एउटा पुरानो हड्डीमा गोलो प्वाल छ।
त्यो प्वालको व्यास करिब डेढ सेन्टिमिटर छ। त्यसका किनाराबाट स–साना चिरा बाहिरतिर फैलिएका छन्। प्वाल परेको ठाउँबाट छुट्टिएका हड्डीका साना टुक्रा पनि नजिकै भेटिएका छन्।
झट्ट हेर्दा यो सामान्य क्षतिजस्तो लाग्न सक्छ।
तर वैज्ञानिकहरूका अनुसार यसले करिब ७५ हजार वर्षअघि भएको एउटा सम्भावित घातक घटनाको संकेत दिन्छ।
त्यस बेला आजको इराकको उत्तरी पहाडी क्षेत्रमा बस्ने एक व्यक्तिको छातीमा काठको धारिलो भाला घुसेको हुन सक्छ!
भाला छातीको अगाडिबाट पसेर पछाडिको काँधसम्म पुगेको र त्यसले हड्डीमा प्वाल पारेको अनुसन्धानकर्ताहरूको अनुमान छ।
यो अनुमान सही हो भने त्यो चोटले ती व्यक्तिको ज्यान लिएको हुन सक्छ!
तर भाला कसले चलाएको थियो?
अर्को व्यक्तिले जानाजान प्रहार गरेको थियो कि सिकार गर्दागर्दै दुर्घटना भएको थियो?
यी प्रश्नको उत्तर अहिलेसम्म भेटिएको छैन।
अझ रोचक कुरा, ती व्यक्तिको अवशेषमा मृत्युको सम्भावित कारण मात्र होइन, त्यसअघि भोगेको एउटा अत्यन्त पीडादायी चोटको प्रमाण पनि छ।
उनी कुनै बेला अनुहारमा गम्भीर चोट लागेपछि पनि लामो समय बाँचेका थिए। वैज्ञानिकहरूले त्यसलाई उनको समूहका अरू सदस्यले गरेको सम्भावित स्याहारसँग जोडेका छन्।
यसरी एउटै व्यक्तिको अवशेषले प्रागऐतिहासिक जीवनका दुई बिल्कुल फरक पक्ष देखाएको छ — हिंसाको सम्भावना र एकअर्कालाई सघाएर बाँच्ने व्यवहार।
यो खोजको विवरण यही अक्टोबर १५ मा अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक जर्नल 'नेचर' मा सार्वजनिक भएको हो।
गुफाभित्र ७५ हजार वर्षदेखि लुकेको कथा
यो अवशेष भेटिएको ठाउँ हो, इराकको कुर्दिस्तान क्षेत्रमा रहेको शानिदार गुफा।
मानव विकासक्रमको इतिहास अध्ययन गर्ने वैज्ञानिकहरूका लागि यो गुफा नयाँ नाम होइन।
सन् १९५० र १९६० को दशकमा अमेरिकी पुरातत्त्वविद राल्फ सोलेकीको नेतृत्वमा गरिएको उत्खननले यहाँ निएन्डरथल मानवका अनेक अवशेष फेला पारेको थियो।
निएन्डरथल आज जीवित मानव प्रजाति होइन। उनीहरू आधुनिक मानिस अर्थात् 'होमो सेपियन्स' का निकट नातेदार थिए।
हामी र उनीहरूका पुर्खा कुनै प्राचीन समयमा साझा थिए। त्यसपछि विकासक्रममा हाम्रा छुट्टाछुट्टै शाखा बने। युरोप र पश्चिम एसियाका विभिन्न भूभागमा लामो समय बसोबास गरेका निएन्डरथल करिब ४० हजार वर्षअघि लोप भए।
तर उनीहरू पूर्ण रूपमा हामीसँग असम्बन्धित थिएनन्। आधुनिक मानिस र निएन्डरथलबीच प्राचीन समयमा अन्तरप्रजनन भएको आनुवांशिक प्रमाणसमेत भेटिएको छ।
त्यसैले निएन्डरथलको जीवन अध्ययन गर्नु भनेको मानव परिवारकै एउटा हराएको शाखाको इतिहास बुझ्नु पनि हो।
शानिदार गुफामा सन् २०१५ देखि क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयको नेतृत्वमा नयाँ उत्खनन सुरू भयो।
त्यस क्रममा वैज्ञानिकहरूले पहिले भेटिएका अवशेषनजिकै थप हड्डीहरू फेला पारे। सन् २०१९ र २०२२ मा उत्खनन गरिएका केही अवशेषलाई अनुसन्धानकर्ताहरूले 'शानिदार ए' नाम दिए।
