हरेक व्यक्तिहरूले सपना देख्छन्। कोही डाक्टर बन्ने सपना देख्छन् तर कहिल्यै मेडिकल कलेज पुग्न सक्दैनन्। कोही कलाकार बन्ने सपना देख्छन् तर आफ्नो रुचि त्यागेर जीवन धान्ने बाटो रोज्न बाध्य हुन्छन्।
कोही अझै धेरै पढ्न, व्यापार सुरु गर्न, संसार घुम्न वा आफूले साँचो प्रेम गरेको व्यक्तिसँग विवाह गर्न पाए हुन्थ्यो भन्ने चाहना मनमै बोकेर बाँच्छन्। जीवन आफ्नै गतिमा अघि बढ्छ। परिस्थितिहरू बदलिन्छन्। कहिलेकाहीँ सपनाहरू अधुरै रहन्छन्।
यसमा लजाउनुपर्ने केही छैन। तर विडम्बना त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब ती अधुरा सपनाहरूको भार आफ्ना सन्तानको काँधमा बिसाइन्छ।
नेपालभरिका घरहरूमा बालबालिकाहरू यस्ता शब्दहरू सुन्दै हुर्किन्छन्, जुन सुन्दा मायालु लाग्छन्, तर समयसँगै उनीहरूको जीवनकै सबैभन्दा ठूलो बोझ बन्न पुग्छन्।
‘मैले गर्न सकिनँ। अब तिमीले गर्नुपर्छ।’
‘मैले जे जति त्याग गरेँ, त्यो सबै तिम्रै लागि थियो।’
‘मैले कहिल्यै नपाएको अवसर तिमीले खेर नफाल्नु।’
अभिभावकले आफ्ना सन्तानलाई चोट पुर्याउने उद्देश्यले यस्ता कुरा विरलै भन्छन्। धेरैजसोले त ती माया र चिन्ताकै कारण भनिरहेका हुन्छन्। उनीहरूलाई लाग्छ, यसरी आफ्ना सन्तानको भविष्य अझ सुरक्षित बन्छ। तर एउटा कुरा हामीले बुझ्नुपर्छ— माया कसैको काँधमा सपनाको भार राखेर सुनिश्चित हुँदैन। त्यसले प्रेरणा होइन, दबाब सिर्जना गर्छ। वर्षौंसम्म बोकिएको यही दबाब बिस्तारै एउटा अदृश्य कैदखानामा बदलिन थाल्छ।
त्यसपछि सन्तानहरू आफ्नो जीवन बाँच्न होइन, आफूले कहिल्यै नबनाएका अपेक्षाहरू पूरा गर्न बाँच्न थाल्छन्। आफ्ना सन्तानलाई संस्कार सुम्पिनुपर्छ, अधुरा आकांक्षाहरू होइन। उनीहरूलाई माया दिनुपर्छ, भावनात्मक ऋण होइन।
हामीमध्ये धेरैजसो असल सन्तान हुनु भनेको हरेक कुरामा ‘हुन्छ’ भन्नु हो भन्ने सिकाइसँगै हुर्कियौँ।
अभिभावकले रोजेको विद्यालयमा, ‘हुन्छ।’
उहाँहरूले रुचाएको विषयमा, ‘हुन्छ।’
उहाँहरूले अनुमोदन गरेको पेसामा, ‘हुन्छ।’
उहाँहरूले तय गरिदिएको विवाहमा, ‘हुन्छ।’
उहाँहरूले कल्पना गरेको जीवनमा, ‘हुन्छ।’
यसरी हरेक पटक अरूलाई ‘हुन्छ’ भनिरहँदा, कतै न कतै हामीले आफ्ना इच्छा र आकांक्षालाई भने ‘हुँदैन’ भनिरहेका हुन्छौँ। बिस्तारै हामीले आफूलाई के कुराले खुसी बनाउँछ भन्ने प्रश्न गर्न छाड्छौँ र त्यसको सट्टा अरूलाई केले गर्व महसुस गराउँछ भन्ने कुरालाई प्राथमिकता दिन थाल्छौँ।
‘अरूले के भन्लान्?’
