प्रशान्त महासागरको दक्षिणपूर्वी भागमा एउटा सानो टापु छ — रापा नुई।
इस्टर आइल्यान्ड भनेर पनि चिनिने यो टापु विशाल ढुंगाका मानव आकृतिका मूर्तिहरूका कारण संसारभर प्रसिद्ध छ।
त्यहाँबाट उत्तरपश्चिमतर्फ समुद्र पार गर्दै करिब ७ हजार किलोमिटर टाढा पुग्दा हवाई टापु समूह भेटिन्छ।
यी दुई ठाउँलाई पृथ्वीको सबभन्दा ठूलो महासागरले छुट्याएको छ।
आजको आधुनिक जहाज र विमानको समयमा पनि यति लामो समुद्री दूरी सामान्य होइन। तर नयाँ वैज्ञानिक अनुसन्धानले यी दुई ठाउँका मानिसबीच आश्चर्यजनक सम्बन्ध फेला पारेको छ।
भौगोलिक रूपमा अत्यन्त टाढा रहेका हवाई र रापा नुईका आदिवासी समुदाय आनुवांशिक रूपमा एकअर्काका निकट सम्बन्धी रहेको पाइएको हो।
अमेरिकाको प्रतिष्ठित वैज्ञानिक जर्नल 'साइन्स' मा अक्टोबर ८ मा प्रकाशित अनुसन्धान अनुसार, अध्ययनमा समावेश विभिन्न पोलिनेसियाली समुदायमध्ये हवाईका आदिवासीको सबभन्दा नजिकको आनुवांशिक सम्बन्ध रापा नुईका बासिन्दासँग भेटिएको छ।
यसले सयौं वर्षअघि पोलिनेसियाली समुद्री यात्रीहरू विशाल प्रशान्त महासागर पार गरेर कसरी नयाँ टापुमा पुगे भन्ने इतिहास बुझ्न महत्त्वपूर्ण आधार दिएको छ।
डिएनएले कसरी पत्ता लगायो सम्बन्ध?
अनुसन्धानका लागि वैज्ञानिकहरूले फ्रेन्च पोलिनेसियाका १ हजार ५० जनाको सम्पूर्ण जीनोमसम्बन्धी तथ्यांक विश्लेषण गरेका थिए। त्यसमा हवाई, रापा नुई, सामोआ, टोंगा लगायत स्थानका मानिसको आनुवांशिक तथ्यांक पनि समावेश गरिएको थियो।
अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था रोयटर्सका अनुसार अनुसन्धानमा ३१७ मूल हवाईवासी, रापा नुईका १२ र माङ्गारेभाका आठ व्यक्तिको तथ्यांक समेटिएको थियो।
मानिसको डिएनएमा उसका पुर्खाबाट प्राप्त आनुवांशिक जानकारी हुन्छ। पुस्तौंअघि एउटै पुर्खाबाट छुट्टिएका समुदायमा समेत डिएनएका केही समान अंश बाँकी रहन सक्छन्।
वैज्ञानिकहरूले यिनै साझा अंश, तिनको लम्बाइ र आनुवांशिक भिन्नता विश्लेषण गरेर विभिन्न टापुका समुदायबीचको ऐतिहासिक सम्बन्ध पुनर्निर्माण गरे।
उनीहरूले कम्प्युटरको सहायताले २ हजार ५ सय पटक आनुवांशिक सम्बन्ध देखाउने वंशवृक्ष तयार पारे।
तीमध्ये ६१ प्रतिशत वंशवृक्षमा हवाई र रापा नुई एकअर्काका सबभन्दा नजिक देखिए।
हवाईको माङ्गारेभासँगको निकट सम्बन्ध करिब १० प्रतिशत र मार्केसस टापुसमूहसँगको सम्बन्ध ३ प्रतिशतभन्दा कम वंशवृक्षमा देखियो।
यो परिणाम वैज्ञानिकहरूका लागि समेत अप्रत्याशित थियो।
अनुसन्धानका सहवरिष्ठ लेखक तथा क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय, सान डिएगोका वैज्ञानिक केओलु फक्सले होनोलुलु सिभिल बिटसँगको अन्तर्वार्तामा सुरूमा आफूहरू परिणामप्रति आश्चर्यचकित भएको बताएका छन्।
उनका अनुसार एउटै निष्कर्ष चार फरक विधिबाट जाँचिएको थियो। सबै विधिले दुई समुदायबीच असाधारण आनुवांशिक निकटता देखाएका थिए।
तर ६१ प्रतिशतको अर्थ त्यहाँका त्यति नै मानिस प्रत्यक्ष नातेदार हुन् भन्ने होइन। यो अध्ययनमा निर्माण गरिएका आनुवांशिक वंशवृक्षबाट प्राप्त परिणाम हो।
८०० वर्षअघिको समुद्री यात्रा
अब प्रश्न उठ्छ — यति टाढाका दुई समुदायबीच यस्तो सम्बन्ध कसरी बन्यो?