यी अवशेष करिब ४५ वर्ष उमेर पुगेका एक निएन्डरथल व्यक्तिको भएको अनुमान गरिएको छ। उनी महिला थिए कि पुरूष भन्ने स्पष्ट छैन।
उनको पूरा कंकाल भेटिएको होइन। दाहिने हातका अधिकांश हड्डी, करङका केही भाग, बायाँ काँधको पातलो हड्डी र सातवटा दाँत फेला परेका हुन्।
तीमध्ये एउटा दाँत अर्को व्यक्तिको हुन सक्ने सम्भावना पनि शोधपत्रमा स्वीकार गरिएको छ।
वैज्ञानिकहरूका लागि सबभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रमाण बन्यो — बायाँ काँधको हड्डी।
इराकको कुर्दिस्तान क्षेत्रमा रहेको शानिदार गुफा, जहाँ ७५ हजार वर्ष पुराना मानव अवशेष फेला परे। तस्बिर स्रोत: नेचर
काँधको हड्डीमा भेटिएको रहस्यमय प्वाल
काँधको पछाडिपट्टि एउटा फराकिलो र पातलो हड्डी हुन्छ। अंग्रेजीमा यसलाई 'स्क्यापुला' भनिन्छ।
७५ हजार वर्ष पुराना यस्ता हड्डी प्रायः टुक्राटुक्रा भएर भेटिन्छन्। तर 'शानिदार ए' को काँधको हड्डी असाधारण रूपमा सुरक्षित अवस्थामा थियो।
त्यसमा लगभग गोलाकार प्वाल देखिएपछि अनुसन्धानकर्ताहरूले विस्तृत परीक्षण गरे।
सुरूमा एउटा आधारभूत प्रश्न थियो — यो प्वाल मृत्यु हुनुअघि बनेको थियो कि हजारौं वर्षसम्म जमिनमुनि रहँदा प्राकृतिक कारणले बनेको थियो?
वैज्ञानिकहरूले हड्डीको सतह, प्वालका किनारा र त्यस वरिपरिका चिरा सूक्ष्मदर्शक तथा माइक्रो-सिटी स्क्यानबाट अध्ययन गरे।
उनीहरूले प्वालमा कुनै पुरानो चोट निको भएको संकेत पाएनन्।
बरू प्वालबाट बाहिर फैलिएका चिरा र हड्डीका टुक्रा छुट्टिएको ढाँचाले शरीरको हड्डी अझै ताजा रहेको बेला ठूलो बलले कुनै वस्तु छिरेको संकेत दियो।
प्वालको आकार पनि अर्थपूर्ण थियो।
ढुंगाको धारिलो टुप्पो भएको भालाले हड्डी छेड्दा प्रायः अण्डाकार वा कोणयुक्त प्वाल बन्न सक्छ। तर गोलो आकारको काठको टुप्पोले छेड्दा यस्तै गोलाकार प्वाल बन्न सक्ने प्रयोगात्मक अनुसन्धानले देखाएको छ।
शानिदारको हड्डीमा भेटिएको प्वाल त्यही दोस्रो प्रकारसँग बढी मिल्छ।
त्यसैले अनुसन्धानकर्ताहरूले सम्भावित हतियारका रूपमा काठको भालालाई अघि सारेका छन्।
हड्डीको प्वालका किनाराको बनावटबाट भाला शरीरको अगाडिबाट पछाडितर्फ गएको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।
यदि त्यो व्याख्या सही हो भने भाला छातीको बायाँ भागबाट पसेर फोक्सो र महत्त्वपूर्ण रक्तनलीहरू भएको क्षेत्र हुँदै काँधको हड्डीसम्म पुगेको हुन सक्छ।
त्यस्तो चोट प्राणघातक हुने सम्भावना धेरै हुन्छ।
तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण सीमा छ।
वैज्ञानिकहरूले भाला फेला पारेका छैनन्। घाउ लागेको छाला, फोक्सो वा अन्य नरम अंग पनि सुरक्षित छैनन्। उनीहरूले हड्डीमा परेको क्षतिको वैज्ञानिक विश्लेषणबाट सम्भावित घटनाक्रम पुनर्निर्माण गरेका हुन्।
त्यसैले यो भालाको चोटले मृत्यु भएको सम्भावित प्रमाण हो, प्रत्यक्ष रूपमा पुष्टि भएको हत्या होइन।
कसैले मार्यो कि सिकार गर्दा दुर्घटना भयो?
