बेइजिङ डायरी
नेपालमा आगामी फागुन २१ गते प्रतिनिधिसभाको निर्वाचन हुँदैछ।
नेपालको उत्तरी छिमेकी मुलुक चीनमा पनि हरेक पाँच वर्षमा आम निर्वाचन हुन्छ। अर्को छिमेकी मुलुक भारतमा हुने आम निर्वाचनबारे नेपालीलाई राम्रै जानकारी हुन्छ। चीनको निर्वाचनबारे भने त्यति जानकारी भएको पाइँदैन।
चीनका सर्वोच्च विधायक संस्थामा राष्ट्रिय जनकंग्रेस 'एनपिसी' हो। सरकारलाई परामर्श दिन चिनियाँ जनराजनीतिक परामर्शदात्री सम्मेलन 'सिपिपिसिसी' नामको अर्को विधायक संस्था पनि छ चीनमा।
एनपिसीमा लगभग तीन हजार प्रतिनिधि रहन्छन् भने सिपिपिसिसीमा लगभग २२ सय प्रतिनिधि छन्। नेपालको निर्वाचन मितिकै दिन बेइजिङमा चौधौं एनपिसीको चौथो अधिवेशन सुरू हुँदैछ।
केन्द्रमा बाहेक तल्ला निकायहरूमा पनि यी दुई विधायकका सदस्यहरू स्थानीय स्तरमा निर्वाचित हुन्छन्। चीनमा प्रशासनलाई केन्द्र, प्रान्त, नगरपालिका/ प्रिफेक्चर, काउन्टी र टाउनसिप गरी पाँच तहमा तोकिएको छ।
सबै तहमा गरी एनपिसीका २७ लाख प्रतिनिधि निर्वाचित हुन्छन् भने सिपिपिसिसीका ५ लाख प्रतिनिधि निर्वाचित हुन्छन्। ९० करोड मतदाताबाट हरेक पाँच वर्षमा ३३ लाख जनप्रतिनिधि निर्वाचित हुन्छन्। निर्वाचनमा एकै पटक विश्वकै धेरै प्रतिनिधि चुनिने व्यवस्था चीनमा छ।
चीनमा लगभग ९० वर्ष अगाडिदेखि मतदानबाट जनप्रतिनिधि निर्वाचित हुन थालेका हुन्। सन् १९४९ मा कम्युनिस्ट पार्टीले सत्ता लिनुभन्दा अगाडि नै चीनमा निर्वाचन प्रणाली थियो।
उक्त समयमा साक्षरता दर कम भएकाले मतदातालाई बुझाउन 'सिमी' मतदान गरिन्थ्यो। चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीले जापानी आक्रमण विरूद्ध प्रतिरोधको आधार क्षेत्रहरूमा ग्रामीण इलाकाहरूमा व्यापक लोकतान्त्रिक चुनावहरू गरेको थियो।
त्यति बेला किसानहरूको बहुमत निरक्षर थियो। त्यसैले पार्टीले पढ्न र लेख्न नसक्नेहरूलाई चुनावमा मतदान गर्ने अधिकार प्रयोग गर्न सक्षम बनाउन विभिन्न नवीन विधिहरू प्रस्तुत गरेको इतिहास छ।
सबभन्दा चर्चित विधिलाई चीनमा 'सिमी मतदान' भनिन्थ्यो। मतपत्रका रूपमा सिमीका दाना प्रयोग गर्ने विधि नै सिमी मतदान हो।
यस विधिमा मतदाताले आफ्नो पक्षमा भएको उम्मेदवारका लागि कचौरामा सिमी मात्र हाल्नुपर्थ्यो। बढी सिमी पाउने उम्मेदवारले चुनाव जित्थ्यो। त्यस समयमा ती ठाउँहरूमा 'सिमी रोल, सिमी भोट, सिमी सही कचौरामा' लोक कविता निकै लोकप्रिय थियो।
चिनियाँ संविधानले चीनलाई श्रमिक वर्गको नेतृत्व र मजदुर तथा किसानको गठबन्धनमा जनताको लोकतान्त्रिक अधिनायकत्वद्वारा शासित समाजवादी देशका रूपमा चित्रण गर्छ। देशको मालिक जनतालाई मानेर लोकतान्त्रिक अधिनायकत्वको एकतालाई चिनियाँ संविधानमा उल्लेख छ।
