शुक्र ग्रह, अर्थात् भिनस पृथ्वीबाट हेर्दा चम्किलो देखिन्छ। तर त्यो चम्किलो ग्रहको बाक्लो बादलमुनि के छ?
त्यहाँको जमिन कस्तो होला? चट्टान छन् कि धुलो मात्रै?
सूर्यको प्रकाश त्यहाँको सतहसम्म पुग्छ कि पुग्दैन?
आजभन्दा ५१ वर्षअघि वैज्ञानिकहरूसँग यी प्रश्नको स्पष्ट जबाफ थिएन।
सन् १९७५ अक्टोबर २२, अर्थात् आजकै दिन सोभियत संघले पठाएको एउटा अन्तरिक्ष यन्त्र शुक्र ग्रहको सतहमा अवतरण गर्यो। त्यसले ५३ मिनेटसम्म मात्रै सम्पर्क कायम राख्न सक्यो। तर त्यही छोटो अवधिमा पृथ्वीमा एउटा ऐतिहासिक तस्बिर पठायो।
त्यो थियो, पृथ्वीबाहेक अर्को ग्रहको सतहबाट खिचेर पठाइएको मानव इतिहासकै पहिलो तस्बिर।
उक्त यन्त्रको नाम थियो 'भेनेरा–९'।
तस्बिरमा कुनै अनौठो संरचना वा रहस्यमय वस्तु थिएन। जमिनमा सानाठूला चट्टान छरिएका थिए। कतिपय ढुंगा माटोमा आंशिक रूपमा पुरिएका देखिन्थे। केही टाढा क्षितिज पनि देखिन्थ्यो।
पहिलो नजरमा पृथ्वीको कुनै निर्जन पहाडी भूभागजस्तो लाग्ने त्यो दृश्य वास्तवमा करोडौं किलोमिटर टाढाको ग्रहबाट आएको थियो।
अमेरिकी अन्तरिक्ष संस्था नासाको अभिलेख अनुसार भेनेरा–९ सन् १९७५ अक्टोबर २२ मा अन्तर्राष्ट्रिय समय अनुसार बिहान ५ बजेर १३ मिनेटमा शुक्र ग्रहको सतहमा ओर्लिएको थियो। त्यहाँबाट प्राप्त तस्बिरमा करिब ३० देखि ४० सेन्टिमिटर आकारका चट्टान स्पष्ट देखिएका थिए।
तर यो सफलता हासिल गर्नु सजिलो थिएन।
शुक्र ग्रह आकार र संरचनाका हिसाबले पृथ्वीसँग मिल्दोजुल्दो छ। त्यसैले यसलाई पृथ्वीको जुम्ल्याहा ग्रह पनि भनिन्छ। तर त्यहाँको वातावरण पृथ्वीभन्दा अत्यन्त फरक छ।
शुक्र ग्रहको वायुमण्डल मुख्यतः कार्बन डाइअक्साइडबाट बनेको छ। बाक्लो वायुमण्डलले तापलाई बाहिर निस्कन नदिँदा त्यहाँ अत्यन्त शक्तिशाली हरितगृह प्रभाव उत्पन्न भएको छ।
नासाका अनुसार शुक्र ग्रहको औसत सतही तापक्रम करिब ४६७ डिग्री सेल्सियस छ। यो सिसा पग्लिने तापक्रमभन्दा पनि बढी हो। सतहमा वायुमण्डलीय चाप पृथ्वीको समुद्री सतहमा हुने चापभन्दा करिब ९३ गुणा छ।
त्यसमाथि ग्रहको आकाशमा सल्फ्युरिक एसिडका थोपाहरू भएका बाक्ला बादल छन्।
यस्तो वातावरणमा सामान्य विद्युतीय उपकरण केही समयमै बिग्रन सक्छ। मानिसले विशेष सुरक्षा प्रणालीबिना त्यहाँ उभिने कल्पना पनि गर्न सक्दैन।
त्यसैले सोभियत वैज्ञानिकहरूले भेनेरा–९ लाई अत्यधिक तापक्रम र चाप सहन सक्ने गरी बनाएका थिए।
सन् १९७५ जुन ८ मा तत्कालीन सोभियत संघको बाइकोनुर प्रक्षेपण केन्द्रबाट प्रोटोन रकेटमार्फत यो अन्तरिक्ष यान प्रक्षेपण गरिएको थियो।
करिब चार महिनाको यात्रापछि अक्टोबर २० मा यानको अवतरण गर्ने भाग मुख्य यानबाट अलग भयो। मुख्य यान शुक्र ग्रहको कक्षमा प्रवेश गर्ने र छुट्टिएको अवतरण यन्त्र सतहमा ओर्लिने योजना थियो।
