अस्ट्रेलियाको सिड्नी सहरको तस्बिर हेर्नेबित्तिकै एउटा भवनले ध्यान खिच्छ।
समुद्री किनारमा सेता पाल फिँजाएर उभिएका डुंगाजस्ता घुमाउरा छाना। छेउमै विशाल हार्बर ब्रिज।
त्यही हो, सिड्नी ओपेरा हाउस।
संसारभर चिनिने यो भवनको औपचारिक उद्घाटन भएको आज ठिक ५३ वर्ष पुगेको छ।
सन् १९७३ अक्टोबर २० मा बेलायतकी महारानी एलिजाबेथ द्वितीयाले यसको उद्घाटन गरेकी थिइन्।
त्यस दिन सिड्नी बन्दरगाह वरिपरि मानिसको विशाल भीड लागेको थियो। समुद्रमा हजारौं डुंगा जम्मा भएका थिए। संगीत र आतिसबाजीले वातावरण उत्सवमय बनेको थियो।
तर त्यो ऐतिहासिक समारोहमा एक जना महत्त्वपूर्ण व्यक्ति अनुपस्थित थिए।
डेनमार्कका वास्तुकार योर्न उत्जोन।
जसको कल्पनाबाट यो असाधारण भवन जन्मिएको थियो, उनी आफ्नै सिर्जनाको उद्घाटनमा आएनन्।
वर्षौंसम्म संसारभर एउटा कथा फैलियो — सरकारसँग विवाद भएपछि अस्ट्रेलिया छाडेका उत्जोनलाई उद्घाटनमा निम्तोसमेत दिइएको थिएन।
तर के त्यो सत्य थियो?
अस्ट्रेलियाको सरकारी अभिलेखमा सुरक्षित पत्राचारले यो प्रश्नको जबाफ दिन्छ।
एउटा सपना, जसलाई बनाउनै कठिन भयो
कथा सुरू हुन्छ सन् १९५६ बाट।
त्यस वर्ष फेब्रुअरी १५ मा अस्ट्रेलियाको न्यू साउथ वेल्स राज्य सरकारले सिड्नीमा भव्य सांस्कृतिक भवन बनाउन अन्तर्राष्ट्रिय डिजाइन प्रतियोगिता घोषणा गर्यो।
अर्को वर्ष जनवरी २९ मा डेनमार्कका ३८ वर्षीय वास्तुकार उत्जोनको प्रस्ताव विजेता घोषित भयो।
उनले तयार गरेको डिजाइन परम्परागत भवनभन्दा बिल्कुल फरक थियो।
समुद्रमा पाल फिँजाएर अघि बढिरहेका जहाजजस्ता छाना, तिनलाई अड्याउने विशाल आधार र वरिपरि खुला ठाउँ।
प्रतियोगिताका निर्णायकहरूले उनको डिजाइन भविष्यमा संसारकै महान् भवनमध्ये एक बन्न सक्ने विश्वास व्यक्त गरेका थिए।
तर समस्या थियो — त्यो सुन्दर डिजाइनलाई वास्तविक भवनमा कसरी बदल्ने?
