२०८३ कात्तिक २८ गते, म ८९ वर्ष पूरा गरेर ९० वर्षमा प्रवेश गरेँ।
नेपाली समाजमा ८४ वर्षको उमेरले विशेष अर्थ राख्छ। यो उमेर पूरा गरेका मानिसले पूर्ण आयु बाँच्ने सौभाग्य पाएको मानिन्छ। सांसारिक कर्मका बन्धन र भोगको मोहबाट निवृत्त भई पितृमा परिणत भइसकेको विश्वास गरिन्छ।
त्यसैले ८४ वर्ष पूरा गरेका परिवारका सदस्यलाई परम्परा अनुसार धार्मिक अनुष्ठान गरी आदरपूर्वक ढोगभेट गरिन्छ र आशीर्वाद लिइन्छ।
मैले चाहिँ परिवारलाई मेरो ८४ को धार्मिक अनुष्ठान नगर्न भनेको थिएँ।
सामान्य मानिसभन्दा भिन्न, साहित्य र कला जस्ता सिर्जना कर्ममा लागेकाहरूले उमेरको यस्तो बारबन्देजको उति परवाह गर्दैनन् जस्तो लाग्छ। कल्पना र अभिव्यक्तिको हुटहुटीले उमेरको सीमा भत्काउँदै जान्छ होला!
सिर्जना कर्मबाट प्राप्त हुने अमृतरसले सायद उनीहरूलाई उमेरको बन्देज पार गर्न सक्षम बनाउँछ!
शास्त्रमा चित्रकलालाई राजयोग भनिएको रहेछ। यसलाई धर्म, अर्थ, काम र मोक्षको साधन पनि मानिएको छ। ब्रस लिएर क्यानभासमा रङ भर्दा श्वास रोक्नुपर्छ, नत्र ब्रस हल्लिन्छ। यो एक किसिमको प्राणायाम हो।
चित्रकलाभन्दा कठिन विधा मूर्तिकला हो। त्यसैले मूर्तिकारहरू चित्रकारभन्दा स्तुत्य छन् भन्ने मलाई लाग्छ। तर मूर्तिकलाको आधार पनि चित्रकला नै हो।
निरन्तर कलाकर्ममा लागिरहँदा मलाई आफू कति बेला ८४ वर्ष लागेँ र पूरा भएँ भन्ने त्यति याद भएन।
२०७७ साललगत्तै सुरू भएको कोभिड महामारीको लकडाउन मेरा लागि झन् उर्वर समय बन्यो। बाहिर कतै जान नपाइने त्यो बेला मैले नेपाली इतिहासका विषयवस्तुमा केही महत्त्वपूर्ण चित्रकला बनाएँ। यो सिलसिला ८४ वर्षको उमेरपछि पनि निरन्तर रह्यो।
अहिले सम्झँदा ८४औं वर्ष मेरा लागि महत्त्वपूर्ण भएको रहेछ।
संयोगले त्यसै साल, विसं २०७८ मा, मेरा चित्रकलाहरू संग्रहित Nepal Down the Ages: Glimpses of Nepali History, Culture and Lifestyles शीर्षकको पुस्तक पनि प्रकाशित भयो।
काठमाडौं महानगरपालिकाको पहलमा उक्त पुस्तक नेपाल सरकारले उच्चपदस्थ विदेशी पाहुना तथा कूटनीतिज्ञहरूलाई राज्यका तर्फबाट उपहारस्वरूप दिने पुस्तकका रूपमा छापिएको थियो। त्यसै अनुसार प्रयोग पनि हुँदै आएको छ।
त्यो पुस्तकको प्रकाशनले मलाई थप ऊर्जा दियो। मेरो चित्रकला यात्रा त्यसपछि पनि रोकिएन।
त्यसैले ८४ वर्ष कटेपछि बनाएका चित्रहरूको यो शृंखलालाई मैले 'चौरासीपछिका चित्रकलाहरू' नाम दिएको छु।
अब म यही शृंखलाका चित्रहरूबारे चर्चा गर्छु।
८५ वर्षको उमेरमा मेरा छोरा विष्णुले मलाई एउटा फरक विषयमा चित्रकला बनाउन प्रेरित गरे। उनी मेरो चित्रकला यात्राका सारथि हुन्।
