एउटा यस्तो देश, जहाँका केही अनुभवले मनमा प्रश्न जन्माउँछन्, केहीले आश्चर्यचकित बनाउँछन् र केहीले फर्किएपछि पनि त्यहीँको सम्झनामा अल्झाइरहन्छन्।
चीन रहस्यमय छ। त्यहाँ पुग्नुअघि चीनबारे सुनेका कुरा र त्यहाँ पुगेर आफैले अनुभव गरेका कुरा सधैँ एउटै नहुन सक्छन्।
कहिले यसको विशालता देखेर अचम्म लाग्छ, कहिले तीव्र विकास देखेर प्रश्न उठ्छ त कहिले सामान्य लाग्ने कुनै सानो व्यवहारले मन जित्छ।
चीनलाई बुझ्न केही दिनको यात्रा पर्याप्त नहुन सक्छ। तर केही दिनको यात्राले पनि आफ्नो सोच्ने तरिका बदल्न सक्छ भन्ने कुरा मैले यसपटक महसुस गरेँ।
एउटा शैक्षिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रममा सहभागी हुने अवसर जुटेपछि मेरो चीन यात्रा सुरू भएको थियो।
थियानजिनस्थित नानकाई विश्वविद्यालय, ऐतिहासिक तुनह्वाङ र प्राचीन सहर सियानसम्मको यात्राले मलाई चीनका फरक–फरक परिचयसँग साक्षात्कार गरायो।
तर फर्किएपछि सम्झनामा रहेका कुरा केवल पर्यटकीय स्थलका तस्बिरहरू मात्र होइनन्; केही अनपेक्षित भेट, केही असाधारण अनुभव र केही यस्ता प्रश्न पनि हुन्, जसको उत्तर म अझै खोजिरहेको छु।
चीनमा इतिहास केवल किताबमा भेटिँदैन
तुनह्वाङ पुग्दा मैले इतिहासलाई हेर्ने मात्र होइन, त्यसलाई महसुस गर्ने अवसर पाएँ। विशेषगरी युलिन पास र युलिन गुफाको अवलोकन मेरा लागि अविस्मरणीय रह्यो।
युलिन पास प्राचीन रेशमी मार्गको महत्त्वपूर्ण प्रवेशद्वार थियो। हान वंशको समयमा स्थापित यस मार्गले चीनलाई मध्य एसियासँग जोड्ने आवागमन र व्यापारमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। रेशमी मार्गबाट रेशम र अन्य वस्तुहरू मात्र यात्रा गर्दैनथे; विचार, ज्ञान, प्रविधि, कला र संस्कृतिसमेत विभिन्न सभ्यताबीच आदानप्रदान हुन्थे। युनेस्कोले पनि रेशमी मार्गलाई व्यापारसँगै मानव सभ्यताबीचको व्यापक सांस्कृतिक सम्पर्कको सञ्जालका रूपमा व्याख्या गरेको छ।
तर युलिन पासमा पुग्दा मेरो ध्यान इतिहासका तथ्यमा मात्र सीमित रहेन। हजारौँ वर्ष पुराना संरचनाका अवशेषलाई व्यवस्थित रूपमा संरक्षण गरिएको र तिनको ऐतिहासिक महत्त्व बुझाउने प्रयास देख्दा मनमा एउटा प्रश्न उठ्यो—हामीसँग पनि यति समृद्ध इतिहास छ, तर त्यसलाई भावी पुस्ताले बुझ्ने गरी प्रस्तुत गर्न हामीले कति सकेका छौँ?