नेपाली परिवारहरूमा सायद योभन्दा धेरै निर्णयलाई प्रभावित गर्ने अर्को कुनै वाक्य छैन।
कुनै युवा फरक विषय पढ्न चाहन्छ— ‘अरूले के भन्लान्?’
कोही प्रतिष्ठाभन्दा आत्मसन्तुष्टि दिने पेसा रोज्न चाहन्छ— ‘अरूले के भन्लान्?’
एउटी छोरी अर्कै जातको व्यक्तिसँग विवाह गर्न चाहन्छे— ‘अरूले के भन्लान्?’
एउटा छोरा आफ्नो धर्मभन्दा बाहिर विवाह गर्न चाहन्छ— ‘अरूले के भन्लान्?’
फरक सांस्कृतिक पृष्ठभूमिका दुई व्यक्तिहरू सँगै जीवन बिताउने निर्णय गर्छन्— ‘अरूले के भन्लान्?’
जसको विचारलाई यति धेरै महत्त्व दिइन्छ, ती मानिसहरू भने यी निर्णयहरूको परिणाम भोग्न विरलै उपस्थित हुन्छन्। उनीहरू केही दिन वा केही हप्ता कुरा काट्लान्। त्यसपछि उनीहरूको जीवन आफ्नै बाटोमा अघि बढ्छ।
तर त्यो सन्तान, जसलाई आफ्नो सपना त्याग्न बाध्य पारिएको थियो, ऊ भने हरेक दिन त्यही निर्णयसँगै बाँच्छ। त्यसोभए, के केही समयका लागि उठेका अरूका विचारहरूले कसैको सम्पूर्ण जीवनको फैसला गर्न मिल्छ?
अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको सन्दर्भमा यो अवस्था अझ गहिरो छ।
जबसम्म प्रेम र परिवारको कुरा आउँदैन, धेरैले अपाङ्गता समावेशीकरणका ठूला-ठूला कुरा गर्वका साथ गर्छन्। तर प्रेम र विवाहको प्रसङ्ग सुरु हुनेबित्तिकै त्यो सोच बदलिन्छ।
जब एउटा दृष्टिविहीन युवक अर्की दृष्टिविहीन युवतीको प्रेममा पर्छ। उनीहरू एकअर्काको जीवन बुझ्छन्, एकअर्काको साथ बन्छन् र सँगै भविष्य निर्माण गर्ने सपना देख्छन्। त्यस बेला परिवारले ‘के तिमीहरू दुवै खुसी छौ?’ भनेर सोध्नुको सट्टा प्रश्न गर्न थाल्छ—
‘समाजले के भन्ला?’
‘आफन्तहरूलाई कसरी मुख देखाउने?’
‘यदि तिमीहरूका सन्तानलाई पनि अपाङ्गता भयो भने?’
‘तिमीले कुनै अपाङ्गता नभएको व्यक्तिसँग किन विवाह गर्दैनौ?’