अहिले सबभन्दा चासोको प्रश्न यही हो।
निएन्डरथलहरू ठूला जनावरको सिकार गर्थे। त्यसका लागि उनीहरूले ढुंगाका हतियारका अतिरिक्त काठका भाला पनि प्रयोग गरेको प्रमाण अन्य पुरातात्त्विक स्थलमा भेटिएको छ।
जर्मनीको शोनिङ्गेनमा करिब दुई लाख वर्ष पुराना काठका भाला भेटिएका छन्। बेलायतको क्ल्याक्टन-अन-सीमा चार लाख वर्षभन्दा पुरानो काठको धारिलो टुप्पो भेटिएको थियो।
यसले शानिदार ए बाँचिरहेको समयभन्दा धेरै पहिले नै मानव परिवारका प्राचीन सदस्यहरूले काठका हतियार बनाउन जानेका थिए भन्ने देखाउँछ।
तर सिकारका हतियार कहिलेकाहीँ मानिसकै मृत्युको कारण पनि बन्न सक्छन्।
क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयकी अनुसन्धानकर्ता एम्मा पोमेरोयले शानिदार एको चोट सिकार गर्दाको दुर्घटनाबाट भएको सम्भावनालाई अस्वीकार गरेकी छैनन्।
यद्यपि भाला आएको सम्भावित दिशा र शरीर छेड्न आवश्यक बलका कारण यो जानाजान गरिएको प्रहार पनि हुन सक्ने उनको तर्क छ।
त्यसो भए आक्रमणकारी को थियो?
अर्को निएन्डरथल?
वा, त्यति बेला पश्चिम एसियाका केही क्षेत्रमा उपस्थित आधुनिक मानव समूहसँग भएको कुनै मुठभेड?
अहिलेसम्मका प्रमाणले यकिन जबाफ दिँदैनन्।
अनुसन्धानकर्ताहरूले अर्को निएन्डरथलसँग भएको हिंसात्मक घटनालाई सम्भावित व्याख्या माने पनि त्यसलाई स्थापित तथ्य भनेका छैनन्।
यसले एउटा ठूलो वैज्ञानिक बहससँग सम्बन्ध राख्छ — मानव विकासक्रममा मानिस-मानिसबीचको घातक हिंसा कति पुरानो हो?
