प्रशान्त महासागरको एउटा दुर्गम टापुको समुद्री तालमा अनौठो वस्तु देखिएको थियो।
उपग्रहबाट खिचिएको तस्बिरमा देखिने त्यो वस्तु लाम्चो थियो। त्यसका विभिन्न भाग चारैतिर फैलिएका थिए। पानीमुनि रहेको वस्तुको केही भाग धातुजस्तै चम्किन्थ्यो।
अनुसन्धानकर्ताहरूलाई शंका लाग्यो — कतै यो ८९ वर्षअघि बेपत्ता भएकी विश्वप्रसिद्ध अमेरिकी महिला पाइलट अमेलिया इयरहार्टको विमान त होइन?
त्यही सम्भावनाको अनुसन्धान गर्न अमेरिकाबाट एउटा टोली यसै महिना प्रशान्त महासागरको निकुमारोरो टापु पुग्यो।
उनीहरूसँग समुद्रभित्र खोजी गर्ने आधुनिक उपकरण थिए। अभियानमा करिब ९ लाख अमेरिकी डलर खर्च भएको रोयटर्सले जनाएको छ।
यदि त्यो वस्तु अमेलियाको विमान भएको पुष्टि हुन्थ्यो भने विश्व उड्डयन इतिहासको सबभन्दा चर्चित रहस्यमध्ये एउटा सुल्झाउने ठूलो आधार मिल्ने थियो।
तर सोमबार, अक्टोबर १९ मा सार्वजनिक अनुसन्धानको निष्कर्षले उनीहरूको आशालाई अर्को मोडमा पुर्याइदियो।
विमानको अवशेष ठानिएको वस्तु सम्भवतः समुद्रले बगाएर ल्याएका ठूला रूखका टुक्राहरूको समूह थियो।
धातुजस्तै देखिएको चमक पनि विमानको पाताबाट आएको थिएन। वस्तुको बाहिरी भागमा जमेको कार्बोनेटयुक्त तहले त्यसलाई चम्किलो बनाएको अनुसन्धान टोलीको निष्कर्ष छ।
यसरी अमेलियाको विमान भेटिने आशा जगाएको एउटा महत्त्वपूर्ण सुराक गलत साबित भएको छ।
तर उनी र उनका सहयात्रीलाई वास्तवमा के भएको थियो भन्ने रहस्य अझै सुल्झिएको छैन।
८९ वर्षअघि के भएको थियो?
सन् १९३७ जुलाई २।
अमेरिकी पाइलट अमेलिया इयरहार्ट र उनका नेभिगेटर फ्रेड नुनान पपुवा न्युगिनीको लाएबाट विमानमा उडेका थिए।
उनीहरू दुई इन्जिन भएको लकहिड इलेक्ट्रा १०-ई विमानमा थिए।
उद्देश्य थियो — भूमध्यरेखा नजिकको मार्ग हुँदै पृथ्वीको परिक्रमा गर्ने ऐतिहासिक उडान पूरा गर्नु।
अमेलिया त्यति बेलासम्म विश्वप्रसिद्ध भइसकेकी थिइन्।
सन् १९३२ मा उनी एक्लै विमान उडाएर बीचमा कतै अवतरण नगरी एटलान्टिक महासागर पार गर्ने पहिलो महिला बनेकी थिइन्। त्यसअघि चार्ल्स लिन्डबर्गले मात्र यस्तो एकल उडान पूरा गरेका थिए।
सन् १९३५ मा अमेलियाले हवाईबाट अमेरिकी मुख्यभूमिसम्म एक्लै विमान उडाएर अर्को इतिहास रचेकी थिइन्।