चीनमा कस्तो प्रकारको प्रजातन्त्र छ र कस्तो निर्वाचन हुन्छ भन्ने कुरा थाहा पाउन चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङले दिएको एउटा मन्तव्य राम्रो स्रोत हुन्छ।
मन्तव्य क्रममा सी चिनफिङले भनेका छन्— लोकतन्त्रले धेरै फरक रूपहरू लिन्छ। लोकतन्त्रको कुनै विश्वव्यापी मानक छैन जुन सबै ठाउँमा समान रूपमा परिचित होस्। मानिसहरूले लोकतान्त्रिक अधिकार उपभोग गर्छन् कि गर्दैनन् भनेर निर्धारण गर्न उनीहरूलाई चुनावमा मतदान गर्ने अधिकार छ कि छैन भनेर मात्र होइन, उनीहरूलाई निरन्तर रूपमा दैनिक राजनीतिक जीवनमा भाग लिने अधिकार छ कि छैन भनेर पनि हेर्न आवश्यक छ। चुनावमा भाग लिने अधिकार छ कि छैन भनेर मात्र होइन, उनीहरूलाई लोकतान्त्रिक निर्णय लिने, लोकतान्त्रिक व्यवस्थापन र लोकतान्त्रिक निरीक्षण गर्ने अधिकार छ कि छैन भनेर पनि हेर्न आवश्यक छ। समाजवादी लोकतन्त्रका लागि संस्था र प्रक्रियाहरूको पूर्ण सेट मात्र होइन, प्रक्रियामा पूर्ण सहभागिता पनि आवश्यक छ। देश चलाउने जनता नै हुन् भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्ने सिद्धान्तलाई चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी र राज्य संस्थाहरूको कामका सबै पक्ष र स्तरहरूमा तथा जनताले आफ्नो हितलाई महसुस गर्ने र विकास गर्ने तरिकामा स्पष्ट र व्यावहारिक रूपमा मूर्त रूप दिनुपर्छ।
निर्वाचनमा पैसा, बाहुबल, छलछाम, कपट, आश्वासन, धोकाधडीलाई चीनले पूर्ण रूपमा नकार्छ। चुनाव अगाडि जनताका कुरा सुन्ने तर निर्वाचन भइसकेपछि जनता बिर्सिने, आश्वासनका मरिकुस्त पोका बाँड्ने तर निर्वाचनपछि सबै कुरा बेवास्ता गर्ने, निर्वाचन अगाडि जनतालाई सर्वोपरी जस्तै गरी टोपल्ने अनि निर्वाचनपछि जनता नचिन्ने कुराको सिकायत चीनमा हुँदैन।
हरेक उम्मेदवारलाई माथिल्लो निकायले निगरानीमा राखेको हुन्छ र जनतालाई केन्द्रमा राख्न उनीहरूलाई चुनाव अगाडि तथा चुनाव पछाडि सधैं चेतावनी दिइरहेको हुन्छ।
चीनमा शासन व्यवस्थाको औपचारिक र संवैधानिक स्रोत चिनियाँ जनकंग्रेस हो। जनकंग्रेस प्रणाली, जनताको लोकतान्त्रिक अधिनायकत्वको शासन प्रणालीसँग मिल्दो राजनीतिक शक्तिको संगठनात्मक रूप, चीनको आधारभूत राजनीतिक प्रणाली हो। देशको मालिकका रूपमा जनताको हैसियतको ग्यारेन्टी गर्ने अन्तिम दृष्टिकोण र इष्टतम समाधान हो।
यो सम्पूर्ण प्रक्रिया जनताको लोकतन्त्रका लागि एक महत्त्वपूर्ण संस्थागत समर्थन पनि हो। यस प्रणाली अन्तर्गत देशको मालिकका रूपमा उनीहरूको हैसियतको ग्यारेन्टी गर्न राज्यका सबै शक्ति जनताको हो। साथै यसले पार्टीको नेतृत्व, जनताको प्रमुख स्थिति र कानुनी शासनलाई एकीकृत गर्छ।
