संसारको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा किन यति अग्लो भयो?
यो प्रश्नको जबाफ खोज्दा सामान्यतया हामी लाखौं वर्षअघि इन्डियन र युरेसियन प्लेटहरूबीच सुरू भएको टकरावसम्म पुग्छौं।
तर दुई वर्षअघि वैज्ञानिकहरूले एउटा अनौठो निष्कर्ष निकाले।
उनीहरूका अनुसार सगरमाथा यति अग्लो हुनुमा नेपालको अरूण नदीको समेत हात छ!
करिब ८९ हजार वर्षअघि अरूण नदीको जलप्रवाह प्रणालीमा आएको ठूलो परिवर्तनले सगरमाथाको उचाइ बढाउन सहयोग गरेको उनीहरूको अनुमान थियो।
यतिसम्म कि, अरूण नदीले चट्टान र माटो काटेर बगाएका कारण सगरमाथाको उचाइ करिब १५ देखि ५० मिटरसम्म थपिएको हुन सक्ने उनीहरूले बताएका थिए।
सन् २०२४ सेप्टेम्बर ३० मा प्रतिष्ठित वैज्ञानिक जर्नल 'नेचर जियोसाइन्स' मा प्रकाशित उक्त अनुसन्धानले अन्तर्राष्ट्रिय चर्चा पायो।
तर अहिले त्यही अनुसन्धानमाथि अर्को वैज्ञानिक समूहले गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
उनीहरूको तर्क छ— सगरमाथा अग्लिन सहयोग गरेको भनिएको नदी प्रणालीमा परिवर्तन आएको पुष्टि गर्ने पर्याप्त प्रमाण छैन। नदीको बनावटमा देखिएको परिवर्तनको कारण हिमाली क्षेत्रमा हुने वर्षाको असमान वितरण पनि हुन सक्छ।
सन् २०२६ जुलाई ३१ मा 'नेचर जियोसाइन्स' मै प्रकाशित नयाँ वैज्ञानिक टिप्पणीले यो प्रश्न उठाएको हो।
अझ रोचक कुरा त, पुरानो अनुसन्धान गर्ने वैज्ञानिकहरूले पनि नयाँ टिप्पणीको प्रतिवाद गरेका छन्। उनीहरूको प्रत्युत्तर समेत जर्नलले त्यही दिन प्रकाशित गरेको छ।
यसरी सगरमाथाको असाधारण उचाइ र अरूण नदीबीचको सम्बन्धलाई लिएर वैज्ञानिकहरूबीच नयाँ बहस सुरू भएको छ।
अरूण नदीले सगरमाथाको उचाइ कसरी बढायो भनिएको थियो?
सगरमाथाको आधिकारिक उचाइ ८,८४८.८६ मिटर छ।
संसारको दोस्रो अग्लो हिमाल केटु ८,६११ मिटर अग्लो छ। त्यसपछि कञ्चनजंघा, ल्होत्से र मकालु आउँछन्।
सगरमाथा यी हिमालभन्दा किन यति अग्लो छ?