त्यस्तो हिंसाका केही प्राचीन प्रमाण पहिले पनि भेटिएका छन्। त्यसैले यस घटनालाई मानव इतिहासकै पहिलो हत्या भनेर प्रस्तुत गर्न मिल्दैन।
तर करिब ७५ हजार वर्ष पुरानो व्यक्तिको काँधमा काठको भालाले बनाएको हुन सक्ने यस्तो चोट भेटिनु आफैमा असाधारण खोज हो।
एउटा भाँचिएको दाँतले देखाएको अर्को जीवन
यो कथाको सबभन्दा मानवीय पक्ष भने मृत्युसँग सम्बन्धित चोटमा होइन।
ती व्यक्ति मृत्यु हुनुभन्दा धेरै पहिले अर्को गम्भीर दुर्घटना वा हिंसात्मक घटनाबाट बाँचेको हुन सक्ने प्रमाणमा छ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले फेला पारेका तल्लो चिउँडोको अगाडिका दाँतमा अनौठो क्षति देखे।
एउटा दाँत ठाडो दिशामा चिरिएको थियो। त्यसको झन्डै आधा भाग नै हराएको थियो।
अरू केही दाँत आफ्नो सामान्य अवस्थाबाट घुमेका थिए। दाँतहरू अत्यधिक खिइएका पनि थिए।
यो सामान्य उमेरजन्य खिइने प्रक्रिया मात्र नभई कुनै बेला अनुहार वा मुखमा ठूलो चोट लागेको संकेत हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको विश्लेषण छ।
तर त्यो चोटपछि पनि ती व्यक्ति तुरून्त मरेका थिएनन्।
यसको प्रमाण त्यही चिरिएको दाँतमा भेटियो।
दाँतको भाँचिएर खुलेको भित्री सतहमा दाँतको पत्थरी अर्थात् 'डेन्टल क्याल्कुलस' जमेको थियो। यसरी जम्न समय लाग्छ। यसबाहेक दाँतमा थप खिइएको चिह्न पनि थियो।
यी प्रमाणका आधारमा ती व्यक्ति गम्भीर चोट लागेपछि कम्तिमा करिब एक वर्ष, सम्भवतः त्योभन्दा बढी बाँचेको अनुसन्धानकर्ताहरूको आकलन छ।
कल्पना गरौं, अगाडिका दाँत गम्भीर रूपमा क्षतिग्रस्त भएको व्यक्ति खानेकुरा कसरी चपाउँथ्यो होला?
कडा खाना खान कति कठिन हुन्थ्यो होला?
बोल्दा, खाँदा वा मुख चलाउँदा कस्तो पीडा हुन्थ्यो होला?
यी प्रश्नले ७५ हजार वर्ष पुरानो व्यक्तिको दैनिक जीवनबारे सोच्न बाध्य बनाउँछन्।
पोमेरोयका अनुसार त्यस्तो चोटपछि लामो समय बाँच्न अरू सदस्यको स्याहार र सहयोग आवश्यक परेको हुन सक्छ।
समूहका अरू सदस्यले नरम खानेकुरा उपलब्ध गराएका वा खाना खान सजिलो हुने गरी तयार पारेका हुन सक्छन्।
शानिदार गुफामा गरिएको अघिल्लो अनुसन्धानले त्यस समय वनस्पतिजन्य खानेकुरा पानीमा भिजाएर तयार पार्ने अभ्यासको प्रमाण पनि फेला पारेको छ।
यद्यपि शानिदार एलाई कसैले वास्तवमै खाना खुवाएको थियो वा कुनै खास उपचार गरेको थियो भन्ने प्रत्यक्ष प्रमाण छैन।
यो गम्भीर चोट, त्यसपछि लामो समय बाँचेको अवस्था र तत्कालीन जीवनका चुनौतीलाई जोडेर गरिएको वैज्ञानिक व्याख्या हो।
तर यसको महत्त्व कम छैन।
किनभने, यसले प्राचीन मानव समूहमा घाइते, बिरामी वा कमजोर सदस्यको जीवन कस्तो हुन्थ्यो भन्ने प्रश्न उठाउँछ।
तस्बिर स्रोत: नेचर
