चलचित्रमा हिरोले दर्शकको मन जित्छन्। कहिले अभिनयले, कहिले साहसले त कहिले कुनै असाधारण काम गरेर।
काठमाडौंमा आयोजित एउटा चलचित्र महोत्सवमा वरिष्ठ कलाकार हरिवंश आचार्यले हिरोको उपाधि चलचित्रमा अभिनय नगर्ने व्यक्तिलाई दिए।
ती व्यक्ति थिइन्, काठमाडौं महानगरपालिकाकी कार्यवाहक मेयर सुनीता डंगोल।
'हाम्रो यो क्षेत्रका लागि उहाँ हिरो बनेर उदाउनुभएको छ। नेपाली चलचित्रलाई उहाँले अभिभावकत्व ग्रहण गरिदिनुभएको छ,' हरिवंशले भने।
त्यसपछि उनले 'हिरो' हुनुको अर्थ पनि खुलाए।
'राम्रो काम गर्ने मान्छे जो पनि हिरो। हामी मात्रै हिरो होइनौं। हरेक क्षेत्रमा आफ्नो तर्फबाट योगदान दिने सम्पूर्ण मान्छे हिरो बन्छन्।'
हरिवंशको यो भनाइ सामान्य प्रशंसा मात्र थिएन।
उनले महानगरपालिकाको आयोजनामा सुरू भएको फिल्म फेस्टिभललाई नेपाली चलचित्रको इतिहासमा आफूले देखेको सबभन्दा ठूलो महोत्सवका रूपमा चित्रण गरेका थिए।
यसले नेपाली चलचित्र र चलचित्रकर्मीको इज्जत बढाएको उनको भनाइ थियो।
तर एउटा स्थानीय सरकारले चलचित्र महोत्सव आयोजना गर्दैमा त्यसको नेतृत्व गर्ने व्यक्ति किन 'हिरो' हुन्छ?
यो प्रश्नको जबाफ खोज्न शुक्रबारदेखि आइतबारसम्म चलेको तीनदिने काठमाडौं फिल्म फेस्टिभलको उद्देश्य, उपलब्धि र सीमिततालाई हेर्नुपर्छ।
-1793373018.jpg)
कथा नै कथामा बाँचेको काठमाडौं
सुनीताले महोत्सवको उद्घाटन मन्तव्यमा काठमाडौंलाई 'कथा नै कथामा बाँचेको सहर' भनेकी थिइन्।
उनको यो अभिव्यक्ति काठमाडौं फिल्म फेस्टिभलको मूल अवधारणा बुझ्ने एउटा आधार हो।
काठमाडौंका गल्ली, चोक, बहाः, बही, मन्दिर र डबलीमा शताब्दियौंदेखि अनेक कथा बाँचेका छन्। ती कथा सुनाउन चलचित्रको पर्दा थिएन। उनीहरूले दबु प्याखं, दिप्याखं, कात्तिक नाच, नवदुर्गा नाचजस्ता सांस्कृतिक माध्यमबाट कथा सुनाउँथे।
त्यस्ता प्रस्तुतिमा मनोरञ्जन मात्र हुँदैनथ्यो। इतिहास, आस्था, सामाजिक सम्बन्ध र समुदायको स्मृति पनि हस्तान्तरण हुन्थ्यो।
आज कथा भन्ने माध्यम फेरिएको छ। प्रविधिले नयाँ सम्भावना दिएको छ। हिजो डबलीमा सीमित दर्शकबीच प्रस्तुत हुने कथा आज चलचित्रको पर्दाबाट संसारका दर्शकसम्म पुग्न सक्छ।
सुनीताको विचारमा काठमाडौं फिल्म फेस्टिभल त्यही परम्पराको आधुनिक निरन्तरता हो।
यसपटकको महोत्सवमा यो सोचलाई व्यवहारमा उतार्ने प्रयास गरेको उनको भनाइ छ।
सायद त्यही भएर, महोत्सव वसन्तपुरको सम्पदा पदयात्राबाट सुरू भएको थियो। त्यस क्रममा विदेशी पाहुनाहरूलाई काठमाडौंको ऐतिहासिक सम्पदा देखाइयो। 'जीवित देवी' कुमारीको दर्शन गराइयो। उनीहरूलाई परम्परागत नृत्य र बाजागाजासँग परिचित गराइयो।
र, तेस्रो दिन बौद्धनाथ पुगेर महोत्सव सम्पन्न भयो।
यसरी तीन दिनको कार्यक्रमले काठमाडौंका दुई ऐतिहासिक विश्वसम्पदा क्षेत्रलाई समेत जोड्यो।
चलचित्र प्रदर्शनसँगै सहरको सांस्कृतिक सम्पदा जोड्ने यो प्रयास महोत्सवको एउटा विशेषता रह्यो।
अभिनेत्री स्वस्तिमा खड्काले महोत्सवको यही पक्षलाई सकारात्मक उपलब्धि मानेकी छन्।