यसले गर्दा देशलाई शताब्दीयौंदेखि देखा पर्ने शासक आदेशहरूको उदय र पतनको ऐतिहासिक चक्रबाट बच्न मद्दत पुग्छ। यस प्रणाली अन्तर्गत राष्ट्रको भविष्यमा असर पार्ने सबै प्रमुख राजनीतिक सम्बन्धहरू उचित रूपमा व्यवस्थित हुन्छन्। र, सबै सामाजिक उपक्रमहरू राज्यको प्रभावकारी केन्द्रीकृत संगठन अन्तर्गत सञ्चालन हुन्छन्।
यसले राष्ट्रिय एकता र जातीय एकता कायम राख्छ र देशको राजनीतिक जीवनमा जोस, स्थिरता र व्यवस्था कायम रहन्छ भन्ने सुनिश्चित गर्छ।
जनताले जनकंग्रेसहरू मार्फत प्रभावकारी रूपमा राज्यशक्तिको प्रयोग गर्छन्। जनकंग्रेसहरूले जनताको तर्फबाट सामूहिक रूपमा राज्यशक्ति प्रयोग गर्छन्।
राष्ट्रिय जनकंग्रेस राज्यशक्तिको सर्वोच्च अंग हो। सबै तहका स्थानीय जनकंग्रेसहरू राज्यशक्तिका स्थानीय निकायहरू हुन्। राज्यका सबै प्रशासनिक, पर्यवेक्षक, न्यायिक र अधिवक्ता अंगहरू जनकंग्रेसहरूद्वारा सिर्जना गरिएका हुन्छन् जसप्रति तिनीहरू जिम्मेवार हुन्छन् र जसद्वारा तिनीहरूको निरीक्षण गरिन्छ।
स्थानीय जनकंग्रेस र तिनीहरूका स्थायी समितिहरूले कानुनद्वारा तोकिए बमोजिम अधिकार र कार्यहरू प्रयोग गर्छन्। जनकंग्रेसको प्रणालीले सबै तहका जनकंग्रेसहरूलाई सशक्त बनाएर व्यापक लोकतन्त्रलाई सम्भव बनाउँछ जसबाट जनताले राज्यशक्ति धारण गर्छन् र प्रयोग गर्छन्। उनीहरूले राष्ट्रको भविष्यलाई दृढतापूर्वक आफ्नो हातमा राख्छन्।
जनकंग्रेसका प्रतिनिधिहरू जनताका पूर्वप्रतिनिधि हुन्। उनीहरू सबै क्षेत्र, जातीय समूह र सामाजिक समूहहरूबाट आउँछन्। उनीहरू राष्ट्रिय, प्रान्तीय, सहर, काउन्टी र नगरपालिका स्तरमा काम गर्छन्।
सन् २०२० अन्त्यमा, २६ लाख २० हजार मानिसहरूले देशभरका सबै तहका जनकंग्रेसमा प्रतिनिधिका रूपमा सेवा गरिरहेका थिए। तीमध्ये, काउन्टी र नगरपालिका स्तरका प्रतिनिधिहरू कुलको ९४.५ प्रतिशत थिए। जनतासँगको आफ्नो घनिष्ठ सम्बन्धको पूर्ण उपयोग गर्दै यी प्रतिनिधिहरूले विभिन्न रूप र माध्यमहरू मार्फत जनताको सुझाव र सल्लाह माग्दै र पेस गरेर आफ्नो कर्तव्यहरू लगनशीलताका साथ पूरा गर्छन्।
चीनको राजनीतिक ढाँचाको आधारभूत तत्व भनेको चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको नेतृत्वमा बहुदलीय सहयोग र राजनीतिक परामर्श प्रणाली हो।
चीनको संविधानमा भनिएको छ — चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको नेतृत्वमा बहुदलीय सहयोग र राजनीतिक परामर्शको प्रणाली भविष्यमा पनि जारी रहनेछ र विकास हुनेछ।
चीनको माटोमा हुर्किएको यो नयाँ मोडलले अन्य देशहरूबाट पनि सिक्छ र उनीहरूको राजनीतिक उपलब्धिहरूको फल ग्रहण गर्छ।
