मस्तिष्कका विशेष स्नायु कोष (नर्भ सेल) लाई प्रकाशको माध्यमबाट सक्रिय वा निष्क्रिय बनाउन सकिने प्रविधि 'अप्टोजेनेटिक्स' विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएका तीन वैज्ञानिकले सन् २०२६ को शरीर विज्ञान तथा चिकित्साशास्त्रतर्फ नोबेल पुरस्कार पाएका छन्।
अमेरिकी वैज्ञानिक कार्ल डाइसेरोथ तथा जर्मनीका पिटर हेगेम्यान र जर्ज नागेललाई यस वर्षको नोबेल पुरस्कार दिने घोषणा सोमबार गरिएको हो।
५४ वर्षीय डाइसेरोथ, ७१ वर्षीय हेगेम्यान र ७३ वर्षीय नागेललाई 'प्रकाशबाट नियन्त्रित आयन च्यानल र अप्टोजेनेटिक्ससम्बन्धी खोज' का लागि पुरस्कार दिइएको भनेर अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था रोयटर्सले जनाएको छ।
तीनै वैज्ञानिकले करिब १२ लाख अमेरिकी डलर बराबरको पुरस्कार रकम बाँड्ने छन्।
अप्टोजेनेटिक्स भनेको के हो?
सरल भाषामा भन्नुपर्दा, अप्टोजेनेटिक्स भनेको प्रकाश प्रयोग गरेर मस्तिष्कका निश्चित स्नायु कोषलाई 'अन' वा 'अफ' गर्ने प्रविधि हो।
हाम्रो मस्तिष्कका स्नायु कोषले विद्युतीय संकेतका माध्यमबाट एकअर्कासँग सम्पर्क गर्छन्। कुन कोष सक्रिय हुँदा मानिसले कुनै गतिविधि गर्छ, निदाउँछ, सम्झिन्छ वा कुनै व्यवहार देखाउँछ भन्ने अध्ययन गर्न वैज्ञानिकहरूलाई ती कोषलाई छुट्टाछुट्टै नियन्त्रण गर्ने उपाय आवश्यक थियो।
अप्टोजेनेटिक्सले त्यही काम गर्न मद्दत गर्छ।
यस प्रविधिमा स्नायु कोषमा प्रकाशप्रति संवेदनशील विशेष प्रोटिन राखिन्छ। त्यसपछि निश्चित तरंगको प्रकाश प्रयोग गर्दा ती कोष सक्रिय हुन्छन् वा निष्क्रिय हुन्छन्। यसलाई मस्तिष्कभित्रका निश्चित कोषका लागि प्रकाशबाट चल्ने स्विच जस्तै बुझ्न सकिन्छ।
यस विधिबाट जीवित मस्तिष्कमा रहेका व्यक्तिगत स्नायु कोषको गतिविधि नै नियन्त्रण गर्न सम्भव भएको छ। अहिले विश्वभरका प्रयोगशालामा यो प्रविधि मस्तिष्कका रहस्य बुझ्न प्रयोग भइरहेको छ।
मस्तिष्कका रोग बुझ्न नयाँ बाटो
अप्टोजेनेटिक्सले मस्तिष्कसम्बन्धी विभिन्न रोगको अध्ययनका लागि नयाँ बाटो खोलिदिएको छ।
वैज्ञानिकहरूले मुसालगायत जनावरमा यो प्रविधि प्रयोग गरेर स्किजोफ्रेनिया, अल्जाइमर, पार्किन्सन्स, मिर्गी तथा कुलतसम्बन्धी समस्यामा कुन स्नायु कोष सक्रिय हुन्छन् भन्ने अध्ययन गरिरहेका छन्।
डाइसेरोथले मुसाको मस्तिष्कको 'मोटर कर्टेक्स' मा रहेका निश्चित स्नायु कोषलाई प्रकाशबाट सक्रिय गराएर मुसाको जुँगा चलाउनसमेत सफल भएका थिए।
उनले प्रकाश प्रयोग गरेर निदाइरहेका मुसालाई ब्युँझाउने प्रयोग पनि गरेका थिए। यसबाट मस्तिष्कका निश्चित स्नायु कोषले जागरणको अवस्थामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने पुष्टि गर्न मद्दत पुगेको थियो।
दृष्टिविहीन व्यक्तिको उपचारमा पनि प्रयोग
अप्टोजेनेटिक्सको प्रयोग आँखासम्बन्धी रोगको उपचारमा पनि परीक्षण भइरहेको छ।
विशेषगरी रेटिनाइटिस पिग्मेन्टोसा नामक रोगका कारण दृष्टि गुमाएका व्यक्तिमा यो प्रविधिबाट दृष्टि फर्काउने प्रयास भइरहेको छ।
यो रोगमा आँखाको रेटिनामा रहेका प्रकाश महसुस गर्ने 'रड' र 'कोन' कोष नष्ट हुँदै जान्छन्। तर रेटिनाका अन्य केही कोष भने बाँकी रहन सक्छन्।
वैज्ञानिकहरूले ती बाँकी कोषमा प्रकाशप्रति संवेदनशील प्रोटिन राखेर प्रकाशबाट सक्रिय गराउने प्रयास गरिरहेका छन्। सक्रिय भएका कोषले अप्टिक नर्भमार्फत मस्तिष्कमा संकेत पठाउँछन् र यसबाट दृश्य अनुभूति उत्पन्न गराउने लक्ष्य राखिएको छ।
त्यस्तै, भविष्यमा हाल प्रयोग भइरहेका कोक्लियर इम्प्लान्टलाई अझ प्रभावकारी बनाउन पनि अप्टोजेनेटिक्स उपयोगी हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको अपेक्षा छ। यसबाट श्रवण शक्ति कम भएकालाई विद्युतीय उपकरणभन्दा राम्ररी मद्दत गर्न सक्ने सम्भावना छ।
उपचारमा पुग्न भने अझै समय लाग्ने
अप्टोजेनेटिक्समा आधारित उपचारको सम्भावना देखिए पनि यसको प्रयोग अझै व्यापक चिकित्सकीय उपचारको चरणमा पुगिसकेको छैन।
अप्टोजेनेटिक्सले मस्तिष्कका अर्बौं स्नायु कोषमध्ये कुन कोषले के काम गर्छ भन्ने प्रश्नको जवाफ खोज्न वैज्ञानिकलाई पहिलेभन्दा धेरै सटीक उपकरण दिएको छ। यही कारण यो प्रविधिलाई मस्तिष्क विज्ञान र सम्भावित उपचारको क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा हेरिएको छ।
(विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार माध्यमहरूको सहयोगमा तयार पारिएको)
.JPG)