अवतरण गर्ने भागलाई वायुमण्डलमा प्रवेश गर्दा उत्पन्न हुने अत्यधिक तापबाट जोगाउन सुरक्षात्मक संरचना बनाइएको थियो। प्यारासुट र वायुमण्डलीय घर्षणको सहयोगमा गति घटाउँदै त्यसलाई सतहमा पुर्याइएको थियो।
भेनेरा–९ ले शुक्र ग्रहको वायुमण्डल हुँदै तल झर्दा तापक्रम, चाप र अन्य वातावरणीय अवस्थासम्बन्धी जानकारी पनि संकलन गरिरहेको थियो।
नासाको अन्तरिक्ष अभियानसम्बन्धी ऐतिहासिक पुस्तक 'डिप स्पेस क्रोनिकल' अनुसार यो अभियानले एकै दिन दुई ऐतिहासिक उपलब्धि हासिल गर्यो।
यसको मुख्य यान शुक्र ग्रहको कक्षमा पुग्ने पहिलो अन्तरिक्ष यान बन्यो भने अवतरण यन्त्रले अर्को ग्रहको सतहको पहिलो तस्बिर पठायो।
अवतरण भएको करिब दुई मिनेटपछि यन्त्रमा जडान गरिएका दुई क्यामरामध्ये एउटाको सुरक्षात्मक ढकनी खुल्यो। अर्को क्यामराको ढकनी खुल्न सकेन।
त्यसैले वैज्ञानिकहरूले सुरूमा योजना बनाए अनुसार वरिपरिको ३६० डिग्री दृश्य प्राप्त गर्न सकेनन्। एउटा क्यामराले मात्रै करिब १८० डिग्री क्षेत्रको श्यामश्वेत दृश्य संकलन गर्यो।
अमेरिकाको युनिभर्सिटी अफ फ्लोरिडाअन्तर्गतको अस्ट्रायस स्पेस इन्स्टिच्युटले सन् २०२५ अक्टोबरमा प्रकाशित गरेको ऐतिहासिक समीक्षा अनुसार क्यामराले करिब ३० मिनेट लगाएर पहिलो पानोरामिक दृश्य संकलन गरेको थियो। त्यसपछि फेरि उही भूभागको अर्को स्क्यान सुरू गरेको थियो।
उक्त अध्ययन अनुसार यन्त्रले नापेको सतही तापक्रम करिब ४५५ डिग्री सेल्सियस र वायुमण्डलीय चाप करिब ९० बार थियो।
यति प्रतिकूल अवस्थामा पनि यन्त्रले काम गरिरहेको थियो।
तस्बिरले वैज्ञानिकहरूलाई अर्को रोचक जानकारी दियो। शुक्र ग्रहको सतह उनीहरूले सोचेभन्दा बढी उज्यालो थियो। त्यहाँको प्रकाश पृथ्वीमा बादल लागेको दिनको उज्यालोसँग तुलना गर्न सकिन्थ्यो।
अर्थात्, शुक्र ग्रहलाई बाक्लो बादलले ढाकेको भए पनि सूर्यको प्रकाश छरिएर जमिनसम्म पुगिरहेको थियो।
त्यहाँ धुलोको बाक्लो कुहिरोले सबै दृश्य छोपेको पनि थिएन।
तस्बिरमा देखिएका चट्टानका आकार, सतहको बनावट र तिनको वितरणले शुक्र ग्रहको भूगर्भीय अवस्था बुझ्न नयाँ आधार प्रदान गर्यो।
वैज्ञानिकहरूले त्यस भूभागको सम्भावित ज्वालामुखीको इतिहासबारे पनि अध्ययन गर्न थाले। तर एउटा तस्बिरका आधारमा मात्रै सम्पूर्ण ग्रहको सतह उस्तै छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैनथ्यो।
भेनेरा–९ को सबभन्दा उल्लेखनीय पक्ष भनेको तस्बिर पृथ्वीमा आइपुग्ने प्रक्रिया पनि थियो।
सतहमा रहेको यन्त्रले संकलित जानकारी सिधै पृथ्वीमा पठाएको थिएन। त्यसले शुक्र ग्रहको कक्षमा घुमिरहेको मुख्य यानमा रेडियो संकेत पठाउँथ्यो। मुख्य यानले ती संकेत पृथ्वीमा पठाउँथ्यो।