सबै हिमालको उचाइ एकनास हुँदैन। तिनको बनावट, चट्टानको प्रकृति, भूगर्भीय गतिविधि र कटानमा भिन्नता हुन्छ। तर वैज्ञानिकहरूलाई सगरमाथाको असाधारण उचाइमा कुनै अतिरिक्त प्रक्रियाको योगदान पनि छ कि भन्ने चासो थियो।
यही प्रश्नको जबाफ खोज्दै चीनको चाइना युनिभर्सिटी अफ जियोसाइन्सेज र बेलायतको युनिभर्सिटी कलेज लन्डन लगायत संस्थाका अनुसन्धानकर्ताहरूले अरूण र कोशी नदी प्रणालीको अध्ययन गरे।
उनीहरूले नदीहरूको वर्तमान बनावट, गहिराइ र कटानको सम्भावित इतिहासलाई कम्प्युटर मोडेलमार्फत विश्लेषण गरेका थिए।
त्यसबाट करिब ८९ हजार वर्षअघि अरूण नदीले आफ्नो माथिल्लो जलाधार क्षेत्रमा ठूलो विस्तार गरेको हुन सक्ने निष्कर्ष निकाले।
उनीहरूको निष्कर्ष अनुसार अरूण नदीले करिब २६ हजार वर्गकिलोमिटर क्षेत्र अर्को जलप्रवाह प्रणालीबाट आफ्नो प्रणालीमा समेटेको हुन सक्छ। यसबाट नदीको जलाधार क्षेत्र तीन गुणाभन्दा बढी विस्तार भएको उनीहरूको आकलन थियो।
भूगर्भशास्त्रमा यस्तो प्रक्रियालाई 'रिभर क्याप्चर' वा 'ड्रेनेज पाइरेसी' भनिन्छ।
यसको अर्थ एउटा नदी प्रणालीले पहिले अर्को नदीतर्फ बगिरहेको पानीलाई आफ्नो प्रणालीतर्फ तान्नु हो।
उदाहरणका लागि, दुई नदी फरक दिशामा बगिरहेका छन्। तीमध्ये एउटाले लगातार जमिन काट्दै आफ्नो मुहानतर्फको क्षेत्र विस्तार गर्यो भने अर्को नदीको पानी समेत आफूतिर तान्न सक्छ।
अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार अरूण नदीमा यस्तै घटना भएको हुन सक्छ।
जलाधार विस्तार भएपछि अरूणमा बग्ने पानीको मात्रा बढ्यो। पानी बढेपछि नदीको चट्टान र माटो काट्ने क्षमता पनि बढ्यो।
त्यसले नदीको उपत्यका अझ गहिरो बनाउन सहयोग गर्यो।
तर यहाँ एउटा रोचक प्रश्न उठ्छ।
नदीले जमिन काट्दै जाँदा सगरमाथाको उचाइ चाहिँ किन बढ्ने?
यसको जबाफ पृथ्वीको भित्री संरचनासँग सम्बन्धित छ।
कुनै भूभागबाट ठूलो परिमाणमा चट्टान र माटो हट्दा त्यहाँको भार घट्छ। भार घटेपछि पृथ्वीको बाहिरी चट्टानी तहले प्रतिक्रिया जनाउँछ र वरपरको भूभाग बिस्तारै माथि उठ्न सक्छ।
वैज्ञानिक भाषामा यसलाई 'आइसोस्टेटिक रिबाउन्ड' भनिन्छ।
यसलाई पानीमा तैरिरहेको डुंगाको उदाहरणबाट बुझ्न सकिन्छ।
डुंगामा धेरै सामान राख्दा त्यो केही तल डुब्छ। सामान निकाल्दा फेरि माथि उठ्छ।
पृथ्वीको बाहिरी चट्टानी तहमा पनि भार घट्दा यस्तै प्रकृतिको प्रतिक्रिया हुन सक्छ। यद्यपि वास्तविक भूगर्भीय प्रक्रिया यो उदाहरणभन्दा धेरै जटिल हुन्छ।
सन् २०२४ का अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार अरूण नदीले अत्यधिक कटान गर्दा आसपासको भूभागबाट ठूलो परिमाणमा चट्टान र माटो हट्यो। त्यसको प्रतिक्रिया स्वरूप सगरमाथा लगायत वरपरका हिमाल माथि उठे।
उक्त प्रक्रियाले सगरमाथाको उचाइमा करिब १५ देखि ५० मिटरको अतिरिक्त योगदान गरेको हुन सक्ने उनीहरूको भनाइ थियो।
यो प्रत्यक्ष नापिएको वृद्धि होइन। नदीको विकास र भूगर्भीय प्रतिक्रियासम्बन्धी कम्प्युटर मोडेलबाट निकालिएको अनुमान हो।
त्यस्तै, ८९ हजार वर्षको समय पनि ठ्याक्कै प्रमाणित मिति होइन। मूल अध्ययनका अन्य सम्भावित मोडेलले नदीको परिवर्तन करिब ५० हजारदेखि एक लाख वर्षअघिको अवधिमा भएको हुन सक्ने देखाएका थिए।
यो प्रक्रियाले अहिले पनि सगरमाथा क्षेत्रको उत्थानमा योगदान गरिरहेको हुन सक्ने निष्कर्ष अनुसन्धानकर्ताहरूले निकालेका थिए।
नयाँ वैज्ञानिकहरूले किन उठाए प्रश्न?
