कुनै युद्धमा गोली लागेर मात्र मानिस मर्दैन। कहिलेकाहीँ एउटा सपना बाँचिराख्न पनि मानिस हजारौँ पटक भित्रभित्रै मर्नुपर्छ। नेपालमा लोक सेवा आयोगको तयारी गरिरहेका हजारौँ युवाको जीवन त्यस्तै मौन मृत्युहरूको लामो इतिहास हो।
उनीहरूको शरीर बाँचिरहेको हुन्छ तर प्रत्येक असफल नतिजा, प्रत्येक छुटेको अवसर, प्रत्येक सामाजिक व्यङ्ग्य र प्रत्येक अधुरो अपेक्षासँग उनीहरूको मन बारम्बार चिरिँदै गएको हुन्छ। त्यसैले लोक सेवा एउटा परीक्षा मात्र होइन; यो धैर्यको संविधान, अनुशासनको न्यायशास्त्र, आशाको दर्शन र आत्मविश्वासको निरन्तर पुनर्जन्म हो।
बिहानको चार बजेको चिसो हावा, झ्यालबाहिर फैलिएको अँध्यारो, टेबलमाथि संविधान, कानुन, प्रशासन, अर्थशास्त्र, समसामयिक विषयका पुस्तकहरू, रातभर बलिरहेको बत्ती र चिसिइसकेको चियाको कप, यही दृश्य हजारौँ प्रतिस्पर्धीको साझा वास्तविकता हो।
संसार अझै निदाइरहेको हुन्छ तर एउटा सानो कोठाभित्र भविष्यसँगको मौन बहस चलिरहेको हुन्छ। त्यहाँ कसैले ताली बजाइरहेको हुँदैन, कसैले प्रेरणाको भाषण दिइरहेको हुँदैन। त्यहाँ केवल एउटा वाक्य बारम्बार मनभित्र प्रतिध्वनित हुन्छ- ‘अझै पढ, किनकि तिम्रो नाम अझै राजपत्रको सूचीमा लेखिएको छैन।’
लोक सेवाको तयारी गर्ने युवाले केवल पाठ्यक्रम पढ्दैन। उसले आफ्ना इच्छाहरूलाई स्थगित गर्न सिक्छ। उसले चाडपर्वलाई पुस्तकका पानामा साट्छ, रमाइलोलाई उत्तरपुस्तिकामा रूपान्तरण गर्छ र व्यक्तिगत खुसीलाई भविष्यको सम्भावित नियुक्तिपत्रसँग साट्ने साहस गर्छ। उसका लागि एउटा दिनको समय पनि संवैधानिक जिम्मेवारीजस्तै मूल्यवान् हुन्छ। किनकि उसलाई थाहा हुन्छ, आज गुमाएको एउटा घण्टाले भोलिको एउटा अवसर गुमाउन सक्छ।
तर समाजको दृष्टि फरक हुन्छ। समाजले किताबमा झुकेको टाउकोभन्दा नतिजाको सूची हेर्छ। सबैभन्दा धेरै सोधिने प्रश्न एउटै हुन्छ- ‘नाम निस्कियो?’ कसैले विरलै सोध्छन्, ‘कति रात तिमी निदाएनौ? कति पटक आफ्नो असफलतासँग एक्लै लड्यौ? कति पटक आफू रोएर पनि परिवारलाई मुस्कुराएर फोन गर्यौ?’ यही प्रश्नहरूको मौनता नै लोक सेवा तयारीरत युवाको सबैभन्दा ठुलो पीडा हो।
नतिजा प्रकाशित हुने दिन झन् अलग हुन्छ। काँपिरहेको हातले वेबसाइट खोलिन्छ। सूचीलाई फेरि फेरि पढिन्छ। प्रत्येक अक्षरमा आफ्नै भविष्य खोजिन्छ। जब नाम भेटिँदैन, त्यो क्षण केवल एउटा रोल नम्बर छुटेको घटना हुँदैन। त्यो आमाको मौन प्रार्थना अधुरो भएको क्षण हुन्छ। बाबुले वर्षौँदेखि गरेको त्याग एकछिनका लागि निष्प्राणजस्तो लाग्छ। आफ्नै कोठाभित्र आँसु खस्छन् तर घरबाहिर निस्कँदा अनुहारमा मुस्कानको अभिनय गर्नुपर्छ। किनकि समाजले आँसुको प्रमाण माग्दैन, परिणामको प्रमाणपत्र मात्र हेर्छ।