त्यो बेला अभिभावकले आफ्नै सन्तान पनि अपाङ्गता भएको व्यक्ति हो भन्ने कुरा बिर्सिन्छन्। उनीहरूले आफ्नो सन्तानले जीवनभर भोगेको विभेद पनि बिर्सिन्छन्। समाजले आफ्नो सन्तानलाई दयाले होइन, सम्मानका साथ हेरोस् भन्ने कामना गर्ने अभिभावक नै अनजानमा त्यही विभेद दोहोर्याउन पुग्छन्, जसको उनीहरूले सधैँ विरोध गरेका थिए। विडम्बना त के छ भने, आफ्नै सन्तानको सम्मानका लागि लड्ने अभिभावक अन्ततः अर्को अपाङ्गता भएको व्यक्तिमाथि विभेद गर्न पुग्छन्।
अब अर्को अवस्था हेरौँ।
कल्पना गर्नुहोस्, अपाङ्गता नभएकी एउटी युवती र अपाङ्गता भएको युवकबीच प्रेम सम्बन्ध छ। उनीहरू एकअर्काको व्यक्तित्व, इमान्दारिता, सीप र मानवीय स्वभावबाट प्रभावित हुन्छन्। बिस्तारै उनीहरू सँगै जीवन बिताउने निर्णयमा पुग्छन्।
त्यो बेला कस्तो कुराकानी हुन्छ होला? यदि ती युवतीका अभिभावक तपाईं हुनुहुन्थ्यो भने, तपाईं के गर्नुहुन्थ्यो?
धेरैजसो परिवारले युवकको व्यक्तित्वभन्दा पहिले उसको अपाङ्गता देख्छ। अनि आफ्नी छोरीलाई बारम्बार यस्ता कुरा सुनाउँछ—
‘तिमी योभन्दा राम्रो मान्छेको हकदार छौ।’
‘मान्छेहरूले के भन्लान् भनेर त सोच।’
‘तिमीले आफ्नो जीवन कसरी सम्हाल्छ्यौ?’
‘तिमी किन अपाङ्गता भएको मान्छे रोज्छ्यौ?’
‘तिमीले हाम्रो बारेमा एक चोटि पनि सोचिनौ?’
हेर्दाहेर्दै कुराकानी प्रेमबाट प्रतिष्ठामा, सहयात्राबाट सामाजिक छविमा र जोडीको खुसीबाट परिवारको ‘समाजले के भन्ला’ भन्ने डरमा बदलिन्छ। तर आफैँलाई एउटा प्रश्न सोधौँ त, के अपाङ्गता भएकै कारण कोही प्रेम, विवाह वा परिवारको कम हकदार हुन्छ?
यो कुरा अपाङ्गताको मात्र होइन। जात, धर्म, जातीयता, संस्कृति वा सामाजिक हैसियतका कारण परिवारले सम्बन्धको विरोध गर्दा पनि यही कथा दोहोरिन्छ। कारण फरक हुन सक्छ, परिणाम भने उही हुन्छ। समाजको गलत धारणा, दबाब र लाञ्छनालाई जोगाइराख्न युवापुस्ताले आफूले माया गरेको मान्छेको त्याग गरून् भन्ने अपेक्षा गरिन्छ।
तर त्यो जीवन कसको हो? हरेक बिहान त्यो मान्छेसँगै को उठ्छ? त्यो घर कसले बनाउँछ? पक्कै पनि छिमेकीहरूले होइन। पक्कै पनि आफन्तहरूले होइन। परिवारको कुनै पनि इज्जत यति ठूलो हुन सक्दैन, जसका लागि छोरा वा छोरीले जीवनभर ‘यदि मैले आफैँ आफ्नो जीवन रोज्न पाएको भए मेरो जीवन कस्तो हुन्थ्यो होला?’ भन्ने प्रश्न बोकेर बाँच्नुपरोस्।
त्यसैगरी, शिक्षा र पेसाको छनोटमा पनि यही ढाँचा दोहोरिन्छ। हाम्रो समाजमा सफलतालाई प्रायः आत्मसन्तुष्टिले होइन, पदवीले नापिन्छ।
