हेटौँडाका गल्लीदेखि पुनर्स्थापना केन्द्रको ढोकासम्म मैले धेरै आँखामा एउटै प्रश्न देखेको छु— ‘म फेरि बाँच्न सक्छु?’ हेपाटाइटिस, एचआइभी र टिबीले शरीर थकाउँछन् तर समाजको नजरले आत्मा तोड्छ। कागजमा उपचार निःशुल्क छ तर यथार्थमा धेरै जीवन लाज, डर र कलंकको जेलमा थुनिएका छन्।
मैले देखेको छु— रोगले होइन, उपेक्षाले मानिस ढल्छ। अस्पतालको ढोकाभन्दा समाजको दूरी ठुलो छ। यही दूरीले रोग फैलिन्छ, यही मौनताले मृत्यु बोल्छ। हामीले औषधि त बाँड्यौँ तर आशा बाँड्न कन्जुस्याइँ गर्यौँ। जबसम्म हामी पीडितलाई दोषी देख्छौँ, तबसम्म रोग होइन, मानवता हारिरहन्छ।
नेपालमा हेपाटाइटिस (बि/सी), एचआइभी र क्षयरोग (टिबी) अझै पनि मौन महामारीझैँ फैलिरहेका छन्। सरकारी तथ्यांकले परीक्षण र उपचार उपलब्ध छ भन्छ तर पहुँच सबैसम्म पुगेको छैन। सहरी केन्द्रमा सेवा सघन छ, ग्रामीण र सीमान्तकृत बस्तीमा दूरी, खर्च, जानकारीको कमी र सामाजिक डरले उपचार ढिलो हुन्छ। टिबीको ढिलो पहिचान, एचआइभीको लुकाइ र हेपाटाइटिसको कम स्क्रिनिङ— यी सबै मिलेर संक्रमणको चक्र बलियो बनाइरहेका छन्। रोगको भारभन्दा ठुलो चुनौती बनेको छ कलंक, जसले मानिसलाई उपचारभन्दा टाढा धकेल्छ।
लागु औषध प्रयोगकर्ताहरू यो संकटको सबैभन्दा संवेदनशील घेरामा छन्। सुई साटासाट, असुरक्षित जीवनशैली, कमजोर मानसिक अवस्था र सामाजिक बहिष्कारले उनीहरूलाई एचआइभी, हेपाटाइटिस र टिबीको उच्च जोखिममा राख्छ। तर यथार्थ के हो भने, धेरैजसो युवा नशामा होइन, परिस्थितिमा पराजित भएर त्यहाँ पुगेका हुन्। बेरोजगारी, पारिवारिक विखण्डन, भावनात्मक चोट र अस्वीकारले उनीहरूलाई गलत बाटोतर्फ धकेलेको छ। समाजले ‘खराब बानी’ देख्छ, हामीले ‘घाइते आत्मा’ देख्नुपर्छ। दोष देखेर समाधान हुँदैन, पीडा बुझेर मात्र परिवर्तन सुरु हुन्छ।
यहीँ पुनर्स्थापना केन्द्रहरू आशाको दीप बनेर उभिएका छन्। सुधार केन्द्र भनेको केवल नशा छुटाउने ठाउँ होइन, यो जीवन फर्काउने घर हो। यहाँ शरीर मात्र होइन, सोच उपचार हुन्छ। यहाँ लत मात्र होइन, लक्ष्य निर्माण हुन्छ। सिआन पुनर्स्थापना केन्द्र, हेटौँडा जस्ता संस्थाहरूले बागमती प्रदेश र मकवानपुरमा सयौँ युवाको जीवनमा उज्यालो फेरेका छन्।
एचआइभी, टिबी र हेपाटाइटिस भएका व्यक्तिलाई अस्पतालसँग जोड्ने, औषधि नियमित गराउने, मानसिक परामर्श दिने र समाजमा पुनःस्थापित गराउने काम यिनै संस्थाहरूले गरिरहेका छन्। यहाँ मानिसलाई नम्बर होइन, नामले चिनिन्छ। यहाँ इतिहास होइन, भविष्य देखिन्छ।
उपचार सम्भव छ, सुधार सम्भव छ, पुनर्जन्म सम्भव छ— यो नारा मात्र होइन, व्यवहारमा देखिन थालेको यथार्थ हो। तर यसको लागि सरकार, स्थानीय तह, स्वास्थ्य संस्था र पुनर्स्थापना केन्द्रबिच साँचो सहकार्य चाहिन्छ। नीति भाषणमा होइन, जमिनमा झर्नुपर्छ। र समाजले तिरस्कार होइन, अवसर दिन सिक्नुपर्छ। किनकि लत औषधिले छुट्छ तर जीवन विश्वासले बदलिन्छ। जब हामी एउटा युवालाई उठाउँछौँ, हामी एउटा परिवार बचाउँछौँ। जब हामी एउटा परिवार बचाउँछौँ, हामी समाज जोगाउँछौँ।
यो स्वास्थ्यको मात्र मुद्दा होइन, मानवताको परीक्षा हो। लागु औषध प्रयोगकर्ता, एचआइभी संक्रमित, टिबी पीडित वा हेपाटाइटिस भएका व्यक्ति— सबैभन्दा पहिला उनीहरू मानिस हुन्। उनीहरूलाई सम्मान, उपचार र दोस्रो मौका दिन सक्यौँ भने मात्र हामी साँच्चिकै स्वस्थ समाजतर्फ अघि बढ्छौँ। अन्तिम आशा कहिल्यै मर्दैन, हामीले खोज्न छोड्छौँ।
(लेखक सिआन पुनर्स्थापना केन्द्र, हेटौँडाका लागु औषध उपचार विशेषज्ञ तथा परामर्शदाता हुन्।)
-1746009348.jpg)