यही ठाउँमा धेरै मानिस हार्छन्। तर केही मानिसहरू यति बेला पुनर्जन्म लिन्छन्। उनीहरू पुराना नोट फेरि पल्टाउँछन्। फेरि समय तालिका बनाउँछन्। फेरि आफ्नै कमजोरीलाई स्विकार्छन्। किनकि उनीहरूलाई थाहा हुन्छ कि असफलता अन्तिम फैसला होइन। त्यो केवल अर्को सुनुवाइको मिति हो।
लोक सेवा आयोगले केवल सामान्य ज्ञान वा कानुनी धाराहरूको परीक्षा लिँदैन। यसले व्यक्तिको धैर्य, आत्मसंयम, नैतिक उत्तरदायित्व, सार्वजनिक सेवाप्रतिको निष्ठा र कठिन परिस्थितिमा पनि विवेकपूर्ण निर्णय गर्न सक्ने क्षमताको परीक्षा लिन्छ। राज्य सेवामा प्रवेश गर्ने व्यक्तिले अधिकार मात्र होइन, संविधानप्रतिको निष्ठा, कानुनको सर्वोच्चता, सुशासन, निष्पक्षता र सार्वजनिक हितको दायित्व पनि वहन गर्नुपर्छ। त्यसैले लोक सेवा केवल रोजगारीको प्रवेशद्वार होइन; यो उत्तरदायी नागरिक निर्माण गर्ने विद्यालय पनि हो।
दुर्भाग्यवश, तयारी गर्ने धेरै युवाले अर्को लडाइँ समाजसँग पनि लड्नुपर्छ।
‘अहिलेसम्म नाम निकाल्न सकेन?’
‘दिनभरि कोठामा बसेर के गर्छ?’
‘अरूले त जागिर खाइसके’ यी र यस्ता वाक्यहरू कहिलेकाहीँ असफल नतिजाभन्दा धेरै घाउ बनिदिन्छन्। तर ती युवाले कसैलाई दोष दिँदैनन्। उनीहरू भोलिपल्ट फेरि किताब खोल्छन्। किनकि उनीहरूलाई थाहा हुन्छ, जसले आज आफ्नो धैर्य बचायो, उसैले भोलि आफ्नो भविष्य बचाउनेछ।
साँचो अर्थमा लोक सेवाको तयारी भनेको आफूलाई बारम्बार पुनर्निर्माण गर्ने प्रक्रिया हो। प्रत्येक गलत उत्तरले ज्ञान थप्छ। प्रत्येक असफल प्रयासले परिपक्वता दिन्छ। प्रत्येक निराशाले आत्मबलको नयाँ तह निर्माण गर्छ। यही कारणले लोक सेवामा सफल भएका मानिसहरू केवल एउटा परीक्षा पास गरेका व्यक्ति हुँदैनन्। उनीहरू कठिनाइसँग संवाद गर्न सिकेका, आलोचनालाई ऊर्जा बनाउन जानेका र हारलाई अन्तिम सत्य मान्न अस्वीकार गरेका मानिस हुन्छन्।
अन्ततः समाजले पनि परिणामभन्दा यात्राको मूल्य बुझ्न सिक्नुपर्छ। प्रत्येक सफल कर्मचारीको नियुक्तिपत्रमा नदेखिने अक्षरहरूले अनगिन्ती जाग्राम, थामिएका आँसु, टुटेका आत्मविश्वास, फेरि उठेका साहस र हजारौँ मौन संघर्षहरूको इतिहास बोकेको हुन्छ। त्यो इतिहास पढ्न नसक्ने समाजले केवल सफलता देख्छ, सफलताको मूल्य होइन।
लोक सेवामा नाम निस्कनुअघि मानिस साँच्चिकै हजारौँ पटक मर्छ। आशामा, प्रतीक्षामा, असफलतामा, आलोचनामा र आफ्नै मौनताभित्र। तर जो प्रत्येक मृत्युबाट फेरि उठ्न जान्दछ, उसलाई अन्ततः एउटा परिणामले मात्र होइन, जीवनले नै सम्मान गर्छ। किनकि विजय अन्तिम नतिजाको सूचीमा लेखिएको एउटा नाम मात्र होइन; विजय त त्यो अदम्य साहस हो, जसले हजारौँ पटक भित्रभित्रै मरेपछि पनि अर्को बिहान फेरि किताब खोल्ने शक्ति दिन्छ।