त्यो चित्रकला प्रसिद्ध रूसी साहित्यकार लियो टोल्स्टोयको 'मानिसलाई कति जमिन चाहिन्छ?' भन्ने कथामा आधारित थियो।
मैले बनाउने चित्रकलाहरू प्रायः नेपालको इतिहास, संस्कृति र जनजीवनमा आधारित हुन्छन्। ती विषय विदेशीहरूका लागि त्यति रूचिकर नहुन सक्छन्। तर टोल्स्टोयको यो विश्वप्रसिद्ध र कालजयी कथाले संसारभरका मानिसको ध्यान आकर्षित गर्छ।
विष्णुले सन्दर्भ सामग्रीहरू खोज्दा यो कथामा आधारित प्रभावकारी चित्रकला हालसम्म त्यति नबनेको पनि पाएका रहेछन्।
आफूलाई चाहिनेभन्दा बढी जमिन जोड्ने आकांक्षामा दौडिएको एक व्यक्ति कसरी मुटु नै फुटेर जीवनको दुःखद अन्त्यमा पुग्छ भन्ने मार्मिक कथावस्तुलाई मैले चित्रकलामा प्रस्तुत गरेँ।
विष्णुकै रूचि र उनले उपलब्ध गराएका सन्दर्भ सामग्रीका आधारमा बनेको त्यो चित्रकला राम्रै बन्यो जस्तो लाग्छ।
खासगरी घाम डुबिसकेको तर रात नपरिसकेको छोटो समय मात्र रहने त्यो आकाश, आँखाले नभ्याउने विशाल फाँट र शोक तथा आश्चर्यमिश्रित भावमा देखिएका फिरन्ते जातिका पात्रहरूको उपस्थिति यो पेन्टिङका विशेषता हुन्।
प्रसिद्ध रूसी साहित्यकार लियो टोल्स्टोयको 'मानिसलाई कति जमिन चाहिन्छ?' भन्ने कथामा आधारित पेन्टिङ।
यो चित्रलाई जीवन्त बनाउन आवश्यक पात्रहरूको मोडेलिङ पनि विष्णुले नै गरिदिएका थिए।
त्यसपछि पनि चित्रकला सिर्जनाको हुटहुटीले छाडेन।
छोरा विष्णुले चित्रकलाका नयाँ–नयाँ सोच ल्याएर मलाई झकझकाइरहन्छन्। उनका कुरा सुनेपछि मलाई पनि 'हो त नि' भन्ने लागिहाल्छ।
उनी बेला–बेला नयाँ ठाउँ घुमाउन लैजाने लोभ देखाउँछन्। म पनि लोभिन्छु। नयाँ ठाउँ घुमेर म कहिल्यै अघाउँदिनँ। यसरी हाम्रो चित्रकला यात्रा अघि बढिरहेको छ।
जब म चित्रकला सिर्जनामा व्यस्त हुन्छु, त्यसैमा पूरै डुब्छु। त्यति बेला मेरा शारीरिक समस्या पनि कता हराउँछन् कता!
एउटा पेन्टिङ सकेर अर्को सुरू नगर्दासम्म भने अनेक समस्याले दुःख दिन्छन्। म गनगन गर्न थाल्छु। त्यसैले चित्रकला मेरो शारीरिक र मानसिक समस्या दुवैको औषधि हो।
यसो गर्दागर्दै ८४ वर्ष पूरा भएपछि पनि मैले १२–१३ वटा चित्रकला बनाएछु। उमेरका कारण एउटा चित्र बनाउन ३ देखि ६ महिनासम्म लाग्यो।
विगत ५ वर्षमा मैले नेपालको इतिहासका विभिन्न कालखण्डका तीनवटा महत्त्वपूर्ण विषयवस्तुमा चित्रकला बनाएँ। सामाजिक जनजीवनसम्बन्धी आठवटा चित्र बने। दुईवटा चित्र मुहारचित्र र पारिवारिक परिवेशसँग सम्बन्धित छन्।
यसो हेर्दा मैले भक्तपुरको ऐतिहासिक विषयवस्तुमा कम मात्र चित्रकला बनाएको रहेछु। त्यसैले हामी बाबुछोराले भक्तपुरसम्बन्धी नयाँ चित्र बनाउने सल्लाह गर्यौं। मैले भक्तपुरको प्रसिद्ध स्वर्णद्वारको चित्र बनाउने प्रस्ताव गरेँ।
विष्णु सहमत भए।