चीनमा कुनै पनि विपक्षी दलहरू छैनन्। तर चीनको राजनीतिक दल प्रणाली एकदलीय शासन प्रणाली होइन। न त यो त्यस्तो प्रणाली हो जसमा धेरै दलहरू शक्तिका लागि प्रतिस्पर्धा गर्छन् र पालैपालो शासन गर्छन्।
यो बहुदलीय सहयोग प्रणाली हो जसमा चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीले राज्यशक्ति प्रयोग गर्छ। चीनमा चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीका अतिरिक्त, आठ अन्य राजनीतिक दलहरू पनि छन्।
ती आठ राजनीतिक दलहरूमा चिनियाँ कुओमिन्ताङको क्रान्तिकारी समिति, चिनियाँ लोकतान्त्रिक लिग, चिनियाँ राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक निर्माण संघ, लोकतन्त्र प्रवर्द्धनमा चिनियाँ संघ, चिनियाँ किसान तथा मजदुर लोकतान्त्रिक पार्टी, चिनियाँ ची कोङ पार्टी, चिउसान समाज र ताइवान लोकतान्त्रिक स्वशासन लिग हुन्।
यी आठ दलहरू चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको नेतृत्वमा राज्य मामिलाको प्रशासनमा पूर्ण रूपमा भाग लिन्छन्।
जनताको लोकतन्त्रको साझा झन्डामुनि र दीर्घकालीन सहअस्तित्व, पारस्परिक निरीक्षण, इमानदारी र कठिन समय र सहजता साझा गर्ने सिद्धान्तहरूको सम्मान गर्दै चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी र अन्य दलहरूले विशिष्ट चिनियाँ विशेषताहरू र शक्तिहरू सहितको नयाँ राजनीतिक दल प्रणाली सिर्जना गरेका छन्।
सिपीसी चीनको शासक दल हो भने अन्य दलहरूले यसको नेतृत्व स्वीकार गर्छन्। तिनीहरू चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीसँग नजिकबाट सहकार्य गर्छन् र यसको सल्लाहकार तथा सहायकका रूपमा काम गर्छन्। फोरम, वार्ता र लिखित तथा अन्य प्रकारका परामर्शहरू मार्फत सिपिसीले प्रमुख राष्ट्रिय र स्थानीय नीतिहरू तथा मामिलाहरूमा कुनै पनि राजनीतिक दलसँग परामर्श गर्छ।
चीनमा राष्ट्रिय जनकंग्रेस 'एनपिसी' र चिनियाँ जनराजनीतिक परामर्शदात्री सम्मेलन 'सिपिपिसिसी' का वार्षिक अधिवेशनहरू प्रत्येक वर्ष एकैसाथ आयोजना हुन्छन्। सिपिपिसिसी राष्ट्रिय समितिका सदस्यहरूले छलफलका लागि प्रस्तावहरू पेु गर्छन्। तिनीहरू कानुन संशोधन र केन्द्रीय सरकार, सर्वोच्च जनअदालत र सर्वोच्च जनन्यायाधिवक्ताको कार्य प्रतिवेदनहरूमाथि छलफलमा भाग लिन एनपिसीका सत्रहरूमा पनि बस्छन्।
यो संयन्त्रले सबै जनताले सरकारको कामको निरीक्षण गर्न भूमिका खेल्न सक्छन् भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्छ।
चीनमा १५५ जातीय स्वायत्त क्षेत्रहरूबाट राष्ट्रिय जनकंग्रेसका सबै स्थायी समितिहरूमा, स्थानीय जातीय समूहका नागरिकहरू अध्यक्ष वा उपाध्यक्षको पद ग्रहण गर्छन्। सबै गभर्नरहरू, प्रिफेक्चरल आयुक्तहरू र जातीय स्वायत्त क्षेत्रका काउन्टीका प्रमुखहरू जातीय समूहका नागरिक हुन्।