अभिभावक आफ्ना सन्तानको चिनारी उनीहरू ‘को हुन्’ भन्दा पनि उनीहरू ‘के गर्छन्’ भनेर गर्वका साथ दिन्छन्। समाजले पनि मानिसको आत्मसन्तुष्टिभन्दा उसको पेसाको बढी उत्सव मनाउँछ।
तर सत्य सरल छ। अर्थपूर्ण जीवन जिउने अनगिन्ती तरिकाहरू छन्। सफलता कुनै एउटा पेसाको मात्र पेवा होइन, न त खुसी नै कुनै निश्चित पद वा प्रतिष्ठासँग बाँधिएको हुन्छ।
थोरै कमाउने तर हरेक बिहान उत्साहका साथ उठ्ने मानिस, समाजले प्रशंसा गर्ने सबै उपलब्धि हासिल गरेर पनि हरेक दिन ‘म अन्तै कतै भइदिए हुन्थ्यो’ भन्ने सोच्ने मानिसभन्दा धेरै समृद्ध जीवन बाँचिरहेको हुन सक्छ।
पैसा महत्त्वपूर्ण छ। स्थिरता महत्त्वपूर्ण छ। तर ती मात्रै जीवनको सम्पूर्ण कथा होइनन्। खुसीबिनाको सफल जीवन केवल एउटा सफल अभिनय मात्र हो। वास्तविक सफलता त हरेक बिहान उठ्दा आफूले बाँचिरहेको जीवन आफ्नै रोजाइको हो, कसैले थोपरिदिएको होइन भन्ने अनुभूति गर्न सक्नुमा छ।
अभिभावकले आफ्ना सन्तानलाई आफूले गरेका त्यागहरू सम्झाइरहनु अस्वाभाविक होइन। ती त्यागहरू वास्तविक हुन्। धेरैले वर्षौं विदेशमा पसिना बगाए। धेरैले आफू भोकै बसेर सन्तानलाई खुवाए। धेरैले आफ्ना चाहना र सुखसुविधा त्यागेर परिवारको खुसी रोजे।
ती त्यागहरूको सम्मान हुनुपर्छ। तिनलाई कहिल्यै हल्का रूपमा लिनु हुँदैन। तर त्यागलाई स्वामित्वमा बदल्न मिल्दैन। सन्तानहरू भावनात्मक ऋण तिर्न जन्मिएका होइनन्। अभिभावकले सन्तानलाई यस संसारमा ल्याउने निर्णय गर्छन्, तर सन्तानले अधुरा सपनाहरूको संवाहक बन्ने निर्णय गरेका हुँदैनन्। त्यागको सबैभन्दा ठूलो प्रतिफल आज्ञापालन मात्र होइन। आफ्नो सन्तान जिम्मेवार, स्वतन्त्र र साँचो अर्थमा खुसी मानिस बनेको देख्नु नै कुनै पनि अभिभावकको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो।
अभिभावकसँग अनुभव हुन्छ। सन्तानसँग सपना हुन्छ। परिवार त्यतिबेला सबैभन्दा बलियो बन्छ, जब दुवैको आवाज सुनिन्छ। सल्लाह दिनु र नियन्त्रण गर्नु एउटै कुरा होइन। मार्गदर्शनले आत्मविश्वास बढाउँछ, तर दबाबले आक्रोश जन्माउँछ। ‘मलाई यस्तो लाग्छ’ भन्नु र ‘तिमीसँग अर्को कुनै विकल्प छैन’ भन्नुबीच आकाश-जमिनको फरक छ।
सन्तान दोस्रो अवसर होइनन्। उनीहरू अधुरा सपना होइनन्। उनीहरू परिवारको इज्जत जोगाउने माध्यम होइनन्। समाजलाई दिने जवाफ पनि होइनन्। उनीहरू आफ्नै जीवनका पहिलो अवसर हुन्। सायद एउटा अभिभावकले आफ्ना सन्तानलाई दिन सक्ने सबैभन्दा ठूलो उपहार पछ्याउनका लागि तयार सपना होइन, आफ्नै सपना खोज्ने स्वतन्त्रता हो। आखिर, जीवन अभिभावकको अधुरो कथा पूरा गर्न होइन, प्रत्येक सन्तानले आफ्नै कथा लेख्नका लागि पाएको अवसर हो।