हामी भक्तपुर गयौं र चित्रकलाका लागि आवश्यक परिवेश अध्ययन गर्यौं।
भक्तपुरका अन्तिम मल्ल राजा रणजीत मल्लको समयमा स्वर्णद्वार निर्माण सम्पन्न भएको र त्यस अवसरमा सात दिनसम्म कोटीहोम लगाइएको कुरा इतिहासमा उल्लेख छ।
त्यसै आधारमा हामीले स्वर्णद्वार अगाडिको प्रांगणमा भव्य कोटीहोम भइरहेको र स्वर्णद्वार उद्घाटन गरिएको दृश्य परिकल्पना गर्यौं।
स्वर्णद्वारको बायाँपट्टि दरबारको बनावट अहिले बदलिइसकेको छ। त्यसैले पुराना चित्रकारका चित्रहरूको सहयोग लिएर करिब चार महिनामा मैले उक्त चित्रकला पूरा गरेँ।
भक्तपुरको प्रसिद्ध स्वर्णद्वार निर्माण सम्पन्न भएको अवसरमा राजा रणजीत मल्लले दरबार प्रांगणमा आयोजना गरेको भव्य कोटीहोम।
अर्को चित्रकला नेपाल एकीकरण गर्ने राजा पृथ्वीनारायण शाहको मकवानपुरकी राजकुमारीसँग भएको पहिलो विवाहमा आधारित थियो।
यो विवाह पछि दुलही पक्षले कबोल गरे अनुसार दुलहा पक्षलाई एकदन्त हात्ती र नौलखा हार नदिई अपमान गरेका कारण मनमुटाव भएको थियो भन्ने भनाइ छ।
मकवानपुर सम्पन्न राज्य थियो भने पृथ्वीनारायण पहाडको निर्धन राज्यका राजकुमार थिए। यही कारण आफूलाई अपमान गरिएको उनको बुझाइ थियो।
त्यो अपमानले उनलाई सम्पन्न राज्यको राजा बन्ने चाहना जगाएको थियो।
त्यसैले काठमाडौं उपत्यका विजय गर्ने महत्त्वाकांक्षा जाग्यो र त्यही आकांक्षाबाट अहिलेको नक्साको नेपाल बनेको थियो भन्ने मेरो बुझाइ हो।
यस अर्थमा यो चित्रको ऐतिहासिक महत्त्व छ भन्ने लागेर मैले विवाहको परिवेश चित्रमा उतारेँ।
गोरखाका युवराज पृथ्वीनारायण शाहको मकवानपुरकी राजकुमारीसँगको पहिलो विवाह।
इतिहाससम्बन्धी अर्को चित्रकलाको विषयवस्तु पनि विष्णुले नै सुझाएका हुन्।
यसअघि पनि हामी बाबुछोराले सल्लाह गरेर नेपालको इतिहासको बाटो नै मोडेका महत्त्वपूर्ण घटनाहरू चित्रकलामा उतार्दै आएका छौं।
देवलदेवीले जयस्थिति मल्ललाई भक्तपुर दरबार भित्र्याएर मल्ल वंशको औपचारिक शासन सुरू भएको घटना, पृथ्वीनारायण शाहले मध्यरातमा कान्तिपुर आक्रमण गरी विजय प्राप्त गरेको घटना र जंगबहादुरको नेतृत्वमा भएको विभत्स कोतपर्वका दृश्यहरू यसअघि नै चित्रकलामा उतारिसकेका थियौं।
त्यसपछि नेपालमा ६०० वर्ष लामो शासन गरेको मल्लकालको अन्त्यको घटनालाई पनि चित्रकलामा उतार्ने विष्णुको चाहना थियो।
काठमाडौंका राजा जयप्रकाश मल्ललाई पराजित गरेर र ललितपुरमा बिनालडाइँ आधिपत्य जमाएर पृथ्वीनारायण शाहले केही समयपछि भक्तपुरमाथि पनि विजय हासिल गरेका थिए।
त्यससँगै मल्ल शासनको विधिवत अन्त्य भएको थियो।