तर उनको सबभन्दा महत्त्वाकांक्षी सपना संसार परिक्रमा गर्ने थियो।
सन् १९३७ को यात्रामा उनीहरूले करिब ३५ हजार ४०० किलोमिटर उडान पूरा गरिसकेका थिए। पूरा यात्राका लागि करिब ४६ हजार ७०० किलोमिटरको मार्ग तय गरिएको थियो।
पपुवा न्युगिनीबाट उनीहरूको अर्को गन्तव्य प्रशान्त महासागरको सानो हाउल्यान्ड टापु थियो। त्यहाँ इन्धन भरेर यात्रा अगाडि बढाउनुपर्ने थियो।
तर उनीहरू हाउल्यान्ड पुग्न सकेनन्।
अमेरिकी तटरक्षक जहाज 'इटास्का' ले अमेलियाको विमानबाट पठाइएका रेडियो सन्देश सुनिरहेको थियो। एउटा सन्देशमा उनले इन्धन घटिरहेको बताएकी थिइन्।
सञ्चारमा समस्या थियो। जहाजले उनको आवाज सुने पनि दुईतर्फी रेडियो सम्पर्क स्थापित हुन सकेको थिएन।
अमेरिकी राष्ट्रिय अभिलेखालयमा सुरक्षित रेडियो अभिलेख अनुसार जुलाई २ को स्थानीय समय बिहान करिब ८ बजेर ४३ मिनेटमा अमेलियाको अन्तिम सन्देश प्राप्त भयो।
त्यसपछि विमानसँग सम्पर्क टुट्यो।
व्यापक खोजी चल्यो। अमेरिकी जलसेना र तटरक्षकले प्रशान्त महासागरको ठूलो क्षेत्रमा विमान खोजे।
तर अमेलिया भेटिइनन्। नुनान पनि भेटिएनन्।
विमानको प्रमाणित भग्नावशेष समेत फेला परेन।
प्रशान्त महासागरको निकुमारोरो टापुमा उपग्रहबाट देखिएको 'ताराइया वस्तु'। विमानको अवशेष हुन सक्ने अनुमान गरिएको यही वस्तु खोज्न गएको अनुसन्धान टोलीले अन्ततः समुद्रले बगाएर ल्याएका रूखका टुक्रा भएको निष्कर्ष निकालेको छ। तस्बिर: रिक पेटिग्र्यु/आर्कियोलोजिकल लिगेसी इन्स्टिच्युट
उपग्रहको तस्बिरले जगाएको आशा
अमेरिकाको पर्ड्यु विश्वविद्यालय, पर्ड्यु रिसर्च फाउन्डेसन र आर्कियोलोजिकल लिगेसी इन्स्टिच्युटको संयुक्त टोलीले यसपटक अनुसन्धान गरेको स्थान हो — निकुमारोरो।
यो किरिबाटी देशअन्तर्गतको निर्जन टापु हो। अमेलियाको निर्धारित गन्तव्य हाउल्यान्डबाट करिब ६४० किलोमिटर दक्षिणपूर्वमा पर्छ।
निकुमारोरोको बीचमा समुद्रको पानी भरिएको तालजस्तो क्षेत्र छ, जसलाई लगुन भनिन्छ।
सन् २०२० को उपग्रह तस्बिरमा त्यही लगुनको ताराइया प्रायद्वीपनजिक अनौठो आकृति देखिएको थियो।
अनुसन्धानकर्ताहरूले त्यसलाई 'ताराइया अब्जेक्ट' नाम दिए।
