उमेर बढ्दै जाँदा हामीमध्ये धेरैलाई सानातिना कुरा बिर्सने समस्या हुन थाल्छ। केही समयअघि राखेको सामान कहाँ छ भन्ने सम्झन गाह्रो हुन्छ। परिचित व्यक्तिको नाम तत्काल याद नआउन सक्छ। पहिले सजिलै सम्झिने कुरा सम्झन बढी समय लाग्न सक्छ।
तर सबै मानिसको स्मरण शक्ति एउटै गतिमा कमजोर हुँदैन।
कतिपय मानिस बुढेसकालमा पनि नयाँ कुरा सिक्न, पुराना घटना सम्झन र दैनिक जीवनका काम सहजै गर्न सक्छन्। उस्तै उमेरका अरू मानिसमा भने स्मरण शक्तिको समस्या धेरै देखिन्छ।
यस्तो भिन्नता किन हुन्छ?
यो प्रश्नको एउटा सम्भावित जैविक उत्तर वैज्ञानिकहरूले मस्तिष्कमा पाइने एउटा इन्जाइममा खोजेका छन्।
अक्टोबर १५ मा प्रतिष्ठित वैज्ञानिक जर्नल 'नेचर न्युरोसाइन्स' मा प्रकाशित नयाँ अनुसन्धानले PLA2G2F नामक इन्जाइम मस्तिष्कको स्वास्थ्य र स्मरण शक्ति जोगाउने प्रक्रियासँग सम्बन्धित हुन सक्ने देखाएको छ।
अमेरिकाको म्यासाचुसेट्स जनरल अस्पताल र हार्वर्ड मेडिकल स्कुलसँग सम्बद्ध वैज्ञानिक अमर सहाय सहितको अनुसन्धान टोलीले मुसाको मस्तिष्कमा यो इन्जाइमसँग सम्बन्धित जीनको गतिविधि परिवर्तन गरेर त्यसको प्रभाव परीक्षण गरेको हो।
अनुसन्धानमा सिन्जिया भिसिडोमिनी, ट्राभिस गुड र अन्य वैज्ञानिकहरू सहभागी थिए।
उनीहरूले इन्जाइमको उत्पादन घटाइएको अवस्थामा उमेरसँगै मस्तिष्कमा देखिने केही हानिकारक परिवर्तन बढेको पाए। यसको उत्पादन बढाइएको अवस्थामा भने त्यस्ता परिवर्तन कम भए र मुसाको निश्चित प्रकारको स्मरण शक्ति सुरक्षित रह्यो।
यो निष्कर्षले बुढ्यौलीमा मस्तिष्क किन कमजोर हुन्छ भन्ने मात्र होइन, कतिपय अवस्थामा त्यसले आफ्नो क्षमता कसरी जोगाउँछ भन्ने प्रश्नमा पनि नयाँ संकेत दिएको छ।
के मस्तिष्कले आफैलाई जोगाउने प्रयास गर्छ?
मस्तिष्कमा हिप्पोक्याम्पस नामको भाग हुन्छ। नयाँ अनुभवलाई स्मरणमा बदल्ने र स्थानसम्बन्धी जानकारी सम्झने प्रक्रियामा यसको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ।
यसैभित्र डेन्टेट जाइरस नामको क्षेत्र हुन्छ।
मानिसको उमेर बढ्दै जाँदा यस क्षेत्रका स्नायु कोषबीचको सम्पर्क कमजोर हुन सक्छ। स्नायु कोषबीच सूचना आदानप्रदान हुने यस्ता सम्पर्कलाई सिनेप्स भनिन्छ।
सम्पर्क कमजोर हुँदै जाँदा नयाँ कुरा सम्झने क्षमतामा असर पर्न सक्छ।
अनुसन्धानकर्ताले मुसाको यही क्षेत्रमा हुने परिवर्तन अध्ययन गर्दा एउटा अनौठो कुरा पत्ता लगाए।
स्नायु कोषबीचको सम्पर्क घट्ने अवस्थामा Pla2g2f नामको जीनको गतिविधि बढेको थियो। यस जीनले PLA2G2F इन्जाइम उत्पादन गराउँछ।
वैज्ञानिकहरूको अनुमान थियो — मस्तिष्कमा क्षति सुरू हुँदा यो इन्जाइम सक्रिय हुनु क्षतिकै एउटा परिणाम मात्र नभएर त्यसबाट जोगिने प्राकृतिक प्रयास पनि हुन सक्छ।
यो सम्भावना जाँच्न उनीहरूले मुसामा थप परीक्षण गरे।
इन्जाइम घटाउँदा के भयो?