इतिहासमा उल्लेख भए अनुसार भक्तपुरको लडाइँमा विजयी भएपछि पृथ्वीनारायण शाह आफै आफ्ना मीतबा पर्ने राजा रणजीत मल्ललाई भेट्न गएका थिए। उनले रणजीत मल्ललाई वरपरका साना राज्यको राजा भएर बस्न समेत आग्रह गरेका थिए।
हामीले लडाइँ सकिएपछि भक्तपुर दरबारको मूलचोकमा पृथ्वीनारायण शाहले रणजीत मल्ललाई सम्मानपूर्वक ढोगेको दृश्य चित्रका लागि उपयुक्त हुने निष्कर्ष निकाल्यौं।
आफूले त्यत्रो सहयोग गरेको र छोराजस्तै मानेको राजाले नै आक्रमण गरी राज्य छिनिदिएकोमा रणजीत मल्ल आक्रोशित भएको भाव चित्रमा देखाइएको छ। उनी पृथ्वीनारायण शाहको मुखै नहेरी निरपेक्ष भावमा बसेका छन्।
इतिहासमा रणजीत मल्लको चरित्र अत्यन्त दयालु र धार्मिक रहेको व्याख्या पाइन्छ। त्यसैले सबै घटनाक्रमलाई विधिको विधान मानेर उनले आफूलाई ढोगिरहेका पृथ्वीनारायण शाहको शिरमा हात राखेर आशीर्वाद दिए होलान् भन्ने कल्पना पनि चित्रमा गरिएको छ।
भक्तपुरको लडाइँमा विजयपश्चात् पृथ्वीनारायण शाह आफ्ना मीतबा राजा रणजीत मल्लसँग मूलचोकमा भेट गर्दै।
यो चित्रमा गोडामा गोली लागेर एक सैनिकद्वारा बोकाइएका कान्तिपुरका राजा जयप्रकाश मल्ल र युद्धबन्दीका रूपमा राखिएका तेजनरसिंह मल्ललाई पनि देखाइएको छ।
भक्तपुर दरबारको मूलचोकमा फोटो खिच्न र स्केच कोर्न समेत पाइँदैन। त्यसैले यो चित्र बनाउन हामी बाबुछोरा धेरै पटक भक्तपुर धायौं।
मूलचोक अवलोकन गरेर बाहिर निस्किएपछि हामी आफूले त्यहाँ देखेका र सम्झेका कुराहरू भाग लगाएर पेन्सिल स्केचमा उतार्थ्यौं। यसरी निकै मुस्किलले यो चित्र बनाइएको थियो।
झन्डै ८७ वर्षको उमेरमा पनि त्यस्तो जाँगर कसरी निकालेँ होला भनेर सम्झँदा अहिले आश्चर्य लाग्छ।
त्यति बेला स्वास्थ्य पनि त्यति राम्रो थिएन। त्यसैले होला, यो पेन्टिङमा सोचेजति निखार ल्याउन सकिनँ।
जनजीवनसम्बन्धी पेन्टिङका हिसाबले पनि मेरा यी चार वर्ष सार्थक रहे।
मैले बाल्यकालका स्मृतिमा आधारित दुईवटा चित्र बनाउने विचार गरेँ र विष्णुसँग सल्लाह गरेँ। मैले देखेका कुरा उनले पनि बाल्यकालमा देखेका हुनाले उनी उत्साहित भए।
तीमध्ये एउटा चित्र लामो समयसम्म पानी नपर्दा मानिसहरूले 'हरहर महादेव' भन्दै महादेवसँग पानी माग्ने सांस्कृतिक परम्परामा आधारित छ।
लामो समय पानी नपर्दा खेतीपाती गर्न कठिन हुन्थ्यो। उखरमाउलो गर्मी बढ्थ्यो। त्यस बेला मानिसहरू महादेवसँग पानी माग्न निस्कन्थे।
म बस्ने लगनटोलको मुख्य बाटोमा बाजा बजाउँदै एउटा टोली हिँड्थ्यो। टोलीका युवाहरू कछाड मात्र बेरेर अगाडि–अगाडि लाग्थे। बाटोमा पर्ने घरका झ्यालझ्यालबाट महिलाहरूले गाग्री र अंखराले उनीहरूलाई निथ्रुक्क भिज्ने गरी पानी खन्याइदिन्थे।
यसो गरेपछि पानी पर्छ भन्ने सामाजिक विश्वास थियो।
पछि आधुनिकीकरण र मौसमी भविष्यवाणीको प्रचलन बढेसँगै यो परम्परा कमजोर हुँदै गयो।