युलिन गुफामा देखिएका कलात्मक संरचना र भित्तेचित्रले पनि उत्तिकै प्रभावित बनायो। त्यहाँको संरक्षण र प्रस्तुतीकरणको शैली साँच्चिकै अद्भुत लाग्यो। ठूला ऐतिहासिक घटनाको अभिलेख मात्र होइन, साना विवरणलाई समेत महत्त्व दिएर सुरक्षित राख्ने उनीहरूको दृष्टिकोण उल्लेखनीय थियो। कुनै पुरानो संरचना जोगाउनु एउटा पक्ष हो; त्यसको उत्पत्ति, प्रयोग, कलात्मक विशेषता र ऐतिहासिक सन्दर्भसमेत अभिलेखमा राखेर आगन्तुकलाई बुझाउनु अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। त्यहाँ मैले महसुस गरेँ—सम्पदा संरक्षण भनेको विगतलाई धुलो लाग्न नदिनु मात्र होइन, विगतसँग भविष्यको सम्बन्ध जोड्नु पनि रहेछ।
हामी आफ्नो इतिहासमा गर्व गर्छौँ। तर इतिहासलाई व्यवस्थित रूपमा अभिलेखीकरण गर्ने, अनुसन्धान गर्ने र नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउने काममा अझै कति सम्भावना बाँकी छ? चीनमा देखेका अभ्यासले मलाई आफ्नै देशको सम्पदाबारे पनि गम्भीर भएर सोच्न बाध्य बनायो।
अपरिचितले आफ्नोपनको अनुभूति गराउँछन्
तुनह्वाङको Happening Street मा बिताएको एउटा साँझ मेरो यात्राको सबैभन्दा जीवन्त सम्झनामध्ये एक हो।
त्यहाँ सांस्कृतिक नृत्य र सङ्गीतको रमाइलो माहोल थियो। स्थानीय मानिसहरू आफ्नै शैलीमा रमाइरहेका थिए। त्यही क्रममा एक चिनियाँ युवती नृत्य गरिरहेकी थिइन्। उनको नृत्य हेर्दाहेर्दै मलाई पनि सहभागी हुन मन लाग्यो। म उनको चाल पछ्याउँदै उनीसँगै नाच्न थालेँ।
त्यो कुनै औपचारिक सांस्कृतिक प्रस्तुति थिएन। न त हामीबीच कुनै पूर्वपरिचय थियो। भाषा फरक थियो, संस्कृति फरक थियो, तर केही क्षणका लागि हामी एउटै सङ्गीतको लयमा जोडिएका थियौँ। उनको नृत्यशैली बुझ्ने प्रयास गर्दै म पनि रमाइरहेको थिएँ। त्यो क्षणले एउटा कुरा सिकायो—संस्कृतिको आदानप्रदानका लागि सधैँ मञ्च, भाषण वा अनुवादक आवश्यक पर्दैन रहेछ। कहिलेकाहीँ एउटा मुस्कान र सङ्गीतको साझा लयले पनि दुई अपरिचित व्यक्तिलाई नजिक ल्याउन सक्दो रहेछ।
त्यहाँ नेपाली परम्परागत पोसाकमा आफूलाई प्रस्तुत गर्ने र नेपाली नृत्यमा सहभागी हुने अवसर पनि पाएँ। हिउँ जस्ती गोरी नेपालकी छोरी भन्ने गीतमा मैले नृत्य प्रस्तुत गरेँ।
आफू नेपालबाट आएको भन्ने थाहा पाएपछि चिनियाँ नागरिकहरूले देखाएको आत्मीयता र सम्मानले मन छोयो। अझ केही मानिसहरूले नेपालमा आएको बाढी र त्यसपछिको अवस्थाबारे चासो राखे। नेपालको अवस्थाबारे सोध्नु र आवश्यक परे सहयोग गर्न इच्छुक रहेको भावना व्यक्त गर्नु मेरा लागि भावुक क्षण थियो। आफ्नो देशभन्दा टाढा हुँदा कसैले आफ्नो देशको दुःख सम्झेर सोध्दा कस्तो आत्मीयता महसुस हुँदो रहेछ, त्यो त्यतिबेला अनुभव गरेँ।
के दुई देशबीचको सम्बन्ध केवल कूटनीतिक भेटघाट र सम्झौताले मात्र बलियो हुन्छ?