वैज्ञानिकहरूले मध्यम उमेरका केही मुसाको मस्तिष्कको डेन्टेट जाइरस क्षेत्रमा Pla2g2f जीन निष्क्रिय बनाए।
त्यसपछि उनीहरूले ती मुसाको मस्तिष्कलाई जीन सामान्य रूपमा काम गरिरहेका मुसाको मस्तिष्कसँग तुलना गरे।
जीन निष्क्रिय बनाइएका मुसामा स्नायु कोषबीचको सम्पर्क घटेको, मस्तिष्कको प्रतिरक्षा कोषमा परिवर्तन बढेको र कोषभित्र बोसोयुक्त पदार्थ जम्मा हुने समस्या देखिएको थियो।
स्मरण शक्तिको परीक्षणमा पनि अन्तर भेटियो।
अनुसन्धानकर्ताले मुसालाई दुईवटा वस्तु भएको ठाउँमा राखेर ती वस्तुको अवस्थिति चिन्ने अवसर दिए। पछि एउटा वस्तुको स्थान परिवर्तन गरेर मुसाले त्यसलाई कत्तिको चिन्छ भन्ने परीक्षण गरे।
सामान्य मुसाले स्थान सारिएको वस्तुमा बढी चासो देखाए। तर सम्बन्धित जीन निष्क्रिय बनाइएका मुसाले सारिएको र नसारिएको वस्तुमा लगभग बराबर समय बिताए।
यसले उनीहरूको स्थानसम्बन्धी स्मरण शक्ति कमजोर भएको संकेत गर्यो।
यद्यपि अर्को प्रकारको वस्तु चिन्ने परीक्षणमा उस्तै कमजोरी देखिएन।
यसको अर्थ इन्जाइमको प्रभाव सम्पूर्ण स्मरण शक्तिमा समान नभई मस्तिष्कको निश्चित कार्यसँग सम्बन्धित हुन सक्छ।
इन्जाइम बढाउँदा उल्टो परिणाम
अनुसन्धानकर्ताले त्यसपछि अर्को प्रयोग गरे।
यसपटक उनीहरूले उमेर पुगेका मुसाको मस्तिष्कमा Pla2g2f जीनको गतिविधि बढाए।
परिणाम अघिल्लो प्रयोगभन्दा फरक आयो।
ती मुसामा स्नायु कोषबीचको सम्पर्क राम्रोसँग सुरक्षित रहेको पाइयो।
स्थानसम्बन्धी स्मरण शक्ति परीक्षणमा पनि उनीहरूले सामान्य वृद्ध मुसाको तुलनामा राम्रो प्रदर्शन गरे।
अक्टोबर १६ मा 'नेचर' ले प्रकाशित गरेको समाचार अनुसार यी नतिजाले बुढ्यौलीमा मस्तिष्कको कार्यक्षमता कमजोर हुने प्रक्रियालाई प्रभावित गर्न सकिने सम्भावना देखाएका छन्।
तर लामो समयसम्म प्रभाव रहन्छ कि रहँदैन भनेर गरिएका केही थप परीक्षणमा सुधारको संकेत देखिए पनि त्यसको प्रमाण निर्णायक थिएन।
त्यसैले यो इन्जाइम बढाउँदा जीवनभर स्मरण शक्ति जोगिन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।
मानिसको मस्तिष्कमा के भेटियो?