सन् १९५९ मा निर्माण सुरू हुँदासम्म छानाको जटिल आकृति कसरी बनाउने भन्ने प्राविधिक समाधान निश्चित भइसकेको थिएन।
उत्जोन र इन्जिनियर ओभ अरूपको टोलीले वर्षौंसम्म विभिन्न उपाय खोज्यो।
अन्ततः छानाका घुमाउरा भागहरूलाई एउटै गोलाकार सतहका टुक्राका रूपमा निर्माण गर्ने समाधान निकालियो।
यसले छानाका संरचनात्मक भागहरू पूर्वनिर्मित गरेर जोड्न सम्भव बनायो।
इन्जिनियरिङको एउटा ठूलो चुनौती समाधान भयो।
तर अर्को समस्या बढ्दै गयो — निर्माण खर्च।
सुरूको अनुमान करिब ७० लाख अस्ट्रेलियाली डलर थियो। परियोजना अघि बढ्दै जाँदा खर्च र समय दुवै बढिरहेका थिए।
सरकार फेरिएपछि बिग्रिएको सम्बन्ध
सन् १९६५ मा न्यू साउथ वेल्समा सरकार परिवर्तन भयो।
रोबर्ट आस्किनको नेतृत्वमा नयाँ सरकार बन्यो। डेभिस ह्युज सार्वजनिक निर्माणमन्त्री नियुक्त भए।
नयाँ सरकारले ओपेरा हाउसको बढ्दो खर्च नियन्त्रण गर्ने नीति लियो।
ह्युजले उत्जोनको कार्यशैली, डिजाइन र खर्चमाथि प्रश्न उठाए। उत्जोन भने आफ्नो कल्पना अनुसारको भवन बनाउन आवश्यक प्राविधिक परीक्षण र नमूना निर्माण गरिनुपर्ने अडानमा थिए।
विशेष गरी भवनभित्रका छाना र सिसाका पर्खाललाई अड्याउने संरचनाका लागि प्रयोग हुने सामग्रीको परीक्षणमा विवाद भयो।
उत्जोनले परीक्षणबिना अन्तिम डिजाइन तयार पार्न नसकिने बताए। सरकारले भने आवश्यक भुक्तानी रोक्यो।
सन् १९६६ फेब्रुअरी २८ मा उत्जोन मन्त्री ह्युजलाई भेट्न पुगे।
उनीहरूबीचको बैठक करिब १५ मिनेट मात्र चल्यो।
छलफल निष्कर्षविहीन भएपछि उत्जोन बाहिरिए। केही घन्टापछि उनले मन्त्रीलाई पत्र पठाए, जसमा सरकारी व्यवहारका कारण आफू परियोजनाबाट हट्न बाध्य भएको बताएका थिए।
ह्युजले भने उत्जोनले राजीनामा दिएको सार्वजनिक घोषणा गरे।
यो घटनालाई उत्जोनले स्वेच्छाले जागिर छाडेको सामान्य प्रसंगका रूपमा मात्रै बुझ्न मिल्दैन। उनी आफूलाई काम गर्न नसक्ने अवस्थामा पुर्याइएको ठान्थे।
उनको बहिर्गमनपछि सिड्नीमा विरोध प्रदर्शन भयो। कलाकार, वास्तुकार र बुद्धिजीवीहरूले उनलाई फर्काउन माग गरे।
तर प्रयास सफल भएन।
अप्रिल २८ मा उत्जोन परिवारसहित अस्ट्रेलियाबाट फर्किए।
त्यसपछि सरकारले पिटर हलसहित तीन अस्ट्रेलियाली आर्किटेक्टको टोलीलाई भवन पूरा गर्ने जिम्मेवारी दियो। नयाँ टोलीले भित्री संरचनाको डिजाइनमा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन गर्यो।
उत्जोन भने त्यसपछि कहिल्यै अस्ट्रेलिया फर्किएनन्।
योर्न उत्जोन
सरकारी अभिलेखमा सुरक्षित एउटा निमन्त्रणा
अब फर्कौं, सन् १९७३ मा।
ओपेरा हाउसको निर्माण अन्तिम चरणमा पुगेको थियो। अक्टोबर २० मा औपचारिक उद्घाटन हुने निश्चित भइसकेको थियो।
अस्ट्रेलियाली सञ्चारमाध्यमले प्रश्न उठाउन थाले — भवनका मूल आर्किटेक्टलाई बोलाइन्छ कि बोलाइँदैन?
