मौरीपालन कृषि क्षेत्रको एक महत्त्वपूर्ण तथा वातावरणमैत्री व्यवसाय हो, जसले ग्रामीण अर्थतन्त्र सुदृढ गर्न तथा किसानहरूको आयआर्जन वृद्धि गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ। मौरीपालनको सफल व्यवस्थापनका लागि विभिन्न वैज्ञानिक प्रविधिहरूमध्ये गोलाविभाजन (कोलोनी डिभिजन) एक अत्यन्त प्रभावकारी विधि मानिन्छ। यस विधिमा एक मौरी गोलाबाट दुई वा सोभन्दा बढी नयाँ गोला उत्पादन गरी मौरीको संख्या वृद्धि गरिन्छ। यसरी उत्पादित गोला बिक्री गर्न वा मह उत्पादन वृद्धि गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ।
गोलाविभाजनले मौरी गोला विस्तार मात्र होइन, उत्पादन क्षमता वृद्धि, गोला स्वास्थ्य सुधार तथा व्यावसायिक मौरीपालन विकासमा समेत महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ। उचित व्यवस्थापन, उपयुक्त समय चयन र स्वस्थ गोला छनोटमार्फत यो प्रविधि मौरीपालनलाई अझ लाभदायक र दिगो बनाउन सहयोगी हुन्छ।
गोलाविभाजन गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू
गोलाविभाजनको सफल कार्यान्वयनका लागि उपयुक्त समय, स्वस्थ गोला छनोट, तथा वैज्ञानिक व्यवस्थापन अभ्यास अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
समय र मौसम
- गोलाविभाजन सामान्यतया मह-प्रवाह हुने उपयुक्त मौसममा गर्नुपर्छ, जसले नयाँ गोला विकास र उत्पादन दुवैलाई सन्तुलनमा राख्न सहयोग गर्छ। भौगोलिक क्षेत्रअनुसार यसको समय फरक हुन सक्छ।
- तराई तथा मध्य पहाडी क्षेत्र पहिलो चरण माघको अन्तिम हप्तादेखि चैतसम्म, र दोस्रो चरण असोजको अन्तिम हप्तादेखि मंसिरको दोस्रो हप्तासम्म उपयुक्त मानिन्छ।
- उच्च पहाडी क्षेत्र वैशाखदेखि भाद्र महिनासम्म गोलाविभाजनका लागि अनुकूल समय मानिन्छ।
व्यावसायिक मौरीपालकहरूले आवश्यकता अनुसार कृत्रिम रानी उत्पादन प्रविधि प्रयोग गरी वर्षभरि नै गोला व्यवस्थापन गर्न सक्छन्।
गोलाको अवस्था
- गोलाविभाजन गरिने मौरी गोला मजबुत, स्वस्थ तथा उत्पादनशील हुन आवश्यक हुन्छ।
- कम्तीमा १० फ्रेम मौरी र ६ फ्रेमभन्दा बढी छाउरा भएको गोला
- पर्याप्त मात्रामा मह तथा पराग भण्डारण भएको
- भाले मौरी (ड्रोन्स) को उपस्थिति रहेको
- रानी कोषहरूको उचित अवस्था रहेको
- अत्यधिक चिसो वा वर्षायुक्त मौसममा विभाजन नगर्ने
- घमाइलो तथा न्यानो दिनको मध्यान्ह समय उपयुक्त मानिने
गोला छनोट
गोलाविभाजनको मुख्य उद्देश्य गुणस्तरीय वंश वृद्धि भएकाले उच्च गुणस्तरयुक्त गोला छनोट गर्नु आवश्यक हुन्छ।
गुणस्तरीय गोला निम्न विशेषतायुक्त हुनुपर्छ:
- उच्च अण्डा उत्पादन क्षमता भएको रानी मौरी
- मह तथा पराग संकलनमा दक्ष गोला
- रोग तथा शत्रुहरू विरुद्ध बलियो प्रतिरोधात्मक क्षमता भएको
- हुल नियन्त्रण तथा गृहत्यागको प्रवृत्ति न्यून भएको
- प्रतिकूल परिस्थितिमा पनि गोला मजबुत राख्न सक्षम
पूर्वतयारी
गोलाविभाजन अघि आवश्यक सम्पूर्ण व्यवस्थापन तयारी पूरा गर्नु अत्यावश्यक हुन्छ। यसमा आवश्यक सामग्रीको व्यवस्था, गोला स्वास्थ्य मूल्याङ्कन, उपयुक्त समय छनोट तथा विभाजनपछिको व्यवस्थापन योजना समावेश हुन्छ।