'महानगरपालिकाले आयोजना गरेको हुनाले यसमा चलचित्रसँगै काठमाडौंको सांस्कृतिक पक्ष र पर्यटन पनि जोडियो। बाहिरबाट आएका पाहुनाले यहाँका परम्परागत नृत्य, सम्पदा र ठाउँहरूबारे अनुभव सुनाउँदा काठमाडौंको पर्यटन प्रवर्द्धनमा फेस्टिभलले योगदान गरेको महसुस भयो,' स्वस्तिमाले सेतोपाटीसँग भनिन्।
उनका अनुसार, चलचित्र महोत्सवमार्फत सहरको सांस्कृतिक पहिचान प्रस्तुत गर्ने प्रयासले नयाँ सम्भावना खोल्न सक्छ।
तीन वर्षअघि गरेको प्रतिबद्धता
काठमाडौंमा चलचित्र महोत्सव आयोजना हुनु आफैमा नयाँ घटना होइन।
यसअघि पनि विभिन्न संघ-संस्थाले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र महोत्सव गर्दै आएका छन्।
तर काठमाडौं महानगरपालिका स्वयं आयोजक बनेर आफ्नो सांस्कृतिक पहिचानलाई चलचित्रसँग जोड्न अग्रसर भएको यो पहिलो अवसर हो।
काठमाडौं फिल्म फेस्टिभलको महत्त्व बुझ्न अर्को एउटा प्रसंग पनि जोड्नुपर्छ।
सन् २०२३ मा काठमाडौंले युनेस्कोको 'क्रिएटिभ सिटी अफ फिल्म' अर्थात् सिर्जनशील चलचित्र सहरको मान्यता पाएको थियो।
यो मान्यता प्राप्त गर्दा महानगरपालिकाले अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र महोत्सव आयोजना गर्ने मात्र होइन, चलचित्रसम्बन्धी पूर्वाधार विकास, युवा चलचित्रकर्मीलाई अवसर, अन्तर्राष्ट्रिय सहनिर्माण र व्यावसायिक अनुभव आदानप्रदानलाई प्राथमिकतामा राख्ने प्रतिबद्धता जनाएको थियो।
त्यसको तीन वर्षपछि महानगरपालिकाले त्यो प्रतिबद्धताको एउटा महत्त्वपूर्ण हिस्सा पूरा गरेको छ।
महोत्सवमा नेपालसहित विभिन्न १४ देशका ३८ चलचित्र प्रदर्शन गरियो। पुराना नेपाली चलचित्रका पुनःस्थापित संस्करण, नयाँ पुस्ताका चलचित्र, अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र तथा विभिन्न छलफल र मास्टरक्लास पनि आयोजना गरिए।
भारतीय अभिनेत्री शबाना आजमी, अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र महोत्सव क्षेत्रका अनुभवी मार्को मुलर, जापानी निर्देशक ताकायुकी नाकामुरा लगायत विदेशी चलचित्रकर्मी सहभागी भए।
यी गतिविधिले काठमाडौंलाई अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र समुदायसँग जोड्ने एउटा अवसर प्रदान गरे।
तर एउटा महोत्सव आयोजना गर्नु र काठमाडौंलाई अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्नु फरक कुरा हुन्।
यसपालि पहिलो कदम चालिएको छ। अब त्यसलाई कति निरन्तरता दिन सकिन्छ भन्ने प्रश्न बाँकी छ।
पुरानो चलचित्रसँग नयाँ पुस्ताको भेट
महोत्सवको अर्को महत्त्वपूर्ण उपलब्धि पुराना नेपाली चलचित्रलाई पुनः दर्शकमाझ ल्याउनु हो। 'कुमारी' र 'के घर के डेरा' जस्ता चलचित्रका पुनःस्थापित संस्करण महोत्सवमा प्रदर्शन गरिएका थिए।
अभिनेत्री करिश्मा मानन्धरले यही महोत्सवमा पहिलो पटक 'के घर के डेरा' हेर्ने अवसर पाएको बताइन्।
'चलचित्र क्षेत्रमा नयाँ पुस्ताका धेरै मानिस आउनुभएको छ। तर हाम्रो चलचित्र क्षेत्र कसरी सुरू भयो, कुन–कुन बाटो हुँदै यहाँसम्म आइपुग्यो भन्ने सबैलाई थाहा नहुन सक्छ,' करिश्माले सेतोपाटीसँग भनिन्, 'यस्ता पुराना चलचित्र हेर्न र त्यसमा काम गरेका कलाकारका अनुभव सुन्न पाउनु आफ्नै इतिहास सम्झिने अवसर हो।'