पहिले पनि भेटिएको थियो स्याहारको प्रमाण
शानिदार गुफाबाट यस्ता संकेत पहिलो पटक भेटिएका होइनन्।
यही गुफामा फेला परेका 'शानिदार १' नाम दिइएका अर्का निएन्डरथल व्यक्तिको जीवन पनि असाधारण थियो।
उनको एउटा हात गम्भीर रूपमा क्षतिग्रस्त थियो। अन्य हड्डी र शारीरिक परीक्षणका आधारमा उनी जोर्नीसम्बन्धी समस्या, सुन्ने क्षमतामा कमी र सम्भावित दृष्टिसम्बन्धी समस्याबाट पीडित रहेको व्याख्या गरिएको छ।
यस्ता शारीरिक कठिनाइ हुँदाहुँदै उनी लामो समय बाँचेका थिए।
यसलाई वैज्ञानिकहरूले निएन्डरथल समूहभित्र सहयोग र स्याहारको सम्भावित प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएका छन्।
अवश्य पनि प्रागऐतिहासिक व्यक्तिको जीवनमा अरूले कति सहयोग गरे र उनी आफै कति सक्षम थिए भन्ने पूर्ण रूपमा छुट्याउन सजिलो छैन।
तर शानिदार एको नयाँ प्रमाणले एउटा कुरा स्पष्ट देखाउँछ — गम्भीर चोट लाग्नु सधैं तत्काल मृत्युको कारण बनेको थिएन।
कम्तिमा केही व्यक्ति त्यस्ता चोटपछि पनि लामो समय जीवित रहन्थे।
उनीहरूको समूहभित्रको सामाजिक सम्बन्ध कस्तो थियो भन्ने अनुसन्धान अझै जारी छ।
मृत्यु भएपछि पनि एउटै ठाउँ किन रोजियो?
शानिदार एको कथामा अर्को रहस्य पनि छ।
उनका अवशेष गुफामा जहाँतहीँ छरिएका अवस्थामा फेला परेका होइनन्।
त्यही ठाउँनजिक अन्य निएन्डरथल व्यक्तिका अवशेष पनि भेटिएका छन्।
वैज्ञानिकहरूले करिब डेढ मिटर लम्बाइ, एक मिटर चौडाइ र एक मिटर गहिराइ भएको सानो क्षेत्रमा कम्तिमा पाँच व्यक्तिका अवशेष पहिचान गरेका छन्।
तीमध्ये चार वयस्क र एक शिशु थिए।
शानिदार एका अवशेष यो समूहको सबभन्दा तल्लो तहमा भेटिएका छन्। उनी त्यस ठाउँमा राखिएका सबभन्दा प्रारम्भिक व्यक्तिमध्ये हुन सक्ने अनुसन्धानकर्ताहरूको अनुमान छ।
उनका अवशेषमाथि भेटिएकी 'शानिदार जेड' नाम दिइएकी अर्की निएन्डरथल महिलाको शरीर पनि लगभग उस्तै दिशामा राखिएको देखिन्छ।
दुवैको टाउको पूर्वतिर पर्ने गरी शरीर ढाडको बलमा राखिएको हुन सक्ने व्याख्या गरिएको छ।
अवशेषहरू एउटै समयमा जम्मा भएका थिएनन्।
तिनीहरूबीचका माटोका तह र शरीरको अवस्थाले फरक फरक समयमा मृतकहरू त्यहाँ राखिएको देखाउँछन्।
अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार केही शव पहिले राखिएका व्यक्तिको शरीर पूर्ण रूपमा कुहिनुअघि नै त्यही स्थानमा थपिएका हुन सक्छन्।
त्यसैले यो एउटै दुर्घटनामा धेरै व्यक्तिको मृत्यु भएर शव जम्मा भएको घटनाभन्दा फरक देखिन्छ।
गुफाभित्र ठूलो ठाडो चट्टानको पछाडिपट्टि रहेको त्यही सानो ठाउँ पटक पटक प्रयोग भएको थियो।
यसले एउटा प्रश्न जन्माउँछ।
निएन्डरथलहरूले किन मृतकका लागि फेरि त्यही ठाउँ रोजे?
के त्यो उनीहरूका लागि विशेष अर्थ राख्ने स्थान थियो?