मुसामा देखिएको परिणाम मानिसमा पनि सान्दर्भिक छ कि छैन भन्ने अनुसन्धानको अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न थियो।
यसका लागि वैज्ञानिकहरूले पहिले संकलित मानव मस्तिष्कका तथ्यांक अध्ययन गरे।
दुईवटा ठूला तथ्यांक समूहको विश्लेषणमा उमेर बढ्दै जाँदा सम्बन्धित मस्तिष्क कोषमा PLA2G2F जीनको अभिव्यक्ति बढ्ने प्रवृत्ति देखियो।
त्यसपछि अनुसन्धानकर्ताले मृत्युअघि परीक्षण गरिएका १३ व्यक्तिका मृत्युपछिका मस्तिष्क नमूनासँग सम्बन्धित तथ्यांक पनि अध्ययन गरे।
केही व्यक्तिको मस्तिष्कमा अल्जाइमर्स रोगसँग सम्बन्धित एमाइलोइड-बिटा प्रोटिन जम्मा भएको थियो। तर उनीहरूको जीवनकालमा स्मरण क्षमता अपेक्षाकृत सुरक्षित रहेको थियो।
यस्ता व्यक्तिका सम्बन्धित मस्तिष्क कोषमा PLA2G2F जीनको अभिव्यक्ति बढी भेटियो।
यो निष्कर्ष महत्त्वपूर्ण छ। किनभने, मस्तिष्कमा अल्जाइमर्ससँग सम्बन्धित जैविक परिवर्तन हुनु र व्यक्तिमा गम्भीर स्मरणसम्बन्धी समस्या देखा पर्नु सधैं एकै समयमा हुँदैन।
वैज्ञानिकहरू यो भिन्नतालाई मस्तिष्कको प्रतिरोधात्मक क्षमता अर्थात् 'कग्निटिभ रेजिलियन्स' सँग जोडेर अध्ययन गर्छन्।
बोसो र स्मरण शक्तिको सम्बन्ध
अनुसन्धानको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष मस्तिष्कका कोषमा हुने बोसोयुक्त पदार्थको व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित छ।
मस्तिष्कका स्नायु कोषलाई सहयोग गर्ने र क्षतिग्रस्त पदार्थ हटाउने माइक्रोग्लिया नामका कोष हुन्छन्।
बुढ्यौलीमा यस्ता कोषभित्र बोसोयुक्त पदार्थ असामान्य रूपमा जम्मा हुन सक्छ। यस्तो परिवर्तन मस्तिष्क सुन्निने र कार्यक्षमता कमजोर हुने प्रक्रियासँग सम्बन्धित मानिन्छ।
वैज्ञानिकहरूले प्रयोगशालामा मानव स्टेम सेलबाट तयार गरिएका कोष प्रयोग गरेर PLA2G2F ले माइक्रोग्लियामा बोसोयुक्त पदार्थ जम्मा हुने अवस्था कम गर्न सहयोग गर्न सक्ने देखाए।
अर्को परीक्षणमा इन्जाइमको रासायनिक काम गर्ने क्षमता निष्क्रिय बनाउँदा उक्त सुरक्षात्मक प्रभाव पनि घट्यो।
यसले इन्जाइमको नाम मात्र नभई त्यसको वास्तविक जैविक काम महत्त्वपूर्ण रहेको संकेत गर्छ।
के अब स्मरण शक्ति जोगाउने औषधि बन्छ?
नयाँ अनुसन्धानले उपचार विकासको एउटा सम्भावित बाटो देखाएको छ। तर यो सम्भावनालाई अहिले नै औषधिको सफलताका रूपमा व्याख्या गर्न मिल्दैन।
अनुसन्धानको मुख्य प्रयोग मुसामा भएको हो। यो मानव मस्तिष्कका नमूनाबाट प्राप्त प्रमाण अवलोकनमा आधारित छ।
मानिसमा PLA2G2F बढाउने औषधि दिएर स्मरण शक्ति सुधारिएको वा अल्जाइमर्स रोकिएको देखाउने चिकित्सकीय परीक्षण यस अध्ययनमा गरिएको छैन।
मूल अनुसन्धानपत्रमा केही वैज्ञानिकले स्मरण शक्तिसम्बन्धी उपचार प्रविधिको पेटेन्टसँग आफ्नो संलग्नता रहेको पनि खुलाएका छन्।
अब वैज्ञानिकहरूले यो इन्जाइम मानिसमा कसरी काम गर्छ, यसको गतिविधि सुरक्षित रूपमा परिवर्तन गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन र त्यसले दीर्घकालीन लाभ दिन्छ कि दिँदैन भन्ने परीक्षण गर्नुपर्नेछ।
यो अनुसन्धानको सबभन्दा रोचक निष्कर्ष भने अर्को छ।
उमेर बढ्नु भनेको मस्तिष्कका सबै क्षमता अनिवार्य रूपमा एउटै गतिमा कमजोर हुनु होइन।
मस्तिष्कभित्र क्षतिसँगै त्यसलाई कम गर्न खोज्ने प्राकृतिक संयन्त्र पनि सक्रिय हुन सक्छन्।
PLA2G2F त्यस्तै एउटा सम्भावित संयन्त्रका रूपमा वैज्ञानिकहरूको ध्यानमा आएको छ।
***