चलचित्र उद्योगको इतिहास पुराना कलाकारको स्मृतिमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। त्यसलाई अभिलेख, चलचित्र संरक्षण, पुनःस्थापना र सार्वजनिक प्रदर्शनमार्फत नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउनुपर्छ।
काठमाडौं फिल्म फेस्टिभलले त्यसको आवश्यकता फेरि सम्झाएको छ।
करिश्माले महानगरपालिकाले सिनेमालाई प्राथमिकता दिएको विषयलाई पनि महत्त्वपूर्ण मानेकी छन्।
'महानगरपालिकाले कला, संस्कृति र सम्पदाका अरू विषयलाई पनि केन्द्रमा राख्न सक्थ्यो। तर सिनेमालाई नै प्राथमिकता दिएर काठमाडौं फिल्म फेस्टिभल आयोजना गर्नु चलचित्र क्षेत्रका लागि राम्रो सम्बोधन हो जस्तो मलाई लाग्छ,' उनले भनिन्।
महोत्सवको केन्द्रमा सिनेमा कति रह्यो?
काठमाडौं फिल्म फेस्टिभलले सकारात्मक प्रतिक्रिया पाए पनि सबै पक्ष अपेक्षा अनुसार भएको होइन।
अभिनेत्री स्वस्तिमा खड्काले महोत्सवको अवधारणाको प्रशंसा गर्दै चलचित्रकर्मीबीच सिर्जनात्मक संवाद र सिकाइका अवसर अझ धेरै हुनुपर्ने बताइन्।
महोत्सवमा मास्टरक्लास र अन्तरक्रिया आयोजना भएका थिए। तर तिनको दायरा अझ फराकिलो बनाउन सकिने उनको बुझाइ छ।
'फिल्म फेस्टिभल भनेको चलचित्र देखाउने र प्रतिस्पर्धा गराउने मात्रै होइन। बाहिरबाट आएका फिल्ममेकर र जुरीसँग मास्टरक्लास तथा अन्तरक्रिया पनि हुन सक्छन्। यस्ता गतिविधि भए फिल्मका विद्यार्थी र नयाँ पुस्ताले पनि धेरै कुरा सिक्ने अवसर पाउँछन्। यो संस्करणमा त्यो पक्ष केही कम भएको महसुस भयो,' उनले भनिन्।
उनले आगामी संस्करणमा चलचित्र अध्ययन गरिरहेका विद्यार्थी, नयाँ पुस्ताका फिल्मकर्मी र चलचित्र क्षेत्रका संघ–संस्थालाई अझ बढी समेट्न सुझाव दिइन्।
विद्यार्थीलाई स्वयंसेवकका रूपमा सहभागी गराउँदा उनीहरूले व्यावहारिक अनुभव पाउने उनको बुझाइ छ।
वरिष्ठ कलाकार नीर शाहको टिप्पणी पनि महोत्सवको मूल उद्देश्यसँग सम्बन्धित छ।
'केही हुँदै नहुनुभन्दा केही हुनु राम्रो हो। काठमाडौं महानगरपालिकाजस्तो संस्था संलग्न भएर यस स्तरको फेस्टिभल आयोजना हुनु सकारात्मक कुरा हो। तर सिनेमा फेस्टिभल भइसकेपछि यसको अन्तर्यमा सिनेमा पनि रहनुपर्छ। त्यो पाटोलाई अझ फराकिलो बनाउनुपर्छ भन्ने मलाई लागेको छ,' उनले भने।
नीर शाहको भनाइमा महत्त्वपूर्ण सन्देश छ।
चलचित्र महोत्सवले सहरको संस्कृति, सम्पदा र पर्यटनलाई जोड्नु राम्रो हो। तर त्यस क्रममा चलचित्र आफै महोत्सवको केन्द्रबाट ओझेल पर्नु हुँदैन।
उनले आगामी संस्करणमा विभिन्न विधा र देशका चलचित्रको सहभागिता बढाउन, अन्तर्राष्ट्रिय ख्याति कमाएका चलचित्र प्रदर्शन गर्न र विश्व चलचित्र क्षेत्रका प्रभावशाली व्यक्तित्वलाई नेपालमा ल्याउन सुझाव दिए।
त्यसो भए महोत्सवले नयाँ पुस्ताका नेपाली चलचित्रकर्मीलाई सिक्ने, आफ्नो सिर्जना देखाउने र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विस्तार गर्ने अवसर बढाउन सक्छ।
नीर शाह काठमाडौं फिल्म फेस्टिभललाई भविष्यमा सिंगै सहरको उत्सव बनेको देख्न चाहन्छन्।
