माटोको स्वास्थ्य र मानव स्वास्थ्यलाई अलग-अलग विषयका रूपमा हेर्न नमिल्ने बताउँदै बालरोग विशेषज्ञ एवं प्राध्यापक डा. लक्ष्मी प्रसन्नाले कृषि प्रणालीलाई उत्पादन र आम्दानीमा मात्र सीमित नराखी माटोको जीवन्तता र त्यसले मानव स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभावका आधारमा बुझ्नुपर्ने बताएकी छन्।
चितवनको सौराहामा मंगलबार सुरू भएको तीन दिने ‘नेपाल बायोडायनामिक सम्मेलन २०२६’ मा मुख्य वक्ताका रूपमा बोल्दै उनले आधुनिक चिकित्सा र कृषि प्रणाली दुवैले तत्काल देखिएका समस्याको समाधानमा बढी ध्यान दिएको तर दीर्घकालीन स्वास्थ्य र पुनरूत्थानको क्षमतामा पर्याप्त ध्यान दिन नसकेको बताइन्।
‘हामीले रोगको उपचार मात्र गर्ने होइन, शरीरलाई रोगसँग लड्न सक्ने क्षमता पनि विकास गर्नुपर्छ,’ उनले भनिन्, ‘यही कुरा माटोमा पनि लागू हुन्छ। माटोमा आफैलाई स्वस्थ राख्ने र जीवन उत्पादन गर्ने क्षमता हुनुपर्छ।’
‘हिलिङ द सोइल’ भन्ने नारासहित आयोजित सम्मेलनमा किसान, अनुसन्धानकर्ता, कृषि विज्ञ, विद्यार्थी तथा नीति निर्मातासहित करिब डेढ सय जनाको सहभागिता छ।
पोखरास्थित एन्थ्रोपोसोफिकल समूह र नेपाल बायोडायनामिक सर्कलको संयुक्त आयोजनामा सम्मेलन सुरू भएको हो।
नवजात शिशु तथा बालरोग उपचारमा लामो समय काम गरेको अनुभव सुनाउँदै प्रसन्नाले मानव शरीरलाई केवल भौतिक संरचनाका रूपमा बुझ्न नहुने बताइन्।
समय अगावै जन्मिएका र ६०० देखि ९०० ग्रामसम्म तौल भएका शिशुलाई भेन्टिलेटर, औषधि र आधुनिक उपचार प्रविधिको सहायताले बचाउनुपर्ने अवस्थाले आफूलाई शरीरको प्राकृतिक जीवनशक्तिबारे सोच्न प्रेरित गरेको उनको भनाइ थियो।
‘मानव शरीर आत्माको वासस्थान हो। त्यसैले शरीरलाई कसरी स्वस्थ राख्ने भन्ने प्रश्न औषधि र उपचारमा मात्र सीमित हुँदैन,’ उनले भनिन्।
उनले कृषि उत्पादन र तत्कालको आम्दानी बढाउने दबाबमा माटोको दीर्घकालीन स्वास्थ्यलाई बेवास्ता गर्ने प्रवृत्तिप्रति पनि प्रश्न उठाइन्।
किसानले बजारको माग र उत्पादनको परिमाणसँगै माटोको अवस्था, जैविक विविधता र प्राकृतिक चक्रलाई ध्यान दिनुपर्ने उनको भनाइ थियो।
आफ्नो तर्क स्पष्ट पार्न उनले सुनको अण्डा पार्ने हाँसको कथा सुनाइन्।
हरेक दिन एउटा सुनको अण्डा दिने हाँसबाट एकैपटक धेरै अण्डा पाउने लोभमा मालिकले त्यसलाई मारेको प्रसंग उल्लेख गर्दै उनले तत्कालीन लाभका लागि दीर्घकालीन स्रोत नष्ट गर्ने प्रवृत्ति कृषि र स्वास्थ्य दुवै क्षेत्रमा देखिएको बताइन्।
‘हामीले सुनको अण्डा दिने हाँसलाई लामो समयसम्म पाल्नुपर्ने थियो। तर धेरै अण्डा पाउने लोभमा त्यसलाई नै मार्न खोज्यौँ,’ उनले भनिन्।
उनका अनुसार माटोलाई बाली उत्पादन गर्ने माध्यमका रूपमा मात्र नभई वनस्पति, पशुपन्छी, खाद्यपदार्थ र मानव जीवनसँग जोडिएको जीवित प्रणालीका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
माटोको गुणस्तरमा आउने परिवर्तनले खाद्य प्रणाली हुँदै मानव स्वास्थ्यसम्म प्रभाव पार्न सक्ने भएकाले कृषि अभ्यासमा यी सम्बन्धलाई समेट्नुपर्ने उनले बताइन्।