विभिन्न दिशामा फैलिएका भाग भएकाले त्यो दुर्घटनाग्रस्त विमानको अवशेष हुन सक्ने अनुमान गरिएको थियो। अनुसन्धानकर्ताहरूले सन् १९३८ मा खिचिएका पुराना हवाई तस्बिरमा पनि त्यस क्षेत्रमा मिल्दोजुल्दो आकृति देखिएको बताएका थिए।
निकुमारोरोमा अमेलियाको विमान अवतरण गरेको हुन सक्ने परिकल्पना पहिलेदेखि नै चर्चामा थियो।
त्यसैले नयाँ तस्बिरमा देखिएको वस्तुले अनुसन्धानकर्ताहरूलाई आकर्षित गर्यो।
पाँच दिनको समुद्री यात्रा, सात दिनको खोजी
अक्टोबर ७ मा अनुसन्धान टोली किरिबाटीको तारावाबाट 'मारिन माइनिकु' नामको जहाजमा निकुमारोरोतर्फ निस्कियो।
जहाजमा १७ जना अनुसन्धान तथा प्राविधिक टोलीका सदस्य थिए। उनीहरूलाई सहयोग गर्न थप १७ जना जहाजका चालक दल थिए।
करिब ८३० समुद्री माइलको यात्रा गरेर टोली अक्टोबर १२ मा निकुमारोरो पुग्यो।
अक्टोबर १४ देखि उनीहरूले लगुनको पानीभित्र खोजी सुरू गरे।
धातु पत्ता लगाउने म्याग्नेटोमिटर र ध्वनि तरंगबाट पानीमुनिका वस्तुको अवस्था बुझ्ने सोनार प्रयोग गरियो।
तर खराब मौसम ठूलो चुनौती बन्यो।
समुद्रमा छाल बढेपछि अनुसन्धानकर्ता जहाजबाट टापुमा ओर्लन सकेनन्। लगातार तीन दिनसम्म स्थलमा अनुसन्धान प्रभावित भयो।
टोलीले आफ्नो बसाइ लम्ब्यायो।
अन्ततः उनीहरूले ताराइया क्षेत्रमा देखिएको वस्तु निरीक्षण गरेर निष्कर्ष निकाले।
अक्टोबर १९ मा पर्ड्यु विश्वविद्यालयमार्फत सार्वजनिक विवरण अनुसार उपग्रहको तस्बिरमा देखिएका ठूला रूखका अधिकांश टुक्रा यसबीच फुटेर वा बगेर हराइसकेका थिए।
अनुसन्धानका बेला अंग्रेजी अक्षर 'वाई' जस्तो देखिने एउटा भाग मात्र बाँकी थियो।
त्यसको सतहमा जमेको कार्बोनेटयुक्त तहले धातुजस्तो चमक दिएको थियो।
अनुसन्धान टोलीका प्रमुख रिक पेटिग्र्युका अनुसार अभियानले ताराइया वस्तु के थियो भन्ने प्रश्नको जबाफ दिएको छ।
पर्ड्यु विश्वविद्यालयका प्रतिनिधि स्टिभ सुल्जले पनि आफूहरू कुनै निश्चित नतिजा प्राप्त गर्ने ग्यारेन्टीसहित नभई एउटा परिकल्पना परीक्षण गर्न गएको बताएका छन्।
सन् १९३७ मा बेपत्ता भएकी अमेरिकी पाइलट अमेलिया इयरहार्टको विमान खोज्न अक्टोबर १४, २०२६ मा प्रशान्त महासागरको निकुमारोरो टापुको लगुनमा पानीभित्र अनुसन्धान गर्दै गोताखोर। तस्बिर: पर्ड्यु विश्वविद्यालय
के अमेलिया निकुमारोरो पुगेकी थिइन्?