सन् २०२४ को उक्त अनुसन्धानलाई अमेरिकाका दुई भूगर्भ वैज्ञानिकले चुनौती दिएका छन्।
उनीहरू हुन्, एरिजोना स्टेट युनिभर्सिटीका प्राध्यापक केलिन एक्स ह्विपल र युनिभर्सिटी अफ केन्टकीका सहायक प्राध्यापक जोएल एस लियोनार्ड।
ह्विपल लामो समयदेखि नदी कटान, पर्वत निर्माण र भूगर्भीय गतिविधिबीचको सम्बन्ध अध्ययन गर्दै आएका वैज्ञानिक हुन्। लियोनार्डको अनुसन्धान पनि जलवायु, नदी प्रणाली र भूआकृतिको विकासमा केन्द्रित छ।
दुवैले सन् २०२३ मा जलवायु, भूगर्भीय गतिविधि र चट्टानको प्रकृतिले पर्वतीय भूभागको विकासमा पार्ने प्रभाव छुट्याउने अनुसन्धान प्रकाशित गरेका थिए।
अर्थात्, उनीहरू सगरमाथाको विषयमा मात्र नभई यही क्षेत्रमा अनुसन्धान गरिरहेका विशेषज्ञ हुन्।
उनीहरूले जुलाई ३१ मा प्रकाशित Himalayan rivers reflect rainfall patterns, not river piracy शीर्षकको टिप्पणीमा पुरानो अध्ययनका दुई प्रमुख कमजोरी औंल्याएका छन्।
पहिलो, हिमाली क्षेत्रमा वर्षाको वितरण।
हिमालमा सबै ठाउँ एकनास पानी पर्दैन। बंगालको खाडीबाट आउने मनसुनी हावा हिमालसँग ठोक्किएर माथि उठ्दा दक्षिणी मोहडाका कतिपय क्षेत्रमा अत्यधिक वर्षा हुन्छ। तर त्यही बेला हिमालको अर्कोपट्टि निकै कम पानी पर्न सक्छ।
यस्तो असमान वर्षाले नदीमा बग्ने पानीको मात्रा र जमिन काट्ने क्षमतामा ठूलो फरक पार्छ।
लियोनार्ड र ह्विपलका अनुसार सन् २०२४ को अध्ययनले वर्षाको यो भौगोलिक असमानतालाई पर्याप्त रूपमा समेटेको थिएन।
उनीहरूले वर्षाको प्रभाव समेत समावेश गरेर नदीहरूको बनावट पुनः विश्लेषण गरे। त्यसबाट उनीहरूले एउटा रोचक नतिजा फेला पारे।
पहिले नदीको जलाधार क्षेत्र विस्तार भएको जुन प्रमाण पेस गरिएको थियो, त्यसको एउटा कारण हिमाली क्षेत्रको असमान वर्षा हुन सक्ने उनीहरूले बताए।
अर्थात्, नदीको पुरानो धारमा ठूलो परिवर्तन आएको मान्नैपर्ने अवस्था नभएको उनीहरूको भनाइ थियो।
उनीहरूको दोस्रो प्रश्न अरूण उपत्यकाको भूआकृति र नदीको इतिहाससँग सम्बन्धित छ।
नदीको जलाधार अचानक विस्तार भएको थियो भने त्यससँग मेल खाने भौगोलिक र ऐतिहासिक संकेतहरू पनि अपेक्षित हुन्छन्।
अरूण उपत्यकाका हकमा उपलब्ध प्रमाण पुरानो अनुसन्धानले प्रस्ताव गरेको घटनासँग पूर्ण रूपमा मेल नखाने उनीहरूको तर्क छ।
त्यसैले उनीहरूले करिब ८९ हजार वर्षअघि अरूणले अर्को जलप्रवाह प्रणाली कब्जा गरेको निष्कर्ष पर्याप्त रूपमा स्थापित नभएको बताएका छन्।
यसको अर्थ अरूण नदीले जमिन कटान गर्दैन भन्ने होइन।
उनीहरूको प्रश्न नदी कटानको अस्तित्वबारे होइन, त्यसको विशेष इतिहास र सगरमाथाको अतिरिक्त उत्थानसँग जोडिएको प्रस्तावित कारणबारे हो।
पुरानो अनुसन्धान गर्ने वैज्ञानिकहरूले के भने?