अनुसन्धानकर्ताहरूको व्याख्या अनुसार यसको उत्तर पोलिनेसियाली समुद्री यात्रीहरूको ऐतिहासिक बसाइँसराइमा लुकेको हुन सक्छ।
प्रशान्त महासागरका टापुहरूमा मानिस एकैपटक पुगेका थिएनन्। उनीहरू एउटा टापुबाट अर्को टापुतर्फ सर्दै गए र नयाँ बस्ती स्थापना गर्दै गए।
सन् २०२१ मा वैज्ञानिक जर्नल 'नेचर' मा प्रकाशित अर्को अनुसन्धानले पोलिनेसियाली बसाइँसराइको सम्भावित क्रम पुनर्निर्माण गरेको थियो।
त्यस अनुसार समुद्री यात्रीहरू सामोआबाट कुक टापु हुँदै सोसाइटी टापु समूह पुगे। त्यसपछि टुआमोटु र अन्य टापुमा फैलिँदै अन्ततः माङ्गारेभाको बाटो भएर करिब सन् १२०० तिर रापा नुई पुगेका थिए।
नयाँ अनुसन्धानले यो इतिहासमा हवाईलाई जोडेको छ।
वैज्ञानिकहरूको प्रस्तावित व्याख्या अनुसार माङ्गारेभासँग सम्बन्धित असाधारण लामो दूरीका समुद्री यात्रीहरूको एउटा समुदायबाट रापा नुई र हवाईका प्रारम्भिक बासिन्दाको वंश विकसित भएको हुन सक्छ।
रोयटर्ससँग कुरा गर्दै अनुसन्धानका सहवरिष्ठ लेखक एवं स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयका वैज्ञानिक अलेक्जेन्डर आयोनिडिसले रापा नुईबाट केही मानिस हवाईतर्फ गएको सम्भावना उल्लेख गरेका छन्।
उनले यो यात्रा तेह्रौं शताब्दीमै भएको हुन सक्ने बताएका छन्।
यद्यपि वैज्ञानिकहरूले एउटा महत्त्वपूर्ण सीमा पनि औंल्याएका छन्। डिएनएले दुई समुदायका पुर्खाबीचको सम्बन्ध देखाउन सक्छ, तर कुन डुंगा कुन मितिमा कहाँबाट छुट्यो वा यात्रुहरूले बीचमा कुन मार्ग प्रयोग गरे भन्ने प्रत्यक्ष प्रमाण दिँदैन।
त्यसैले रापा नुईबाट हवाई पुगेको प्रस्तावित मार्गलाई स्थापित ऐतिहासिक तथ्य होइन, आनुवांशिक अध्ययनबाट निकालिएको सम्भावित व्याख्याका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
आधुनिक उपकरणबिनै महासागर पार गर्ने मानिस
यस्ता यात्राका लागि पोलिनेसियाली समुद्री यात्रीहरूसँग आधुनिक दिशासूचक यन्त्र, जिपिएस वा इन्जिन थिएनन्।
उनीहरू ताराको स्थिति, समुद्री छाल, हावाको दिशा, बादल र चराहरूको गतिविधिबाट बाटो पहिचान गर्ने परम्परागत ज्ञान प्रयोग गर्थे।
लामो यात्राका लागि दुईवटा डुंगाको संरचना जोडेर बनाइएका पालडुंगा समेत प्रयोग गरिन्थे। यस्ता डुंगाले समुद्रमा स्थिरता र सामान बोक्ने क्षमता बढाउँथे।
आयोनिडिसका अनुसार पोलिनेसियाली यात्रुहरूले नयाँ ठाउँमा बस्ती बसाल्न आवश्यक खाद्यबाली र जीवजन्तु पनि साथमा लैजाने गर्थे।
केरा, तारो, सखरखण्ड र कुखुराजस्ता वस्तु समुद्री यात्रुहरूको जीवनसँग जोडिएका थिए।
नयाँ अनुसन्धान टोलीले असाधारण समुद्री यात्रा गर्ने सम्भावित पुर्ख्यौली परम्परालाई 'होलोमोआना नुई' नाम दिएको छ। हवाई भाषामा यसको अर्थ महान् समुद्री यात्रा हो।
क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालयले प्रकाशित गरेको विवरण अनुसार यो अध्ययनले समुद्रमा भएको एउटै यात्रा मात्र होइन, विभिन्न टापुबीच बारम्बार भइरहेका आवतजावत र बसाइँसराइको जटिल इतिहासतर्फ संकेत गर्छ।
एउटा सानो समूहले कसरी छोड्यो ठूलो आनुवांशिक छाप?