आवश्यक सामग्री
रित्तो मौरी घार (हाइभ) वा डमी बोर्ड सहितको गोला ,आधार चाका जडान गरिएको चौकोस, खाली चाका फ्रेम, चिनी घोल वा पूरक आहार, निरीक्षण तथा व्यवस्थापनका आवश्यक उपकरणहरू आदि।
गोला विभाजनका विधि
प्राकृतिक विभाजन
हुल निर्यास हुने मौसममा गोलामा धेरै रानुकोषहरू हुन्छन्। हुल निर्यासलाई नियन्त्रण गर्न सो रानुकोषलाई उपयोग गरेर हुल निर्यास हुनु अगावै गोलाविभाजन गर्न सकिन्छ। यो विधिबाट गोलाविभाजन गर्दा हुल निर्यास नियन्त्रण हुन्छ तर वंशसुधार (हुल निर्यास हुने गुण) भने हुँदैन।
गुणस्तरीय रानु उत्पादन गरेर गोला विभाजन
यो विधिमा मौरीपालकले माथि वर्णन गरेझैँ उत्कृष्ट माउगोला छनोट गरी मह प्रवाह हुनुअघि गुणस्तरीय रानी उत्पादन गरेपछि उक्त रानी वा रानीकोषलाई प्रतिस्थापन गर्ने कार्यबाट गुणस्तरीय रानीसहितको गोला विभाजन गर्न सकिन्छ।
यो विधिमा एक गोलालाई एकै पटकमा एकभन्दा बढी न्युक्लियस गोला बनाउन सकिन्छ। तर प्रत्येक न्युक्लियसमा कम्तीमा २ वटा छाउरा चाका र खानासहितका ३–४ वटा चाका दिनु आवश्यक हुन्छ। यसरी तयार गरिएको गोला आवश्यकताअनुसार अन्य स्थानमा तत्काल लैजान वा बिक्री गर्न सकिन्छ।
माथिका दुवै अवस्थामा गोलाविभाजन गर्दा समानान्तर विधिद्वारा चरणबद्ध रूपमा निम्नबमोजिम गोलाविभाजन गरिन्छ।
समानान्तर गोलाविभाजन (व्यावहारिक अभ्यास)
माउगोला छनोट र तयारी
- सबैभन्दा उपयुक्त माउगोला छनोट गर्ने
- माउगोलालाई यथास्थानबाट १ फिट बायाँपट्टि सार्ने
नयाँ घर स्थापना
- रित्तो घारलाई साबिकको माउगोला भएको स्थानबाट १ फिट दायाँपट्टि समानान्तर हुने गरी राख्ने र पुरानो स्थान खाली गर्ने
चाकाहरूको विभाजन
- रानु एक र छाउराहरू भएको फ्रेमहरू ४/५ समेत नयाँ घारमा राख्ने
- माउगोलामा परिपक्व रानुकोष एक र ४/५ फ्रेम छाउरासमेत राख्ने
- कुट र मह भएका चाकाहरूलाई पनि बराबर दुवै घारमा राख्ने
- अन्य रानुकोषहरू भएमा हटाइदिने
मौरीहरूको विभाजन
- वयस्क मौरीहरू पनि दुवै घारमा बराबर विभाजन गर्ने
- चर्नबाट फर्केका मौरीहरू दुवै घारमा बराबरी प्रवेश गरे नगरेको ध्यान दिने
- बराबरी प्रवेश नगरेमा धेरै मौरी प्रवेश गरेको घार एक फिट अझ पर सारेर कम प्रवेश गरेको घारलाई पुरानै ठाउँपट्टि नजिक सारेर बराबरी गर्ने
अन्तिम व्यवस्थापन
- यसरी घारमा भएका छाउरा, वयस्क र महका चाकाहरू विभाजन गरिसकेपछि रानु भएको घारमा आवश्यकताअनुसार (एक अथवा एकभन्दा बढी) रिक्त चाका वा आधार चाका प्रयोग गर्ने
- आवश्यकताअनुसार डमी बोर्ड प्रयोग गर्न सकिन्छ र घारलाई ढक्कनहरू लगाएर राम्ररी राख्नुपर्दछ
- विभाजित दुवै घारमा वयस्क मौरीको सङ्ख्या करिब बराबर नभएमा विभाजन गरेको दिन बेलुकी घारहरू एकआपसमा ठाउँ बदलेर पनि मौरीको सङ्ख्या मिलाउन सकिन्छ
स्थानान्तरण र हेरचाह
- मौरीहरू आ-आफ्नो कार्य गर्न सुरु गरेपछि दैनिक साँझमा १-१.५ फिटका दरले घार सार्दै आफूले इच्छाएको स्थानमा राख्न सकिन्छ
- विभाजित गोलामा ३ दिन बेलुकी हल्का चास्नी खुवाउने र आवश्यकताअनुसार आधार चाका थप्दै गोलाव्यवस्थापन गर्नुपर्दछ
गोलाविभाजनका फाइदाहरू
