बिहानको झिसमिसे उज्यालो अझै पूर्ण रूपमा फैलिन सकेको थिएन। आकाशमा हल्का निलो रङ मिसिएको थियो, मानौँ रात र दिन एकैछिनका लागि सँगै बसिरहेका छन्। चिसो हावाले सडकका धुला उडाउँदै थियो र सहर अझै आधा निद्रामा जस्तै सुस्त देखिन्थ्यो।
त्यही समयमा सार्वजनिक बस आफ्नो नियमित रुटमा गुड्दै थियो, यात्रुहरूको भीडले बसको भित्र भाग खचाखच भरिएको थियो। कोही कलेज, अफिस जाने हतारमा, कोही कामको चिन्तामा, कोही भने मौन रूपमा झ्याल बाहिर टोलाइरहेका थिए। म पनि त्यही भीडको एक हिस्सा बनेर बसमा चढ्छु।
ढोका बन्द हुने बित्तिकै भित्रको हावा अझ भारी लाग्छ। मानिसहरूको शरीर एक-अर्कासँग टाँसिएको छ, कसैले सास फेर्न पनि ठाउँ खोजिरहेको जस्तो देखिन्छ। म थकित आँखाले वरिपरि हेर्छु, मानौँ कुनै खाली सिट भेटिए अलि राहत मिल्नेछ।
केही क्षणपछि अगाडिको एउटा सानो खाली सिट देखिन्छ र म बिस्तारै त्यसतर्फ अघि बढ्छु। भीडलाई चिर्दै, अरू यात्रुहरूको बिचबाट जेनतेन निस्कँदै अन्ततः त्यो सिटमा पुगेर बस्छु। सिटमा बस्ने बित्तिकै शरीरमा हल्का राहत महसुस हुन्छ।
बस अघि बढ्छ र झ्याल बाहिरका घर, पसल र सडकहरू बिस्तारै पछाडि छुट्दै जान्छन्। बसको भित्रको हल्का कम्पनसँगै सिसामा बाहिरको उज्यालो र भित्रको छाया मिसिएर अनौठो दृश्य बनिरहेको हुन्छ। त्यही सिसामा म आफ्नै आकृति देख्छु।
त्यो आकृति मलाई अपरिचित जस्तै लाग्छ। गालाभरि बढिसकेको दारीले अनुहारलाई कठोर बनाइदिएको छ। निधारमा समयले कोरेका तीन वटा गहिरा धर्का स्पष्ट देखिन्छन्, मानौँ ती धर्काहरू कुनै कथा बोकेर बसेका छन्— थकान, जिम्मेवारी र अधुरा सपनाहरूको कथा।
आँखामा चमक छैन, केवल एक किसिमको निरीहता छ, जसले धेरै कुरा बोले पनि शब्द निकाल्न सक्दैन। त्यो नजरमा न त उत्साह छ, न त पूर्ण हार, बरु जीवनसँग निरन्तर चलिरहेको मौन संघर्षको छाया छ।
सिसामा देखिएको त्यो आकृति हेर्दा लाग्छ, म आफूलाई नै टाढाबाट हेरिरहेको छु। समयले मलाई बिस्तारै परिवर्तन गरिसकेको छ, तर भित्र कतै अझै पनि पुरानो म जीवित छ— सपना देख्ने, हाँस्ने र भविष्यप्रति आशा राख्ने त्यो युवक। तर आज त्यो सपना र यथार्थबिच ठुलो दूरी बनिसकेको छ। जीवनले मलाई धेरै ठाउँमा रोक्यो, धेरै पटक हिँड्ने बाटो बदल्न बाध्य बनायो र धेरै पटक मौन बस्न सिकायो।
बस आफ्नो गतिमा अघि बढिरहन्छ। बाहिर बिहानको उज्यालो अझ प्रस्ट हुँदै जान्छ तर भित्र मेरो मनमा भने कुनै अनौठो भारीपन बसिरहन्छ। यात्रुहरूको कोलाहल, गाडीको आवाज र सडकको हल्लाबिच म फेरि एक पटक सिसामा देखिएको आफ्नो आकृतितर्फ हेर्छु। त्यो अनुहारले केही प्रश्नहरू सोधेजस्तो लाग्छ— ‘तँ कहाँ आइपुगिस्? र अझ कति टाढा जान बाँकी छ?’ तर मसँग त्यसको स्पष्ट उत्तर हुँदैन। केवल यात्रा चलिरहन्छ, बससँगै र जीवनसँगै।
समाजमा ‘पुरुष’ भन्ने शब्द प्रायः सहजै प्रयोग गरिन्छ, तर यो शब्दभित्र लुकेको वास्तविकता धेरै गहिरो र जटिल हुन्छ। कुनै पुरुष असफल देखिनु मात्र उसको अन्त्य होइन, बरु त्यो असफलता पछाडि अनगिन्ती संघर्ष, अभाव, जिम्मेवारी, सपना र परिस्थितिहरू लुकेका हुन्छन्।
वास्तवमा ‘हार’ भन्ने कुरा सधैँ व्यक्तिगत कमजोरीको परिणाम हुँदैन; धेरै पटक यो सामाजिक संरचना, आर्थिक अवस्था र अवसरको असमानतासँग जोडिएको हुन्छ। नेपालजस्तो देशमा धेरै युवाहरू सानै उमेरदेखि जीवनको कठोर यथार्थसँग परिचित हुन्छन्।