त्यही वर्ष जुन १५ मा राज्य सरकारका वरिष्ठ अधिकारी जर्ज ग्रेले सरकार प्रमुख रोबर्ट आस्किनलाई एउटा टिप्पणी पठाए।
त्यसमा उत्जोन र उनकी पत्नीलाई औपचारिक निमन्त्रणा पठाउनु उपयुक्त हुने सुझाव थियो।
त्यति मात्र होइन, विगतको संवेदनशील विवादलाई ध्यानमा राखेर उनीहरूको हवाई यात्रा र बसोबासको खर्चसमेत सरकारले बेहोर्नुपर्ने प्रस्ताव थियो।
पाँच दिनपछि, जुन २० मा, आस्किनले उत्जोनलाई औपचारिक निमन्त्रणा पठाए।
त्यसमा अक्टोबर २० को उद्घाटन समारोहमा उनी र पत्नी लिसलाई स्वागत गर्न सरकार इच्छुक रहेको उल्लेख थियो।
पत्रसँगै यात्रा र बसोबासको खर्च बेहोर्ने प्रस्ताव पनि पठाइएको थियो।
उत्जोनले अगस्ट १ मा जबाफ दिए।
उनले निमन्त्रणाप्रति खुसी र आभार व्यक्त गरे। आफ्नो कार्यालयमा नौ वर्षसम्म काम गर्ने वास्तुकारहरूको योगदानलाई सरकारले सम्मान गरेको अर्थमा आफूले यसलाई लिएको बताए।
तर उनले समारोहमा उपस्थित नहुने निर्णय सुनाए।
किन?
उनको पत्र अनुसार उद्घाटन बेला सञ्चारमाध्यमबाट पुरानो विवादबारे प्रतिक्रिया दिन ठूलो दबाब थियो।
उनी अस्ट्रेलिया गए भवनको अन्तिम स्वरूपलाई आफ्नै मौलिक डिजाइनसँग तुलना गर्नुपर्ने र आफूलाई परियोजनाबाट हटाउने मन्त्रीबारे टिप्पणी गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्थ्यो।
ह्युजको निर्णय र उनीपछिको टोलीले गरेको कामप्रति उत्जोनको असन्तुष्टि कायमै थियो।
सरकारको निम्तालु भएर त्यही सरकारका मन्त्रीका कामको आलोचना गर्नु उचित नहुने उनको तर्क थियो।
त्यसैले उनले निमन्त्रणा अस्वीकार गरे।
सन् १९७८ मा दिएको एउटा अन्तर्वार्तामा उत्जोनले आफ्नो निर्णय अझ स्पष्ट पारेका थिए।
आफू उद्घाटनमा गएको भए पुरानो विवाद फेरि सतहमा आउने र उत्सव नै ओझेलमा पर्न सक्ने भएकाले अनुपस्थित रहनु कूटनीतिक रूपमा उपयुक्त ठानेको उनले बताएका थिए।
यी पत्रहरू न्यू साउथ वेल्स राज्य अभिलेख संग्रहमा सुरक्षित छन्।
उत्जोनले निमन्त्रणा अस्वीकार गरेको कुरा सन् १९७३ मै सार्वजनिक भएको थियो। तैपनि पछि उनलाई निम्तो नै दिइएन भन्ने गलत कथा फैलियो।
सन् २०२३ मा ओपेरा हाउसको ५०औं वार्षिकोत्सवका अवसरमा म्युजियम्स अफ हिस्ट्री न्यू साउथ वेल्सले गरेको अभिलेखीय अनुसन्धानले मूल पत्राचार प्रस्तुत गर्दै उक्त गलत धारणालाई पुनः खण्डन गर्यो।
उनको नामसमेत नलिइएको कुरा पनि गलत
उत्जोनलाई निम्तो नदिइएको भन्ने कथासँगै अर्को दाबी पनि फैलिएको थियो।
उद्घाटन समारोहमा उनको नामसमेत उच्चारण गरिएन।
तर सरकारी अभिलेखले दोस्रो दाबी पनि गलत देखाउँछ।