अनुसन्धानको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष नयाँ बस्ती स्थापना गर्दा हुने आनुवांशिक परिवर्तनसँग सम्बन्धित छ।
कुनै ठूलो समुदायबाट थोरै मानिस छुट्टिएर नयाँ ठाउँमा बसोबास गर्न थाले भने उनीहरूले पुरानो समुदायको सम्पूर्ण आनुवांशिक विविधता बोकेर जाँदैनन्।
नयाँ समुदायको पुर्ख्यौली आनुवांशिक आधार सीमित हुन्छ। वैज्ञानिक भाषामा यसलाई 'फाउन्डर इफेक्ट' भनिन्छ।
त्यही नयाँ समुदायबाट फेरि केही मानिस अर्को टापुमा बसाइँ सरे भने आनुवांशिक विविधता अझ सीमित हुन सक्छ।
पोलिनेसियामा यो प्रक्रिया पटक पटक भएको अनुसन्धानले देखाएको छ।
वैज्ञानिकहरूले ताहितीका ५८१ व्यक्तिको आनुवांशिक तथ्यांक विश्लेषण गरेर करिब सन् १०७० आसपासको जनसंख्याको प्रभावकारी आकार झन्डै ८०० रहेको अनुमान गरेका छन्।
यो त्यति बेला डुंगाबाट ताहिती पुगेका मानिसहरूको वास्तविक गणना होइन। पुस्तान्तरणमा आनुवांशिक विविधता कायम राख्ने जनसंख्याको गणितीय अनुमान हो।
यसले पुरानो बसाइँसराइको समय निर्धारण गर्न सहयोग गरेको छ।
समुद्री यात्राको इतिहाससँगै स्वास्थ्यको रहस्य
यो अनुसन्धान केवल मानिसको उत्पत्ति र यात्राको इतिहासमा सीमित छैन।
वैज्ञानिकहरूले बारम्बार सानो समूहबाट नयाँ बस्ती स्थापना हुँदा कतिपय दुर्लभ आनुवांशिक परिवर्तनको अनुपात बढ्न सक्ने पाएका छन्।
अनुसन्धानमा फ्रेन्च पोलिनेसियाका मानिसहरूमा मिर्गौला र आँखासम्बन्धी दुर्लभ रोगसँग जोडिएका तीन आनुवांशिक भेरिएन्ट अपेक्षाकृत धेरै भेटिएका छन्।
तीमध्ये एफएएन-१ जीनको एउटा परिवर्तन दुर्लभ मिर्गौला रोगसँग सम्बन्धित छ। यो परिवर्तन अनुसन्धानकर्ताहरूले तुलना गरेको ठूलो अन्तर्राष्ट्रिय आनुवांशिक डेटाबेसमा फेला परेको थिएन।
यसको अर्थ ती टापुका सबै मानिसलाई रोग लाग्छ भन्ने होइन। सम्बन्धित आनुवांशिक परिवर्तन हुनु र रोग विकसित हुनु फरक कुरा हुन्।
तर यस्तो जानकारीले भविष्यमा समुदायविशेषको स्वास्थ्य परीक्षण र आनुवांशिक परामर्शलाई उपयोगी बनाउन सक्छ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले यस अध्ययनबाट कुनै नयाँ उपचार पत्ता लागेको वा तत्काल नयाँ उपचारसम्बन्धी निर्देशिका तयार भएको दाबी गरेका छैनन्।
अमेरिकासँगको पुरानो सम्पर्कको अर्को प्रमाण
रापा नुईका मानिसको समुद्री इतिहासबारे यसअघि पनि महत्त्वपूर्ण अनुसन्धान भएका छन्।
सन् २०२४ मा नेचरमा प्रकाशित अध्ययनले रापा नुईका १५ प्राचीन व्यक्तिको डिएनए विश्लेषण गरेको थियो।
त्यसमा आदिवासी अमेरिकी पुर्खासँग सम्बन्धित आनुवांशिक अंश भेटिएको थियो। अनुसन्धानकर्ताहरूले यो आनुवांशिक मिश्रण सन् १२५० देखि १४३० बीच भएको अनुमान गरेका थिए।
यसले युरोपेलीहरूको आगमनभन्दा अघि नै पोलिनेसियाली मानिस र अमेरिकी महादेशका आदिवासीबीच सम्पर्क भएको प्रमाणलाई थप बल दिएको थियो।
अब नयाँ अनुसन्धानले प्रशान्त महासागरका अझ टाढाटाढाका समुदायबीचको पुर्ख्यौली सम्बन्ध उजागर गरेको छ।
यसले मानिसको समुद्री यात्राको इतिहासलाई हेर्ने दृष्टिकोण पनि फराकिलो बनाएको छ।
युरोपेली नाविकहरूले महासागर पार गरेर नयाँ भूभाग खोज्न थालेको इतिहास व्यापक रूपमा चर्चित छ। तर उनीहरूभन्दा शताब्दीयौंअघि पोलिनेसियाली समुद्री यात्रीहरूले प्रशान्त महासागरका अत्यन्त टाढाका टापुमा पुगेर बस्ती बसाइसकेका थिए।
आज हवाई र रापा नुईबीच विशाल समुद्र छ। तर त्यहाँका मानिसको डिएनएमा सयौं वर्ष पुराना समुद्री यात्राका संकेत अझै सुरक्षित छन्।
समुद्रले उनीहरूलाई भौगोलिक रूपमा टाढा पुर्यायो। आनुवांशिक अनुसन्धानले उनीहरूका पुर्खाबीचको निकट सम्बन्ध फेरि उजागर गरेको छ।
***