केन्द्रीय सरकारले सबै जातीय अल्पसंख्यक क्षेत्रहरूलाई त्यहाँका जातीय अल्पसंख्यकहरूको विशेषता र आवश्यकताहरूका आधारमा उनीहरूको आर्थिक र सांस्कृतिक विकासलाई तीव्र बनाउन सहयोग गर्छ।
सन् २०२० अन्त्यसम्म चीनका ५ लाख तीन हजार प्रशासनिक गाउँहरूले स्थानीय समितिहरू स्थापना गरेका थिए। र, चीनमा एक लाख १२ हजार सहरी समुदायहरूले स्थानीय समिति स्थापना गरेका थिए।
चीनका उद्यम र सार्वजनिक संस्थाहरूमा कर्मचारीहरूले लोकतान्त्रिक अधिकार प्रयोग गर्छन्। उद्यम र सार्वजनिक संस्थाहरूले लोकतान्त्रिक व्यवस्थापन प्रणालीको अभ्यास गर्छन्। हाल चीनमा २८ लाख १० हजार प्राथमिक स्तरीय ट्रेड युनियनहरू छन्। जसले ६५ लाख ५० हजार उद्यमहरू र सार्वजनिक संस्थाहरूलाई समेटेको छ।
चीनमा हरेक पाँच वर्षमा चुनाव हुन्छ। यस्तो चुनाव राज्यका सबै तहका एनपिसी र स्थानीय जनकंग्रेसका निर्वाचनहरू समावेश छन्। चीनमा कानुन अनुसार राजनीतिक अधिकारबाट वञ्चित व्यक्तिहरू बाहेक १८ वर्ष उमेर पुगेका चीनका सबै नागरिकहरूलाई मतदान गर्ने र चुनावमा उभिने अधिकार छ।
सार्वभौमिक मताधिकार, समान अधिकार, बहुउम्मेदवारहरू र गोप्य मतदानका सिद्धान्तहरू अनुसार टाउनसिप र काउन्टी स्तरका जनकंग्रेसका प्रतिनिधिहरू जनताद्वारा प्रत्यक्ष रूपमा निर्वाचित हुन्छन्। सहर, प्रान्तीय र राष्ट्रिय स्तरका जनकंग्रेसका प्रतिनिधिहरू तलको अर्को तहका जनकंग्रेसहरूद्वारा निर्वाचित हुन्छन्।
सबै प्रतिनिधि पाँच वर्षका लागि निर्वाचित हुन्छन्। विभिन्न स्तरका राज्य अंगहरूका प्रमुख अधिकारीहरू सम्बन्धित स्तरहरूमा जनकंग्रेसहरूद्वारा नियुक्त वा निर्वाचित हुन्छन्।
तल्लो तहमा हुने चुनाव चीनमा लोकतन्त्रको सबभन्दा व्यापक र गतिशील रूप हो। यसमा गाउँले समितिहरू, सहरी बासिन्दा समितिहरू र उद्यमहरू तथा सार्वजनिक संस्थाहरूमा कर्मचारी स्थानीय जनकंग्रेस चुनाव समावेश छ।
सन् १९५३ मा सहरी क्षेत्र र ग्रामीण क्षेत्रहरूबीच असन्तुलन थियो जसले गर्दा सहरी बासिन्दाहरूलाई ग्रामीण बासिन्दाहरूको तुलनामा आठ गुणा बढी प्रतिनिधित्व मिलेको थियो। सन् १९९५ सम्म यो अनुपात ४:१ मा झरेको थियो र सन् २०१० मा आएर समान बनाइयो।
चीनमा लोकतन्त्रको बुझाइ बढ्दै जाँदा चुनावमा भाग लिने मानिसहरूको संख्या पनि बढ्दै गएको छ। सुधार र खुलापनको सुरूआतदेखि चीनले टाउनसिप स्तरमा १२ वटा जनसभाहरूको प्रत्यक्ष चुनाव र काउन्टी स्तरमा ११ वटा प्रत्यक्ष चुनाव गराएको छ। यसको हालको सहभागिता दर लगभग ९० प्रतिशत छ।
**
(चेतनाथ आचार्यका अन्य लेखहरू पढ्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस्)
-1746009348.jpg)