लामो समय पानी नपर्दा 'हरहर महादेव' भन्दै महादेवसँग पानी माग्ने सांस्कृतिक परम्परा।
बाल्यकालको स्मृतिमा आधारित अर्को चित्र काठमाडौंको वटुटोलबाट माघ महिनाको भीम द्वादशीका दिन निकालिने सुन्दर मार्खः जात्राको हो।
माघ महिनामा पुजिने माधवनारायणको खटलाई छोटकरीमा नेवारीमा 'मार्खः' भनिन्छ।
त्यति बेलाको परम्परागत पहिरनमा सजिएर हातमा मैनका सुन्दर गुलाफका फूल लिएका युवतीहरूले ल्याउने रौनक मेरो मानसपटलमा ताजै छ। खटमा शृंगारिएका महादेव–पार्वती वा राधाकृष्णसहित गोपिनीहरूको मनमोहक प्रस्तुति पनि उत्तिकै सम्झन्छु।
माघ महिनाको कठ्याङ्ग्रिँदो जाडोमा पानीको सहस्रधाराले शरीर भिजाउँदै सांस्कृतिक बाजागाजासहित जात्रा अघि बढ्थ्यो। लावालस्करका साथ आउने विशाल खटभित्र ३०–३२ जना मानिस हुन्थे।
मनमा गहिरो छाप छोडेको त्यो जात्राका पात्रहरू सम्झनेबित्तिकै अहिले पनि जीवन्त भएर आउँछन्।
दैवले दिएको यो अद्भुत स्मरणशक्ति र त्यसलाई चित्रकलामा उतार्ने मेरो सामर्थ्य देखेर विष्णु सधैँ छक्क पर्छन्। उनको रूचि र हौसलाले मलाई नयाँ चित्रकला बनाउन प्रेरित गर्छ।
काठमाडौंको वटुटोलबाट माघ महिनाको भीम द्वादशीका दिन निकालिने सुन्दर मार्खः जात्रा।
अन्य सामाजिक विषयवस्तुमा विष्णुकै आग्रहमा मैले नेवारी लोक संस्कृतिसम्बन्धी चारवटा चित्रकला बनाएको छु।
तीमध्ये एउटा प्रसिद्ध नेवारी लोकआख्यानमा आधारित राजामतीको चित्र हो।
'राजामती कुमती, जिके वसा पिरती' बोलको गीत राजामतीसँग एकतर्फी प्रेममा परेका युवकको छटपटीको कथा हो।
गीतमा युवकले राजामतीसँग विवाह गर्न नपाए काशी गएर जोगी बन्ने भन्दै आमाबाबुलाई घुर्क्याउँछन्। यसका सुन्दर हरफहरूमा राजामतीको सौन्दर्यको मिहिन वर्णन छ। उनका दुई जना संगिनी र विभिन्न हिटी धाराका प्रसंग पनि छन्।
राजामती आउने बाटोमा कुरेर बस्ने युवक, राजामतीका विशेषता र तत्कालीन परिवेशलाई मैले एउटै चित्रमा उतारेको छु।
एउटै चित्रकलामा यी सबै कुरा समेट्नु कठिन र कौशलयुक्त काम हो। त्यसैले विष्णु र मैले सँगै बसेर कुन कुरा कसरी संयोजन गर्ने भनेर छलफल गर्यौं।
मेरो सीप र विष्णुको सोचको संयोजनबाट मेरा प्रायः चित्रकला बनेका हुन्। हामी बाबुछोराको यो दुर्लभ संयोग हो।
नेवारी लोकआख्यानमा आधारित राजामती।
अर्को चित्रकला नेवार समुदायमा स्थानीय रक्सी पार्ने परिवेशको छ।
यो विषय पनि विष्णुले नै सुझाएका हुन्। मैले आफै भने कहिल्यै रक्सी पारेको हेरेको थिइनँ।
विष्णुले मलाई सबै कुरा यसरी अर्थ्याउँछन् र म उनको व्याख्याका आधारमा यसरी स्केच बनाउँछु, कहिलेकाहीँ उनी आफै पनि चकित पर्छन्। यस्तो छ हामी बाबुछोरालाई जोड्ने रसायन!