नयाँ आलोचनालाई सन् २०२४ को अनुसन्धान गर्ने वैज्ञानिकहरूले स्वीकार गरेका छैनन्।
चीनको चाइना युनिभर्सिटी अफ जियोसाइन्सेजका सु हान र जिन-जेन दाई, बेलायतको युनिभर्सिटी अफ ग्लास्गोका एडम स्मिथ तथा युनिभर्सिटी कलेज लन्डनका म्याथ्यु फक्सले संयुक्त प्रत्युत्तर प्रकाशित गरेका छन्।
फक्स हिमाली भूभागको विकास, चट्टानको इतिहास र भूगर्भीय परिवर्तन अध्ययन गर्ने विशेषज्ञ हुन्। दाई र हानले तिब्बती पठार तथा नदी प्रणालीको भूगर्भीय इतिहासमा अनुसन्धान गरेका छन्।
उनीहरूले लियोनार्ड र ह्विपलको पहिलो प्रश्नमै फरक मत राखेका छन्।
नयाँ टोलीले वर्षाको प्रभाव समेटेर तयार पारेको मोडेलले पुरानो निष्कर्षमाथि प्रश्न उठाएको थियो। तर हान र उनका सहकर्मीहरूका अनुसार वर्षाको असमान वितरण समावेश गर्दा पनि उनीहरूको मूल विश्लेषणको नतिजा परिवर्तन हुँदैन।
उनीहरूले अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न समेत उठाएका छन्।
आज हिमाली क्षेत्रमा हुने वर्षाको वितरण हजारौं वर्षअघि पनि उस्तै थियो भनेर कसरी मान्ने?
करिब ८९ हजार वर्ष अवधिमा हिमाली क्षेत्रको जलवायु र वर्षाको स्वरूप परिवर्तन भएको हुन सक्छ। त्यसैले अहिलेको वर्षाका आधारमा हजारौं वर्षअघिको नदी प्रणालीको विकास निश्चित रूपमा व्याख्या गर्न नसकिने उनीहरूको तर्क छ।
नयाँ आलोचनाले प्रस्तुत गरेको नदीको बनावटसम्बन्धी व्याख्याले कतिपय भूगर्भीय अवस्थाबारे अस्वाभाविक परिणाम दिने पनि उनीहरूको भनाइ छ।
त्यस्तै, अरूण नदीका सहायक नदीहरूको बनावटमा देखिने विशेषताले पनि आफ्नो पुरानो प्रस्तावलाई समर्थन गर्ने उनीहरूले दाबी गरेका छन्।
यसरी एउटै नदी प्रणालीको अध्ययनबाट दुई वैज्ञानिक समूह फरक निष्कर्षमा पुगेका छन्।
पहिलो समूह भन्छ— अरूणको जलाधार परिवर्तन भयो, कटान बढ्यो र त्यसले सगरमाथाको उचाइ बढाउन योगदान गर्यो।
दोस्रो समूह भन्छ— नदीको बनावटलाई वर्षाको असमान वितरणबाटै व्याख्या गर्न सकिन्छ। त्यसैले जलाधार परिवर्तन भएको निष्कर्ष निकाल्न हतार गर्नु हुँदैन।
यो विवाद दुवै पक्षका वैज्ञानिकहरूबीच भएको औपचारिक अनुसन्धानात्मक बहस हो।
नयाँ आलोचना र पुरानो टोलीको प्रत्युत्तर दुवै वैज्ञानिक समीक्षापछि प्रकाशित भएका हुन्।
यसले पुरानो अनुसन्धान गलत प्रमाणित भएको होइन, बरू त्यसको एउटा प्रमुख व्याख्यामाथि प्रश्न उठेको हो।
त्यसो भए सगरमाथा किन यति अग्लो छ?
