचारिक वैज्ञानिक नाम पाइसकेको छैन।
किनभने, जीनोमबाट प्रजातिगत भिन्नता पत्ता लागे पनि उपलब्ध हड्डीका आधारमा यसको शारीरिक पहिचान पर्याप्त रूपमा स्थापित भइसकेको छैन।
वैज्ञानिकहरूले अब यस क्षेत्रमा पहिले भेटिएका चौंरीजस्तै देखिने अन्य जीवाश्मसँग तुलना गर्ने योजना बनाएका छन्।
त्यसपछि ती पुराना जीवाश्म पनि याक एक्सकै हुन् वा अरू कुनै जनावरका हुन् भन्ने स्पष्ट हुन सक्छ।
यो खोजको सबभन्दा महत्त्वपूर्ण सन्देश यही हो — ठूला जनावरको अस्तित्व पत्ता लगाउन सधैं विशाल खप्पर वा पूर्ण अस्थिपञ्जर आवश्यक पर्दैन।
कहिलेकाहीँ पहिचान गर्नै नसकिने एउटा सानो हड्डीभित्र पनि लाखौं वर्षको इतिहास लुकेको हुन सक्छ।
साइबेरियाको डेनिसोभा गुफाले पहिले मानिसको हराइसकेको एउटा वंशको कथा खोलेको थियो। अहिले त्यही गुफाले अर्को प्रजातिको अस्तित्व प्रमाणित गरेको छ, जसले दुई लाख वर्षभन्दा लामो समयसम्म अनेकौं जलवायु परिवर्तन सामना गर्यो, तर अन्ततः पृथ्वीबाट हरायो।
त्यो जनावर किन हरायो भन्ने प्रश्नको उत्तर भने अझै बाँकी छ।
***