गोलाविभाजन मौरीपालनमा प्रयोग गरिने एक महत्त्वपूर्ण व्यवस्थापन अभ्यास हो, जसले मौरीको संख्या वृद्धि गर्नुका साथै उत्पादन क्षमता र आर्थिक लाभमा उल्लेखनीय सुधार ल्याउँछ। यस अभ्यासमा गोला गुणन, पूरक आहार व्यवस्थापन तथा उचित समयमा मह संकलन जस्ता प्रविधिहरू समावेश हुन्छन्।
आर्थिक लाभ
एउटै मौरी गोलाबाट धेरै नयाँ गोला उत्पादन गरी बिक्री गर्न सकिन्छ। मह उत्पादन क्षमता वृद्धि भई कुल आम्दानीमा सुधार हुन्छ। कम लगानीमा व्यवसाय विस्तार गर्न सकिने भएकाले साना किसानका लागि पनि उपयुक्त हुन्छ। उत्पादन वृद्धिसँगै किसानको समग्र आयमा वृद्धि हुन्छ।
जैविक लाभ
मौरी गोला भित्रको भीड व्यवस्थापन भई स्वास्थ्य अवस्था सुधार हुन्छ। भरोवा माइट जस्ता परजीवीहरूको संक्रमण घटाउन सहयोग पुग्छ। मौरीको वंश सुधार तथा सशक्त गोला विकास गर्न सकिन्छ। गोला व्यवस्थापन सन्तुलित हुँदा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढ्छ।
व्यावसायिक विकास
आधुनिक मौरीघर डिजाइन तथा वैज्ञानिक व्यवस्थापन अभ्यासले मौरीपालनलाई अझ प्रभावकारी बनाउँछ। यसबाट व्यावसायिक मौरीपालन विस्तार हुन्छ। ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारीका अवसर सिर्जना हुन्छन्। स्थानीय अर्थतन्त्रमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ।
नेपालमा मौरीपालनका चुनौतीहरू
नेपालमा मौरीपालन व्यवसायले विभिन्न समस्याहरू सामना गर्दै आएको छ। प्रमुख चुनौतीहरूमा कमजोर गोला व्यवस्थापन, मौरीको स्थानान्तरण तथा त्याग, कीट तथा शत्रु आक्रमण, र पर्याप्त अनुसन्धान तथा प्राविधिक सहयोगको कमी समावेश छन्।
समाधान र सुझावहरू
प्रशिक्षण र क्षमता विकास
- किसानहरूलाई नियमित रूपमा व्यावहारिक तथा प्राविधिक तालिम उपलब्ध गराउनुपर्छ।
- सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाहरूको समन्वयमा प्राविधिक सहयोग विस्तार गर्न आवश्यक छ।
- आधुनिक मौरीपालन प्रविधिको व्यापक प्रचार–प्रसार गर्नुपर्छ।
आधुनिक उपकरण र प्रविधि प्रयोग
- आधुनिक मौरीघरको प्रयोगले उत्पादन प्रक्रिया सुरक्षित र प्रभावकारी बनाउँछ।
- गुणस्तरीय उपकरणको उपलब्धताले मौरीको मृत्यु दर घटाउन मद्दत गर्छ।
- कृत्रिम रानी उत्पादन तथा उन्नत व्यवस्थापन प्रविधि अपनाउन आवश्यक छ।
बजार व्यवस्थापन र मूल्य श्रृंखला सुधार
- महको गुणस्तर नियन्त्रण तथा प्रमाणीकरण प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।
- स्थिर बजार पहुँच र उचित मूल्य सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ।
- प्रशोधन, प्याकेजिङ तथा ब्रान्डिङ प्रणाली सुधार गरी प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढाउनुपर्छ।
निष्कर्ष
गोलाविभाजन मौरीपालनको उत्पादन वृद्धि, गोला विस्तार तथा व्यावसायिक सुदृढीकरणका लागि अत्यन्त प्रभावकारी र वैज्ञानिक विधि हो। उचित समय, गुणस्तरीय गोला छनोट तथा आधुनिक व्यवस्थापन प्रविधिको प्रयोगमार्फत यस अभ्यासले मौरीपालनलाई दिगो, लाभदायक र व्यावसायिक कृषि उद्यमका रूपमा स्थापित गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ।