यसपटकको खोजीले एउटा सम्भावित सुराक खारेज गरे पनि अमेलियाको अन्तिम अवस्थाबारे दुई प्रमुख व्याख्या कायमै छन्।
अमेरिकी सरकारको लामो समयदेखिको मान्यता अनुसार अमेलिया र नुनान हाउल्यान्ड टापु खोज्ने क्रममा इन्धन सकिएर समुद्रमा खसेका हुन सक्छन्।
अमेरिकाको स्मिथसोनियन राष्ट्रिय वायु तथा अन्तरिक्ष संग्रहालयले पनि उपलब्ध उडान र रेडियो अभिलेखका आधारमा यही व्याख्यालाई सबभन्दा सम्भावित मानेको छ।
तर अर्को समूहका अनुसन्धानकर्ताको फरक धारणा छ।
उनीहरूका अनुसार अमेलिया र नुनानले हाउल्यान्ड भेट्न नसकेपछि निकुमारोरोको समुद्री चट्टानमा विमान अवतरण गरेका हुन सक्छन्। त्यसपछि उनीहरू केही समय टापुमा अलपत्र परेर बसेका हुन सक्छन्।
यसलाई 'कास्टअवे हाइपोथेसिस' भनिन्छ।
यो परिकल्पनाका समर्थकहरूले बेपत्ता भएपछि प्राप्त भएको भनिएका रेडियो संकेत, टापुमा भेटिएका पुराना वस्तु र ऐतिहासिक तस्बिरलाई सम्भावित प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएका छन्।
सन् १९४० मा निकुमारोरोमा केही मानव अवशेष पनि भेटिएका थिए।
त्यति बेला गरिएको परीक्षणमा ती अवशेष पुरूषका भएको निष्कर्ष निकालिएको थियो।
तर सन् २०१८ मा प्रकाशित एउटा अनुसन्धानले पुराना मापनका आधारमा ती अवशेष अमेलियाको शरीरसँग मिल्दोजुल्दो भएको तर्क गर्यो।
यसमा वैज्ञानिक मतभेद छ। सन् २०१५ को अर्को अध्ययनले पुरानै पुरूषसम्बन्धी निष्कर्षलाई बढी विश्वसनीय ठहर गरेको थियो।
सबभन्दा ठूलो समस्या के हो भने मूल अवशेषहरू अहिले उपलब्ध छैनन्। त्यसैले आधुनिक विधिबाट प्रत्यक्ष परीक्षण गरेर अमेलियाकै हुन् भनेर पुष्टि गर्न सकिएको छैन।
टापुमा भेटिएका महिलाका जुत्ता, सौन्दर्य सामग्रीका भाँडा र अन्य पुराना वस्तुले पनि अमेलिया त्यहाँ पुगेको निर्णायक प्रमाण दिँदैनन्।
अब के हुन्छ?
यसपटकको अभियान पूर्णतः खाली हात फर्किएको छैन।
टोलीले लगुनमा करिब ७६ सेन्टिमिटर लामो स्टिलको नलीसहित अरू वस्तु फेला पारेको जनाएको छ।
ती सामग्रीको थप अध्ययन गरिनेछ। तर स्टिलको नली अमेलियाको विमानकै हो भन्ने कुनै प्रमाण अहिलेसम्म छैन।
टोलीले निकुमारोरोमा अनुसन्धान जारी राख्ने जनाएको छ।
अमेलियासँग पर्ड्यु विश्वविद्यालयको ऐतिहासिक सम्बन्ध छ।
सन् १९३५ देखि उनी त्यहाँ महिलाहरूलाई नयाँ पेसामा प्रवेश गर्न प्रोत्साहित गर्ने परामर्शदाता तथा उड्डयनसम्बन्धी सल्लाहकारका रूपमा कार्यरत थिइन्।
उनको लकहिड इलेक्ट्रा विमान खरिदका लागि पर्ड्यु रिसर्च फाउन्डेसनमार्फत रकम जुटाइएको थियो। विश्वयात्रा पूरा भएपछि विमान विश्वविद्यालयलाई फर्काउने उनको योजना थियो।
तर न विमान फर्कियो, न अमेलिया।
उनको अन्तिम उडान भएको ८९ वर्षभन्दा बढी भइसकेको छ।
त्यसयता प्रविधि धेरै बदलिएको छ। उपग्रहबाट समुद्रका दुर्गम टापु देख्न सकिन्छ। आधुनिक उपकरणले पानीमुनि लुकेका वस्तुको खोजी गर्न सक्छन्।
यति लामो समय बितिसक्दा पनि अमेलिया र नुनानको विमान कहाँ खस्यो भन्ने प्रश्नको निश्चित जबाफ भेटिएको छैन।
निकुमारोरोको नयाँ अभियानले एउटा सम्भावना गलत देखाएको छ। तर यसले टापुमा अवतरण गरेको परिकल्पना पूर्णतः खारेज गर्दैन।
अहिलेसम्मको सबभन्दा महत्त्वपूर्ण तथ्य यही हो — विश्वप्रसिद्ध पाइलटको अन्तिम उडानबारे निर्णायक प्रमाण अझै फेला परेको छैन।
***