उनले कान्स र लोकार्नोजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय महोत्सवको उदाहरण दिँदै भने, 'हाम्रो काठमाडौं फिल्म फेस्टिभल हुँदा पनि सहर एक महिनाअघिदेखि नै फेस्टिभलमय बनोस्, जताततै चलचित्रका पोस्टर देखिऊन्, चलचित्रका बारेमा चर्चा सुनियोस्। त्यो स्तरमा पुग्न अझै धेरै काम गर्नुपर्ने देखिन्छ।'
यो अपेक्षाले महोत्सवको अर्को सम्भावना देखाउँछ।
चलचित्र महोत्सव सफल हुँदा चलचित्रकर्मी मात्र लाभान्वित हुँदैनन्। होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, पर्यटन र अन्य स्थानीय व्यवसाय पनि त्यससँग जोडिन सक्छन्।
विदेशी चलचित्रकर्मीले काठमाडौंका सम्पदा र कथा चिन्ने अवसर पाउँदा भविष्यमा अन्तर्राष्ट्रिय सहनिर्माण र नेपालमा छायांकनका सम्भावना पनि बढ्न सक्छन्।
-1793373017.jpg)
काठमाडौंको नयाँ पहिचान बनाउने अवसर
महोत्सवमा सुनीता डंगोलले एउटा विचार विशेष जोडका साथ प्रस्तुत गरेकी थिइन्।
'कुनै पनि सहर अग्लाअग्ला भवन र चिल्ला गाडीले मात्र समृद्ध हुँदैन।'
उनको भनाइमा सहरको वास्तविक समृद्धि त्यहाँका मानिस, उनीहरूका कथा, भाषा, कला, संस्कृति, साहित्य, संगीत र सिर्जनशीलतामा हुन्छ।
यो विचारलाई काठमाडौं फिल्म फेस्टिभलको सबभन्दा महत्त्वपूर्ण नीतिगत सन्देशका रूपमा हेर्न सकिन्छ।
काठमाडौंमा भौतिक पूर्वाधार, सडक, खानेपानी, फोहोर व्यवस्थापन र सार्वजनिक सेवा स्थानीय सरकारका आधारभूत जिम्मेवारी हुन्। तर सहरको विकासको अर्थ त्यतिमै सीमित हुँदैन।
यसको ऐतिहासिक पहिचान, भाषिक विविधता, कला र सिर्जनशील उद्योगको विकास पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
चलचित्रले यी विभिन्न पक्षलाई एउटै माध्यममा जोड्न सक्छ।
सुनीताले बाल्यकालमा हेरेको 'सिलु' त्यसैको एउटा उदाहरण हो।
उनले महोत्सवको उद्घाटन मन्तव्यमा भने अनुसार, नेपाल भाषामा बनेको त्यो चलचित्रले पाँच वर्षकी बालिकाको मनमा जीवनभर रहने सम्झना छाड्यो। किनभने, त्यो चलचित्रमा उनको मातृभाषा थियो। संस्कृति थियो। आफ्नो समुदायको पहिचान थियो।
आज काठमाडौंका त्यस्तै अनेक कथा आधुनिक चलचित्रमार्फत संसारभर पुर्याउने अवसर छ। त्यसका लागि महोत्सव एउटा वार्षिक कार्यक्रम भएर मात्र पुग्दैन। नयाँ पुस्ताका चलचित्रकर्मीलाई तालिम, निर्माणका अवसर, उपकरण तथा पूर्वाधारमा पहुँच, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र चलचित्र संरक्षणको व्यवस्था आवश्यक पर्छ।
काठमाडौंले युनेस्कोको सिर्जनशील चलचित्र सहरको मान्यता पाउँदा व्यक्त गरेका प्रतिबद्धतामा यी विषय समेत समेटिएका छन्।
अब महानगरपालिकाले फिल्म फेस्टिभललाई ती प्रतिबद्धता कार्यान्वयन गर्ने स्थायी मञ्च बनाउन सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुनेछ।
यससँगै सार्वजनिक खर्च र उपलब्धिको मूल्यांकन पनि आवश्यक छ।
महोत्सवमा कति रकम खर्च भयो? कति दर्शक सहभागी भए? नेपाली चलचित्रकर्मीले के अवसर पाए? अन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्कबाट भविष्यमा कस्ता सहकार्यको सम्भावना बने? आगामी संस्करणका लागि के सुधार गरिनेछ?