यो विवादले हिमालयको उत्पत्तिबारे स्थापित वैज्ञानिक ज्ञानलाई चुनौती दिएको छैन।
करोडौं वर्षदेखि इन्डियन भूगर्भीय प्लेट उत्तरतर्फ सर्दै युरेसियन प्लेटसँग ठोक्किइरहेको छ। यही प्रक्रियाले हिमालयको निर्माण र उत्थानमा प्रमुख भूमिका खेलेको छ।
तर हिमालको उचाइ निर्धारण गर्ने प्रक्रिया यतिमै सीमित छैन।
नदी र हिमनदीले गर्ने कटान, चट्टानको प्रकृति, भूगर्भीय भारको परिवर्तन तथा भूकम्पीय गतिविधिले पनि हिमालको आकार र उचाइमा प्रभाव पार्छन्।
सन् २०२४ को अनुसन्धानले सगरमाथाको असाधारण उचाइमध्ये केही हिस्सा नदी कटानपछि हुने भूगर्भीय उत्थानले व्याख्या गर्न सक्ने प्रस्ताव गरेको थियो। सन् २०२६ को वैज्ञानिक बहस त्यसै प्रस्तावमा केन्द्रित छ।
यो प्रश्नको अन्तिम जबाफ पाउन अझै थप प्रमाण आवश्यक पर्छ।
अरूण नदीको पुरानो जलप्रवाह, चट्टान कटानको समय, नदीले बगाएका गेग्रानको इतिहास र त्यस क्षेत्रको प्राचीन वर्षाबारे थप अध्ययनले दुई व्याख्यामध्ये कुन बढी सही छ भनेर छुट्याउन सहयोग गर्न सक्छ।
हजारौं वर्षअघि नदी कहाँबाट बग्थ्यो भनेर वैज्ञानिकहरूले प्रत्यक्ष हेर्न सक्दैनन्। त्यसका लागि उनीहरूले आज उपलब्ध भौगोलिक प्रमाण र गणितीय मोडेलको सहायता लिनुपर्छ।
त्यसैले एउटै भूभागलाई फरक आधार र मान्यताबाट विश्लेषण गर्दा फरक निष्कर्ष आउन सक्छ।
यस्तो असहमति विज्ञानको कमजोरी होइन। नयाँ प्रमाण र आलोचनाबाट पुराना व्याख्याको परीक्षण भइरहने प्रक्रिया हो।
सगरमाथाको उचाइ ८,८४८.८६ मिटर छ भन्नेमा विवाद छैन। विवाद यसको उचाइमा थप योगदान गर्ने एउटा विशेष प्रक्रियाबारे हो।
दुई वर्षअघि वैज्ञानिकहरूले त्यो प्रक्रियाको सम्भावित प्रमाण अरूण नदीमा भेटेको बताएका थिए। अहिले अर्का दुई वैज्ञानिकले त्यही प्रमाणलाई वर्षाको भौगोलिक वितरणले पनि व्याख्या गर्न सक्ने देखाएका छन्।
पुरानो अनुसन्धान गर्ने वैज्ञानिकहरू भने आफ्नो निष्कर्षमा कायम छन्।
***