यो चित्रका लागि आवश्यक परिवेश बुझ्न हामी तीनै जना— म, विष्णु र बुहारी सुनिता— कीर्तिपुर गयौं। त्यहाँ स्थानीय पाका महिलाहरूका रक्सी पार्ने अनुभव सुन्यौं र परिवेशबारे बुझ्यौं।
एउटा नेवारी खाजाघरमा गएर छोरा–बुहारीले नेवारी खाजा खाए। मैले भने दहीचिउरा खाएँ।
चित्रकलामा रक्सी लागेका एक मानिसको अभिनय गरेर सबैलाई हँसाइरहेकी युवतीको अभिनय सुनिताले गरिन्। विष्णुले त्यसको फोटो खिचिदिए।
अन्य पात्र र परिवेशका हाउभाउबारे पनि विष्णुले मलाई मार्गदर्शन गरे।
नेवारी परम्परागत रक्सी पार्दै।
मैले बनाएको अर्को जनजीवन वा ल्यान्डस्केपसम्बन्धी चित्रकला ललितपुरको पिम्बहालको हो।
विष्णु पाटन संयुक्त क्याम्पसमा प्राध्यापन गर्छन्। पिम्बहाल उनको मनपर्ने ठाउँ हो। उनी बेलाबेला कलेज सकेर साथीहरूसँग त्यहाँ चिया खान जान्थे।
उनले मलाई पनि पोखरी र त्यसको परिवेशमा चित्रकला बनाउन प्रेरित गर्न एक–दुईपटक त्यहाँ लगेका छन्। पछि एउटा पुरानो फोटो पनि फेला पारेछन्। त्यसैलाई आधार बनाएर हामीले चित्रकला बनायौं।
चित्रमा आजभन्दा ९०–१०० वर्षअघिको परिवेश उतारिएको छ।
त्यति बेलाको पोखरी, बीचको सुन्दर पाटी, नजिकैको बौद्ध चैत्य र चण्डेश्वरी मन्दिरका साथै परम्परागत शैलीका घरहरू चित्रमा छन्। मानिसका विभिन्न गतिविधि पनि देखिन्छन्।
पोखरीको तरंगित पानीमा वरिपरिका संरचनाहरूको सुन्दर प्रतिबिम्बले चित्रलाई आकर्षक बनाएको छ जस्तो लाग्छ।
ललितपुरको पिम्बहाल।
त्यस्तै अर्को चित्रकला पुरानो स्वयम्भूको ल्यान्डस्केप पेन्टिङ हो।
एउटा पुरानो फोटोलाई समेत आधार मानेर बनाएको यो चित्रमा सय वर्षभन्दा अघिको समय देखाइएको छ।
स्वयम्भूका विभिन्न चैत्यहरूमध्ये एउटामाथि उम्रिएको रूखले संस्कृति र प्रकृतिको सम्मिश्रणको बिम्ब बनाएको छ। बिहानपख श्रद्धालु भक्तजनका गतिविधि पनि देखाइएको छ।
धेरै वर्ष नेपाल बसेका, स्वयम्भूनाथसँग असाध्यै लगाव भएका र नेपाल भनेपछि हुरूक्कै हुने एक जना विदेशी विद्वानले साह्रै आग्रह गरेर यो चित्रकला किनेर लगे।
पुरानो स्वयम्भूको ल्यान्डस्केप पेन्टिङ।
यसबीच मैले अर्को प्रेमिल चित्रकला पनि बनाएँ।
यसअघि विष्णुकै आग्रहमा बनाएका प्रेमिल चित्रकलाको शृंखलामा थपिएको यो चित्र वृद्ध जोडीको हो।
वृद्धावस्थामा प्रेमको सार्थकता अझ बढी हुन्छ र त्यो कति अन्तरंग हुन सक्छ भन्ने सन्देश विष्णुले यस चित्रमार्फत दिन खोजेका हुन्।
चित्रमा दाँत फुक्लिसकेका, गाला चाउरी परेका र कपाल फुलिसकेका एक दम्पती परम्परागत नेवारी वेशभूषामा देखिन्छन्। वृद्ध पति प्रेमपूर्वक हँसिलो मुद्रामा कुराकानी गर्दै पत्नीको कपाल कोर्दै छन्। पत्नी चाहिँ पछाडि फर्केर प्रेमिल मुस्कान दिइरहेकी छन्।
विष्णुको सोच र निर्देशन अनुसार लामो समय लगाएर बनाएको यो चित्रले उनको चित्त राम्ररी बुझाएको छु।
अब दर्शकहरूलाई चाहिँ कस्तो लाग्ला?