यसरी सतहमा रहेको यन्त्र र पृथ्वीबीच मुख्य यानले सञ्चार माध्यमको काम गरेको थियो।
तर अवतरण भएको ५३ मिनेटपछि त्यो सम्पर्क टुट्यो।
यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण तथ्य छ।
भेनेरा–९ अत्यधिक तापक्रमका कारण ५३ मिनेटमै जलेर नष्ट भएको निष्कर्ष सही होइन।
नासाको ऐतिहासिक अभिलेख अनुसार शुक्र ग्रहको कक्षमा घुमिरहेको मुख्य यान अवतरण यन्त्रको रेडियो सम्पर्क क्षेत्रबाट बाहिर पुगेपछि संकेत प्राप्त हुन छाडेको थियो।
त्यसैले ५३ मिनेट भनेको यन्त्रबाट प्राप्त भएको सञ्चारको अवधि हो, त्यसको वास्तविक भौतिक आयु निश्चित गर्ने समय होइन।
अवतरण यन्त्रसँग त्यसपछि पुनः सम्पर्क स्थापित हुन सकेन। तर कक्षमा रहेको मुख्य यानले थप केही महिना अध्ययन जारी राख्यो।
भेनेरा–९ को सफलताको तीन दिनपछि, अक्टोबर २५ मा अर्को सोभियत यान 'भेनेरा–१०' पनि शुक्र ग्रहमा अवतरण गर्यो। त्यसले ६५ मिनेटसम्म जानकारी पठायो। यसको तस्बिरमा भेनेरा–९ को तुलनामा फरक, बढी समथर चट्टानी भूभाग देखिएको थियो।
युरोपेली अन्तरिक्ष संस्था इएसएले पनि यी दुई अभियानलाई शुक्र ग्रहको सतहका पहिलो तस्बिर पृथ्वीमा ल्याउने ऐतिहासिक उपलब्धिका रूपमा उल्लेख गरेको छ।
यद्यपि शुक्र ग्रहमा सफलतापूर्वक अवतरण गर्ने पहिलो यान भेनेरा–९ थिएन।
त्यसभन्दा पाँच वर्षअघि सन् १९७० डिसेम्बरमा सोभियत संघकै 'भेनेरा–७' ले शुक्र ग्रहमा अवतरण गरेर सतहबाट वैज्ञानिक तथ्यांक पठाएको थियो। तर त्यसले तस्बिर पठाउन सकेको थिएन।
भेनेरा–९ ले त्यो अपूरो अध्याय पूरा गर्यो।
त्यसपछिका अभियानले शुक्र ग्रहबारे अझ विस्तृत जानकारी दिए।
सन् १९८२ मार्च १ मा अवतरण गरेको 'भेनेरा–१३' ले शुक्र ग्रहको सतहका रंगीन तस्बिर पठायो। त्यो यन्त्र सतहमा दुई घन्टा सात मिनेटसम्म सक्रिय रहेको थियो।
आज वैज्ञानिकहरूले अन्तरिक्ष यान र राडारको सहायताले शुक्र ग्रहका पहाड, मैदान, ज्वालामुखीय संरचना तथा वायुमण्डलबारे धेरै जानकारी हासिल गरिसकेका छन्। तर अझै एउटा आधारभूत प्रश्न बाँकी छ।
पृथ्वीजस्तै आकार र संरचना भएको ग्रह कसरी यति अत्यधिक तापक्रम र चाप भएको संसार बन्यो?
यो प्रश्नको जबाफ खोज्नु पृथ्वीको जलवायु र अन्य ग्रहहरूको विकास बुझ्न पनि महत्त्वपूर्ण छ।
५१ वर्षअघि आजकै दिन भेनेरा–९ ले पठाएको तस्बिरले यी सबै प्रश्नको जबाफ दिएको थिएन। तर त्यसले एउटा कुरा प्रमाणित गरेको थियो।
पृथ्वीबाट अत्यन्त टाढा, बाक्लो बादलले छोपिएको र असह्य तापक्रम भएको ग्रहमा समेत मानिसले बनाएको यन्त्र पुर्याएर त्यहाँको जमिन आफ्नै आँखाले हेर्न सम्भव रहेछ।
त्यसका लागि पृथ्वीसँगको ५३ मिनेटको सम्पर्क नै पर्याप्त साबित भएको थियो।
***