बाल्यकालमा खेल्ने उमेरमै उनीहरूको काँधमा परिवारको जिम्मेवारी आइपर्छ। पढाइभन्दा पहिले पेट पाल्ने चिन्ता आउँछ, सपनाभन्दा पहिले बाँच्ने संघर्ष आउँछ। यस्तो अवस्थामा धेरै पुरुषहरूले आफ्नो इच्छा होइन, परिस्थितिले देखाएको बाटो रोज्नुपर्छ। कोही पढाइ छोडेर मजदुरी गर्न बाध्य हुन्छन्, कोही बिदेसिन जान्छन्, कोही सानो व्यापार सुरु गर्छन्, त कोही बेरोजगारीमै दिन बिताउँछन्।
यस्ता पुरुषहरूको जीवन बाहिरबाट हेर्दा सामान्य देखिन सक्छ, तर भित्रभित्रै उनीहरू निरन्तर संघर्ष गरिरहेका हुन्छन्। बिहान सबेरै उठेर काममा जानु, दिनभर पसिना बगाउनु, राति थकित शरीर लिएर सानो कोठामा फर्कनु— यो उनीहरूको दैनिक जीवन हो। तर यो मेहनत सधैँ सफलतामा परिणत हुँदैन। कहिलेकाहीँ व्यापार घाटामा जान्छ, कहिलेकाहीँ काम नै गुम्छ, कहिलेकाहीँ अवसर हातबाट फुत्किन्छ। यस्ता घटनाहरूले उनीहरूको आत्मविश्वास कमजोर बनाउँदै लैजान्छन् र समाजले उनीहरूलाई ‘असफल’ भनेर ट्याग लगाउन थाल्छ।
तर समाजले नदेख्ने एउटा ठुलो सत्य के हो भने, यी पुरुषहरूले हारको बिचमा पनि बाँचिरहेका हुन्छन्। उनीहरूको प्रत्येक दिन एउटा युद्ध हो— आर्थिक समस्यासँग, मानसिक तनावसँग र सामाजिक अपेक्षासँग। समाजले पुरुषलाई सधैँ बलियो, कमाउने र सफल हुनै पर्ने व्यक्ति भनेर परिभाषित गरेको हुन्छ। तर वास्तविकतामा पुरुष पनि भावना भएका मानिस हुन्। उनीहरू पनि डराउँछन्, थाक्छन्, निराश हुन्छन् र कहिलेकाहीँ भित्रभित्रै भाँचिन्छन्। तर बाहिर देखाउन सक्दैनन् किनकि समाजले उनीहरूलाई कमजोर देखिन अनुमति दिँदैन।
धेरै पुरुषहरूको ‘हार’ को कारण केवल व्यक्तिगत क्षमता नभई अवसरको अभाव पनि हो। राम्रो शिक्षा, सही मार्गदर्शन र आर्थिक समर्थन पाउनेहरू जीवनमा अघि बढ्छन्, तर यी सुविधाबाट वञ्चित हुनेहरू धेरै मेहनत गर्दा पनि पछाडि पर्न सक्छन्।
बेरोजगारी, कमजोर शिक्षा प्रणाली, सीमित अवसरहरू र आर्थिक असमानता— यी सबैले उनीहरूको जीवनमा गहिरो प्रभाव पार्छन्। त्यसैले उनीहरूको असफलतालाई केवल व्यक्तिगत कमजोरी भनेर हेर्नु अन्यायपूर्ण हुन्छ।
समय बित्दै जाँदा धेरै पुरुषहरू आफ्नो सपना बिर्सन बाध्य हुन्छन्। कोही डाक्टर बन्ने सपना बोकेर पनि चिया पसलमा काम गर्न थाल्छ, कोही शिक्षक बन्न चाहेर पनि मजदुरीमा सीमित हुन्छ, कोही व्यवसाय गर्ने सपना देखेर पनि ऋणको बोझमा डुब्छ। तर यी सबै अवस्थाहरूमा पनि उनीहरू बाँचिरहन्छन्, लडिरहन्छन् र फेरि उठ्ने प्रयास गरिरहन्छन्।
यही निरन्तर प्रयास नै उनीहरूको वास्तविक शक्ति हो, जसलाई समाजले अक्सर देख्दैन। समाजले ‘सफल’ र ‘असफल’ भन्ने दुई शब्दमा मानिसको मूल्याङ्कन गर्छ तर जीवन त्यति सरल हुँदैन।
कुनै व्यक्ति ठुलो पदमा पुग्नु मात्र सफलता होइन, बरु कठिन परिस्थितिमा पनि हार नमान्नु, जिम्मेवारी पूरा गर्नु र निरन्तर प्रयास गरिरहनु पनि ठुलो उपलब्धि हो। धेरै ‘हारेका’ भनिएका पुरुषहरू भित्रभित्रै अत्यन्त बलियो हुन्छन् किनकि उनीहरूले जीवनका सबै कठिनाइहरू सहेर पनि अगाडि बढिरहेका हुन्छन्।
‘हारेका पुरुष’ भन्ने शब्द पुनः विचार गर्नुपर्ने विषय हो। उनीहरू वास्तवमा हारेका होइनन्, उनीहरू संघर्षरत छन्। उनीहरूको जीवन असफलताको कथा होइन; धैर्यता, मेहनत र निरन्तर लडाइँको कथा हो। जीवनमा हार र जित स्थायी हुँदैनन्, तर प्रयास सधैँ महत्त्वपूर्ण हुन्छ। जसले बारम्बार लडेर पनि उठिरहन्छ, उसलाई हारेको भन्न मिल्दैन— उनी त जीवनसँग लडिरहेका योद्धा हुन्।