यी प्रश्नको उत्तरले महोत्सवको उपलब्धि मापन गर्न मद्दत गर्नेछ।
नीर शाह पहिलो संस्करणका कमजोरीलाई सुधारको अवसरका रूपमा हेर्नुपर्ने बताउँछन्।
'हरेक कुरालाई नकारात्मक दृष्टिकोणले हेर्नु हुँदैन। यस्ता अभियानले अथाह सम्भावना बोकेका हुन्छन्। ती सबै कुरा एकै पटक समेट्न गाह्रो हुन्छ। अहिलेका कमजोरीलाई आगामी संस्करणमा सुधार्दै लैजानुपर्छ,' उनले भने।
हरिवंशको प्रशंसाले थपेको जिम्मेवारी
तीनदिने काठमाडौं फिल्म फेस्टिभल सकिएको छ। यसले नेपाली चलचित्र क्षेत्रका पुराना र नयाँ पुस्तालाई भेट्ने अवसर दिएको छ। पुराना चलचित्र पुनः दर्शकमाझ ल्याएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्रकर्मीलाई काठमाडौंको सम्पदा र संस्कृतिसँग परिचित गराएको छ।
सबभन्दा महत्त्वपूर्ण, स्थानीय सरकारले चलचित्रलाई सहरको सांस्कृतिक पहिचान र सिर्जनशील अर्थतन्त्रसँग जोड्ने एउटा प्रयास गरेको छ।
तर पहिलो महोत्सव आयोजना गर्नु मात्र चलचित्र उद्योगको अभिभावकत्व ग्रहण गर्नु होइन।
अभिभावकत्वको वास्तविक अर्थ त्यसपछिका कामबाट देखिन्छ।
महोत्सवले निरन्तरता पाउँछ कि पाउँदैन? नयाँ कलाकार र चलचित्रकर्मीले थप अवसर पाउँछन् कि पाउँदैनन्? काठमाडौंका मौलिक कथा अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्रसम्म पुग्छन् कि पुग्दैनन्?
यिनै प्रश्नले भविष्यमा यस प्रयासको वास्तविक उपलब्धि निर्धारण गर्नेछन्।
सुनीता डंगोलले आफ्नो बाल्यकालको 'सिलु' सम्झेर महोत्सवको उद्घाटन गरेकी थिइन्।
उनको स्मृतिमा एउटा चलचित्रले पाँच वर्षकी बालिकालाई जीवनभर पुग्ने अनुभव दिएको थियो। आज उनी त्यही सहरको नेतृत्वमा छिन्, जहाँ हजारौं वर्षदेखि कथाहरू सुनाइँदै आएका छन्।
ती कथाहरूलाई आधुनिक पर्दामा उतारेर संसारसम्म पुर्याउने एउटा प्रयास महानगरपालिकाले सुरू गरेको छ।
त्यसैले हरिवंश आचार्यले उनलाई 'हिरो' भनेका हुन्।
अब त्यो सम्बोधनले प्रशंसाभन्दा ठूलो जिम्मेवारी बोकेको छ — काठमाडौं फिल्म फेस्टिभललाई एउटा भव्य समारोहबाट स्थायी सांस्कृतिक संस्थामा विकास गर्ने जिम्मेवारी।
किनभने, एउटा राम्रो चलचित्रले दर्शकको मनमा जीवनभर छाप छाड्न सक्छ। एउटा राम्रो चलचित्र महोत्सवले पनि सहरको सांस्कृतिक जीवनमा त्यस्तै दीर्घकालीन छाप छाड्न सक्छ।
काठमाडौंले त्यस दिशामा पहिलो पाइला चालेको छ।
***