वैज्ञानिकहरूले यस्तै प्रमाणका आधारमा निएन्डरथलमा मृतकलाई जानाजान निश्चित स्थानमा राख्ने अभ्यास रहेको व्याख्यालाई बलियो मानेका छन्।
तर उनीहरूले कस्तो संस्कार गर्थे, मृत्युपछि जीवनबारे के विश्वास गर्थे वा मृतकप्रति कस्तो भावना राख्थे भन्ने कुरा हड्डी र माटोले मात्रै बताउन सक्दैनन्।
फूल चढाएर गाडिएको चर्चित कथा
शानिदार गुफा संसारभर चर्चित हुनुको एउटा कारण फूलको कथा पनि हो।
सन् १९६० मा भेटिएका 'शानिदार ४' का अवशेष वरिपरि फूलका परागकण फेला परेका थिए।
त्यति बेलाका अनुसन्धानकर्ताहरूले मृत व्यक्तिसँग फूल राखेर अन्तिम बिदाइ गरिएको हुन सक्ने व्याख्या गरेका थिए।
यसले निएन्डरथलहरूलाई भावना र मृत्युसंस्कार भएको प्राचीन मानव समुदायका रूपमा हेर्ने धारणालाई बलियो बनाएको थियो।
तर विज्ञानमा आकर्षक कथाभन्दा प्रमाण महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
सन् २०२३ मा 'जर्नल अफ आर्कियोलोजिकल साइन्स' मा प्रकाशित अध्ययनले फूल चढाएर गाडिएको पुरानो दाबीमा प्रश्न उठायो।
अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार केही परागकण फूलबाट सिधै शवसँग राखिएका नभई जमिनमा गुँड बनाउने मौरीले ल्याएका हुन सक्छन्।
त्यसैले फूल चढाइएको कथा स्थापित तथ्य होइन।
तर त्यसले शानिदार गुफाको अर्को महत्त्वपूर्ण प्रमाण मेटाउँदैन।
एउटै सानो स्थानमा फरक समयमा मृतकका शरीर राखिएको तथ्य अझै अनुसन्धानको केन्द्रमा छ।
नयाँ अध्ययनले त्यस अभ्यासको सम्भावित सामाजिक वा सांकेतिक अर्थलाई थप महत्त्व दिएको छ।
एउटा बाढीले मेटाएको बाँकी प्रमाण
आज वैज्ञानिकहरूले शानिदार ए को जीवनका सबै घटना जान्न नसक्नुको एउटा कारण प्राकृतिक विपद पनि हो।
अनुसन्धानपत्रका अनुसार उनको शरीर त्यहाँ राखिएपछि कुहियो। पछि गुफाभित्र आएको अचानक बाढीले माटो र ढुंगासहितको बहाव सिर्जना गर्यो।
त्यो बहावले शरीरका धेरै हड्डी बगाएको हुन सक्छ।
दाहिने हातका केही हड्डी ठूलो चट्टानको आडमा रहेकाले जोगिएको अनुसन्धानकर्ताहरूको व्याख्या छ।
यही कारण उनको सम्पूर्ण कंकाल भेटिएको छैन।
अनुहारका हड्डी र चिउँडोको ठूलो भाग नभएकाले पुरानो चोटको वास्तविक प्रकृति पनि थाहा पाउन सकिएको छैन।
सायद उनी लडेका थिए!
सायद अरू कसैसँगको झगडामा घाइते भएका थिए!
वा, कुनै अर्को दुर्घटना भएको थियो!