महारानी एलिजाबेथले उद्घाटन सम्बोधनमा उत्जोनको नाम लिइनन्। यद्यपि उनले भवन निर्माण विवादरहित नभएको प्रसंग उल्लेख गरेकी थिइन्।
तर राज्य सरकार प्रमुख आस्किनले आफ्नो सम्बोधनमा उत्जोनलाई स्पष्ट रूपमा श्रेय दिएका थिए।
उनले उत्जोनको मौलिक र कल्पनाशील डिजाइनलाई वास्तविकतामा परिणत गर्न योगदान दिने महिला तथा पुरूषहरूको प्रशंसा गरे।
वास्तुकार, इन्जिनियर, सिकर्मी, इलेक्ट्रिसियन लगायत विभिन्न क्षेत्रमा काम गर्ने व्यक्तिहरूलाई पनि उनले धन्यवाद दिएका थिए।
यसरी उद्घाटनमा उत्जोनको नामै लिइएन भन्ने दाबी पनि तथ्यसँग मेल खाँदैन।
समयले दिएको सम्मान
सिड्नी ओपेरा हाउस तयार हुँदासम्म लागत १० करोड २० लाख अस्ट्रेलियाली डलर पुगेको थियो।
सुरूको अनुमानभन्दा १४ गुणाभन्दा बढी।
निर्माण सुरू भएको करिब १४ वर्षपछि भवनको औपचारिक उद्घाटन भयो। यद्यपि त्यसअघि नै सेप्टेम्बर २८ देखि त्यहाँ सार्वजनिक सांगीतिक तथा नाट्य प्रस्तुति सुरू भइसकेका थिए।
समय बित्दै जाँदा त्यही विवादास्पद भवन अस्ट्रेलियाको सबभन्दा चिनिने प्रतीकमध्ये एक बन्यो।
सन् १९९९ मा उत्जोन ओपेरा हाउसको संरक्षण तथा भविष्यमा हुने परिवर्तनसम्बन्धी डिजाइन कार्यमा फेरि जोडिए। तर उनी अस्ट्रेलिया फर्किएनन्।
सन् २००३ मा उनले वास्तुकलाको प्रतिष्ठित प्रित्ज्कर पुरस्कार पाए।
सन् २००४ मा उनको डिजाइन अनुसार पुनर्निर्माण गरिएको एउटा कक्षलाई 'उत्जोन रूम' नाम दिइयो।
सन् २००७ मा युनेस्कोले सिड्नी ओपेरा हाउसलाई विश्व सम्पदा सूचीमा राख्यो।
युनेस्कोले यो भवनलाई वास्तुकला, इन्जिनियरिङ र सिर्जनात्मक नवीनताको उत्कृष्ट उपलब्धिका रूपमा मान्यता दिएको छ।
सन् २००८ मा उत्जोनको निधन भयो। उनी ९० वर्षका थिए।
आफ्नो कल्पनाले जन्माएको विश्वप्रसिद्ध भवन पूरा भएपछि त्यसलाई प्रत्यक्ष हेर्न उनी कहिल्यै अस्ट्रेलिया फर्किएनन्।
आज, उद्घाटनको ५३ वर्षपछि पनि सिड्नी ओपेरा हाउसको इतिहासले एउटा रोचक विरोधाभास सम्झाउँछ।
जुन सरकारसँगको विवादका कारण उत्जोनले आफ्नो महत्त्वाकांक्षी परियोजना छाड्नुपरेको थियो, त्यही सरकारको निमन्त्रणा अस्वीकार गरेर उनी उद्घाटनमा अनुपस्थित रहे।
तर पछि संसारले त्यो भवनलाई चिन्ने आधार उनकै मौलिक डिजाइन बन्यो।
अन्ततः त्यो भवनको सफलता कुनै एक व्यक्तिको मात्रै थिएन। त्यसमा उत्जोनको कल्पना, इन्जिनियरहरूको प्राविधिक उपलब्धि, हजारौं निर्माणकर्मीको श्रम र सार्वजनिक लगानीको सामूहिक योगदान थियो।
इतिहासमा भने उद्घाटन समारोहको अनुपस्थितिभन्दा धेरै लामो समयसम्म रहने गरी उत्जोनको नाम त्यस भवनसँग जोडियो।
***