पक्कै पनि होइन।
मानिसले मानिसलाई गर्ने व्यवहार, एकअर्काको दुःखमा देखाउने चासो र सानो भेटमा बाँडिने आत्मीयताले पनि अन्तरदेशीय सम्बन्धलाई जीवन्त बनाउँछन्।
चीनको विविधता एउटै यात्रामा सकिँदैन
थियानजिन, तुनह्वाङ र सियान तीनै ठाउँको वातावरण, खानपान र जीवनशैलीमा फरकपन अनुभव गर्न पाएँ। विशेषगरी सियानमा खाएको हटपटको स्वाद अझै सम्झनामा ताजै छ। त्यसको स्वाद सम्झिँदा अहिले पनि मुख रसाउँछ। चीनको खानपानलाई एउटै स्वाद वा परिकारमा सीमित गरेर बुझ्न सकिँदैन भन्ने कुरा यात्राले सिकायो। खानाले पनि कुनै समाजको इतिहास, भूगोल र जीवनशैलीको कथा सुनाउँदो रहेछ।
नेपाल र चीनका केही सांस्कृतिक दृश्यमा पनि समानता भेटिए। उदाहरणका लागि, दुवै देशमा चाडपर्व र उत्सवका अवसरमा रातो रङको प्रयोग देख्न सकिन्छ। यसको अर्थ र सांस्कृतिक पृष्ठभूमि फरक भए पनि उत्सवका समयमा रातो रङले पाउने स्थानले केही समान अनुभूति गराउँछ। यस्ता साना समानताले दुई देशबीचको सांस्कृतिक संवादलाई अझ रोचक बनाउँछन्।
चीन पुगेपछि आफ्नै देशबारे प्रश्नहरू जन्मिन्छन्
चीनको यात्राले मलाई चीनको प्रशंसा गर्न मात्र सिकाएन; आफ्नो देशका सम्भावना र चुनौतीलाई पनि नयाँ दृष्टिले हेर्न प्रेरित गर्यो। नेपाल प्राकृतिक सौन्दर्य, ऐतिहासिक सम्पदा, कला र संस्कृतिले सम्पन्न छ। तर यी सम्पदालाई व्यवस्थित रूपमा संरक्षण गर्ने, अभिलेखीकरण गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसमक्ष प्रभावकारी ढङ्गले प्रस्तुत गर्ने विषयमा हामीले अझ धेरै काम गर्न सक्छौँ। अरू देशका राम्रा अभ्यासबाट सिक्नु आफ्नो पहिचान कमजोर बनाउनु होइन; आफ्नै सम्भावनालाई अझ राम्रो बनाउने बाटो खोज्नु हो।
प्राचीन रेशमी मार्गले विभिन्न सभ्यतालाई जोडेको थियो। आज ती भौतिक मार्गको स्वरूप बदलिएको छ, तर मानिसहरूबीचको सम्बन्ध जोड्ने आवश्यकता अझै उस्तै छ। अबको सांस्कृतिक आदानप्रदान आफ्नो देशको नृत्य, पोसाक वा परिकार प्रदर्शन गर्ने कार्यक्रमसम्म मात्र सीमित हुनुहुँदैन। संयुक्त अनुसन्धान, भाषा अध्ययन, विद्यार्थी आदानप्रदान, डिजिटल अभिलेखीकरण र सिर्जनात्मक सहकार्यमार्फत यसलाई अझ व्यापक बनाउनुपर्छ। आफ्नो संस्कृति देखाउनु महत्त्वपूर्ण छ, तर अर्को संस्कृतिसँग मिलेर केही नयाँ सिर्जना गर्नु अझ अर्थपूर्ण हुन सक्छ।
अन्ततः चीनलाई केही दिनमै पूर्ण रूपमा बुझ्न सकिँदैन। सायद यही कारणले चीन रहस्यमय लाग्छ। त्यहाँका विशाल संरचना र ऐतिहासिक सम्पदाले मात्र होइन, एउटा सडकमा अपरिचित युवतीसँग गरिएको नृत्य, आफ्नो देशबारे सोधिएको आत्मीय प्रश्न र सियानको एउटा स्वादिलो भोजनले पनि यात्रालाई सम्झनलायक बनाउँछन्।
म चीनबाट फर्किएँ, तर केही प्रश्न, केही सिकाइ र धेरै सम्झना लिएर आएँ। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, दुई देशबीचको सम्बन्धलाई केवल नक्सामा कोरिएका सीमा वा इतिहासका पानाबाट मात्र होइन, मानिसहरूको मनमा बनेको विश्वास र आत्मीयताबाट पनि हेर्नुपर्ने रहेछ भन्ने बुझाइ लिएर फर्किएँ।
नेपाल र चीनबीचको मित्रता यस्तै आपसी सम्मान, सांस्कृतिक समझदारी र जनस्तरको आत्मीयताका आधारमा अझ सुदृढ हुँदै जाओस्। दुई देशका नागरिकबीचको सद्भाव र सहकार्य आगामी पुस्तासम्म फैलिँदै जाओस्।
आखिर, देशहरूलाई नजिक ल्याउने सबैभन्दा सुन्दर माध्यम भूगोल मात्र होइन—एकअर्कालाई बुझ्ने इच्छा पनि हो।