यीमध्ये के भएको थियो भन्ने निष्कर्ष निकाल्ने प्रमाण छैन।
त्यस्तै मृत्युको सम्भावित कारण बताउने काँधको प्वालबारे पनि सबै प्रश्न समाप्त भएका छैनन्। तर अहिले उपलब्ध हड्डी, दाँत र माटोका प्रमाण एकसाथ अध्ययन गर्दा एउटा असाधारण जीवनको केही अंश स्पष्ट हुँदै गएको छ।
उनी गम्भीर चोटबाट बाँचे। लामो समयसम्म त्यो चोटको असर बोकेर बसे। पछि सम्भवतः अर्को घातक चोटबाट उनको मृत्यु भयो।
र, उनको शरीर यस्तो ठाउँमा राखिएको देखिन्छ, जहाँ अरू मृतकका शरीर पनि फरक-फरक समयमा राखिएका थिए।
तस्बिर स्रोत: नेचर
७५ हजार वर्षपछि पनि बाँकी रहेका प्रश्न
यस खोजले निएन्डरथलहरू कस्ता थिए भन्ने हाम्रो बुझाइमा एउटा नयाँ अध्याय थपेको छ।
कुनै समय उनीहरूलाई मुख्यतः बलिया, कठोर र सीमित बौद्धिक क्षमताका प्राचीन मानिसका रूपमा चित्रण गरिन्थ्यो।
पछिल्ला दशकका अनुसन्धानले त्यस्तो एकांगी चित्र बदल्दै लगेका छन्।
उनीहरूले विभिन्न हतियार बनाउँथे, समूहमा सिकार गर्थे, वातावरणअनुसार जीवन चलाउँथे र सामाजिक सम्बन्ध कायम राख्थे।
घाइते व्यक्तिहरू लामो समय जीवित रहेको तथा मृतकलाई विशेष स्थानमा राखिएको प्रमाणले उनीहरूको व्यवहारमा थप जटिलता रहेको संकेत गर्छ।
शानिदार एले यी प्रश्नलाई अझ नजिक ल्याइदिएका छन्।
क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयका पुरातत्त्वविद ग्रेम बार्करका अनुसार एउटै निएन्डरथल व्यक्तिका अवशेषमा सम्भावित हिंसात्मक मृत्यु र जीवनकालमा पाएको सहयोगका संकेत भेटिनु विशेष महत्त्वपूर्ण छ।
तर यसको अर्थ निएन्डरथलहरू सबै हिंसात्मक थिए वा सबै असाधारण रूपमा स्याहार गर्ने स्वभावका थिए भन्ने होइन।
एउटा व्यक्तिको जीवनबाट पूरै प्रजातिको चरित्र निर्धारण गर्न सकिँदैन।
यो अनुसन्धानको विशेषता अर्को छ।
हामी आज आफ्ना घाइते आफन्तलाई स्याहार गर्छौं। कोही गम्भीर चोटबाट बाँच्दा राहत महसुस गर्छौं। र, कसैको मृत्यु हुँदा उनको शरीरलाई कसरी बिदाइ गर्ने भन्नेबारे सोच्छौं।
७५ हजार वर्षअघि बाँचेका हाम्रा निकट नातेदारले पनि जीवन, चोट, मृत्यु र समूहका सदस्यसँगको सम्बन्धलाई कसरी अनुभव गर्थे होलान्?
यस प्रश्नको पूरा उत्तर अझै भेटिएको छैन।
तर इराकको एउटा गुफामा भेटिएको भाँचिएको दाँत, प्वाल परेको काँधको हड्डी र एकै ठाउँमा जम्मा भएका प्राचीन अवशेषले त्यो उत्तर खोज्न वैज्ञानिकहरूलाई नयाँ आधार दिएका छन्।
हामी ती व्यक्तिको नाम जान्दैनौं।
उनको अनुहार कस्तो थियो, उनीसँग को-को बस्थे वा अन्तिम क्षणमा के भएको थियो भन्ने पनि थाहा छैन।
तर उनको शरीरमा बाँकी रहेका चोटका निशानले यति अवश्य बताउँछन् — ७५ हजार वर्षअघिको त्यो जीवन पनि पीडा, संघर्ष र बाँचिरहने सम्भावनासँग जोडिएको थियो।
अनि सम्भवतः अरूको साथसँग पनि।
आज ती व्यक्तिको जीवनको कथा भन्ने मानिस कोही छैनन्। तर उनका हड्डीहरू अझै बोलिरहेका छन्।
र, वैज्ञानिकहरू ती हड्डीले भन्न खोजेको कुरा बुझ्ने प्रयास गरिरहेका छन्।
***