प्रेमिल वृद्ध जोडी।
यी चित्रकलापछि एउटा नयाँ शृंखला सुरू भयो।
मलाई कहिल्यै आफ्नो मुहारचित्र (self-portrait) बनाउन मन लागेन। युवावस्थाको एउटा स्वास्थ्यसम्बन्धी घटनाले मलाई जीवनभर निराश र झन्डै पहिचानविहीन बनाउने बाटोतिर डोर्याएको थियो।
धन्न, विष्णुले मलाई त्यो निराशाको दलदलबाट बाहिर निकाले। त्यसबारे पछि कुनै बेला चर्चा गरौंला।
झन्डै एक वर्षअघि विष्णुले प्रसिद्ध चित्रकार तथा साहित्यकार लैनसिंह बाङ्देलकी छोरी–ज्वाइँ विभाकर शाक्यसँग भेटघाट गरेका रहेछन्। विभाकरजीले २०८२ सालमा नेपाल कला परिषदमा भएको मेरो चित्रकला प्रदर्शनी पनि अवलोकन गरेका थिए। त्यसबाट उनी प्रभावित भएका रहेछन्।
भेटघाट क्रममा उनले मेरो कुनै मुहारचित्र नदेखेको कुरा औँल्याउँदै सोधेछन्, 'ए साँच्चै, तपाईंको बुबाको मुहारचित्र छ कि छैन?'
विष्णुले मैले कुनै मुहारचित्र नबनाएको बताएपछि उनी झस्किएछन्।
'ओहो! त्यति राम्रा चित्रकला बनाउने चित्रकारको आफ्नै मुहारचित्र छैन? भविष्यमा मानिसहरूले उहाँलाई कसरी सम्झने त?'
उनले जसरी भए पनि एउटा मुहारचित्र बनाउन लगाउन आग्रह गर्दै भनेछन्, 'यो असाध्यै महत्त्वपूर्ण हुन्छ है।'
विष्णुले मलाई यो कुराकानी सुनाए।
तर म आफ्नो अडानमा टसमस भइनँ। शारीरिक कारणले पनि नयाँ चित्रकला थाल्न मुस्किल भइसकेको थियो।
'त्यसमाथि मैले जिन्दगीभर नचाहेको कुरा अब यो उमेरमा आएर गर्दिनँ,' मैले भनेँ।
विष्णुले निन्याउरो मुख लगाए।
दुई–तीन दिनपछि फेरि आँट गरेर मलाई सम्झाउन खोजे।
'ल ठिक छ, तपाईं यो मुहारचित्र कसैले देखून् भन्ने चाहनुहुन्न भने गोप्य रूपमै बनाउनुहोस्। तपाईंको जीवनकालसम्म गोप्य राखौंला र पछि मात्र सार्वजनिक गरौंला,' उनले भने, 'यतिका चित्रकला बनाएका कलाकार कस्ता थिए भनेर उनकै चित्रकलामार्फत हेर्न नपाउनु पनि त उहाँका प्रशंसकहरूमाथि अन्याय भएन र?'
उनको कुराले मलाई सोच्न बाध्य बनायो।
भविष्यमा परिचयविहीन हुने कुराले म पनि गम्भीर भएँ।
'ल ठिक छ, म सकेको बनाउँछु। भन, कसरी सुरू गरूँ त?' मैले भनेँ।
उनको मुहारमा खुसी देखियो।
त्यसपछि करिब दुई महिना लगाएर मैले आफ्नो मुहारचित्र बनाएँ।
विष्णु प्रसन्न देखिए।
मलाई पनि आफूले यत्तिको राम्रो मुहारचित्र बनाउन सकुँला जस्तो लागेको थिएन।
'ल, यो चित्र गोप्य राख्नु पर्दैन। सार्वजनिक गरिदिए हुन्छ। मानिसहरूले मलाई यसै रूपमा चिनून्,' मैले भनेँ।
चित्रकारको आफ्नै मुहारचित्र।
मैले आफ्नो मुहारचित्र आफू बस्ने कोठामा देखिने गरी दुई–चार दिन राखेर हेरेँ।
घरमा आउने आफन्तजन पनि त्यो चित्र हेरेर चकित र खुसी हुन्थे। ८९ वर्षको उमेरमा बनाएको चित्रकला पनि कत्ति जीवन्त भनेर प्रशंसा गर्थे।
केही दिन मुहारचित्र हेर्दै गएपछि भने मलाई कताकता केही नपुगेजस्तो लाग्न थाल्यो।
विगत ३० वर्षभन्दा बढी समयदेखि चित्रकला यात्रामा साथ दिइरहेको छोरा मसँग नभएको, छुटेको जस्तो लाग्यो।
मैले भनेँ, 'हेर, अब भएन। हामी दुवै जना भएको अर्को चित्र पनि बनाउनुपर्यो।'
विष्णुले सोधे, 'सक्नुहुन्छ त?'