बालबालिकामा देखिने एलर्जी, एक्जिमा, दम, अटिजम, ध्यान केन्द्रित गर्न कठिनाइ तथा चिन्ता र प्यानिक अट्याकजस्ता समस्याको प्रसंग उठाउँदै उनले गर्भावस्थादेखिको पोषण, जन्मपछिको वातावरण, पारिवारिक सम्बन्ध र खाद्य प्रणालीबारे थप ध्यान दिनुपर्ने बताइन्।
यस्ता समस्याका कारण जटिल र बहुआयामिक हुने भए पनि बालबालिकाको स्वास्थ्यलाई उनीहरू हुर्किएको वातावरणबाट अलग गरेर हेर्न नहुने उनको तर्क थियो।
‘बालबालिकालाई हामीले दिएको शिक्षा, पैसा र खाना मात्र पर्याप्त हुँदैन। उनीहरू हुर्किएको परिवार र समुदायले पनि उनीहरूको जीवनलाई सुरक्षित बनाउँछ,’ उनले भनिन्।
उनले स्थानीय खाद्यपदार्थ र परम्परागत खानपानको ज्ञान संरक्षण गर्नुपर्नेमा पनि जोड दिइन्। पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको खाद्य संस्कृति र परिवारमा उपलब्ध हेरचाहको अभ्यास स्वस्थ समाज निर्माणका महत्त्वपूर्ण पक्ष भएको उनको भनाइ थियो।
किसानहरूलाई सम्बोधन गर्दै उनले माटोको अवस्था बुझ्न नियमित अवलोकन र त्यसप्रति संवेदनशीलता आवश्यक रहेको बताइन्।
‘माटोको आवाज सुन्नुपर्छ। यदि तपाईं माटोको आवाज सुन्नुहुन्न भने तपाईं किसान रहन सक्नुहुन्न,’ उनले भनिन्।
सम्मेलन आयोजक समूहका सदस्य रितमान गुरूङका अनुसार नेपालको माटोको वर्तमान अवस्था, कृषि प्रणालीका चुनौती र माटोको उर्वराशक्ति पुनःस्थापनाका उपायबारे छलफल गर्नु सम्मेलनको मुख्य उद्देश्य हो।
माटोको स्वास्थ्यमा देखिएका समस्याले खाद्य उत्पादन, ग्रामीण जीविकोपार्जन, मानव स्वास्थ्य र पर्यावरणीय सन्तुलनमा असर पार्न सक्ने भएकाले यसलाई साझा सरोकारका रूपमा अघि सारिएको उनले बताए।
यो सम्मेलन सन् २०२५ अक्टोबर ३० देखि नोभेम्बर ९ सम्म पोखरामा ‘हिलिङ हिमालयज’ नारासहित आयोजित तेस्रो अन्तर्राष्ट्रिय एसियाली बायोडायनामिक सम्मेलनको निरन्तरता हो। आयोजकका अनुसार उक्त सम्मेलनमा १८ देशका दुई सय जनाले सहभागिता जनाएका थिए।
यसपटकको सम्मेलनलाई नेपालका सातै प्रदेशमा सात वर्षसम्म सञ्चालन गर्ने माटो स्वास्थ्य अभियानको पहिलो चरणका रूपमा अघि बढाइएको छ। बागमती प्रदेशबाट सुरु भएको अभियान क्रमशः मधेश, कोशी, लुम्बिनी, सुदूरपश्चिम, कर्णाली र गण्डकी प्रदेशसम्म विस्तार गर्ने योजना रहेको गुरूङले बताए।
सम्मेलनमा नेपालको माटोको वर्तमान अवस्था, कृषि र नदी सभ्यताबीचको सम्बन्ध तथा माटोको स्वास्थ्यमा लगानीका विषयमा तीनवटा मुख्य प्यानल छलफल हुँदै छन्।
त्यस्तै, बायोडायनामिक कम्पोस्ट निर्माण, माटोको अवलोकन, समग्र फार्म व्यवस्थापन, स्वास्थ्य तथा पोषण, जीवित माटो र वनस्पति अवलोकनसम्बन्धी छवटा व्यावहारिक कार्यशाला सञ्चालन हुनेछन्।
कार्यशालाको नेतृत्व सप्तरीस्थित स्पाइरल फार्मका संस्थापक सुदर्शन चौधरी, तनहुँस्थित होलीग्रिन फार्मका संस्थापक महेन्द्र श्रेष्ठ, जर्मनीका वाल्टर सिगफ्रिड हान र वाल्डोर्फ शिक्षामा तीन दशकको अनुभव भएकी क्याथरिन ग्याफी लेहम्यानलगायतले गर्नेछन्।
सम्मेलनको अन्तिम दिन बिहीबार ‘माटोको उपचार स् आगामी बाटो’ शीर्षकमा घोषणापत्र जारी गर्ने कार्यक्रम छ। माटोको स्वास्थ्य सुधारलाई व्यक्तिगत कृषि अभ्यासमा मात्र सीमित नराखी किसान, अनुसन्धानकर्ता, शिक्षाविद्, नीतिनिर्माता र नागरिक समाजबीच दीर्घकालीन सहकार्य आवश्यक रहेको आयोजकहरूको भनाइ छ।