'सक्छु। अब जसरी भए पनि बनाउनुपर्छ, म बनाउँछु,' मैले भनेँ।
विष्णुले आफ्नो मात्र होइन, बुहारी सुनिता सहितको चित्रकला बनाउन सुझाए।
सुनिता हामी बाबुछोराको चित्रकला यात्राकी अर्की अभिन्न सहयात्री हुन्। उनको सुझबुझपूर्ण हेरविचार र मायाले म अहिलेसम्म यसरी स्वस्थ र प्रसन्न भएर हिँड्न पाएको छु।
उनी मैले बनाउने चित्रकलाकी तीक्ष्ण अवलोकनकर्ता पनि हुन्।
'यहाँ यो कुरा मिलेन है बुबा' भनेर बेलामौकामा टिप्पणी गर्दै मलाई सचेत गराउँछिन्।
मलाई पनि हामी तीनै जना चित्रमा हुनुपर्छ भन्ने लाग्यो।
विष्णुले चित्रकलाको पृष्ठभूमि र पात्रहरूको अवस्थिति कस्तो बनाउने भनेर सोच्न थाले।
हामी तीनै जना प्रायः बिहान–बेलुका घरको कौसीको बेन्चमा बसेर रमाइलो ठट्टा गर्दै चिया खान्छौं र गफ गर्छौं।
विष्णुले त्यसै परिवेशलाई चित्रमा उतार्न सुझाए। यसमा वास्तविकतासँगै उज्यालो वातावरण पनि थियो। हामी सबै सहमत भयौं।
'यो पेन्टिङको केन्द्रमा चाहिँ विष्णु हुनुपर्छ है,' मैले भनेँ।
त्यसै अनुसार बसाइ मिलाएर चित्रकला बन्यो।
चित्र बनिसक्दा मलाई साह्रै चित्त बुझ्यो। यसले हाम्रो परिवारको चित्रकला यात्राका सहयात्रीहरू बीचको भावना र हार्दिकता उजागर गरेको अनुभूति भयो।
चित्रमा हस्ताक्षर गरेपछि भावविह्वल भएर लेखेँ— 'हाम्रो घरको परिवार, स्वर्गको दरबार।'
अमर सहिद शुक्रराज शास्त्रीले लेखेको 'स्वर्गको दरबार' पुस्तकमा वर्णन गरिएजस्तै स्वर्गीय परिवारको परिकल्पनाको साकार रूप— हाम्रो परिवार!
चित्रकार, उनका छोरा विष्णु र बुहारी सुनिता सहितको पारिवारिक चित्र
सात–आठ वर्षको उमेरदेखि स्वतःस्फूर्त रूपमा थालेको यो चित्रकला यात्रामा मलाई अझै धेरै चित्र बनाउने इच्छा छ। हामी बाबुछोराको यस्तो स्वर्णिम चित्रकला यात्राले मलाई यो जुनी मात्र होइन, अर्को जुनीमा पनि चित्रकार भएरै जन्मन पाए हुन्थ्यो भन्ने लाग्छ।
अब शारीरिक परिश्रम पर्ने चित्रकला बनाउन शरीरले साथ देला जस्तो छैन। तर जीवनभर साधना गरेका म जस्ता मानिसलाई केही नगरी चुप लागेर बस्न पनि नसकिने रहेछ।
त्यसैले आजकल पनि हामी बाबुछोरा सल्लाह गर्दै इतिहासका महत्त्वपूर्ण विषयवस्तु, संस्कृति र बाल्यकालका स्मृतिहरूलाई पेन्सिल स्केचमा मात्र भए पनि उतारेर बुढेसकालको समय बिताइरहेका छौं।
भोलि तिनै स्केचका आधारमा नयाँ पुस्ताले मैले गर्न नभ्याएका काम अघि बढाउनेछन् कि भन्ने आशा पनि छ।
***
