सुदूरपश्चिमको बाजुरा भन्नासाथ धेरैको मनमा एउटा नाम आउँछ—बडिमालिका।
हिमालको काख, विशाल पाटन र बादलसँग लुकामारी खेल्ने डाँडाहरूको बीचमा बसेकी बडिमालिका बाजुराको मात्र होइन, सिंगो सुदूरपश्चिमको गौरव हो।
यो ठाउँ हाम्रो लागि एउटा मन्दिर मात्र होइन; यो हाम्रो आस्था हो, हाम्रो संस्कार हो, हाम्रो इतिहास हो र पुस्तौँदेखि मनमा बोकेर आएको आफ्नै पहिचान हो।
बडिमालिका पुग्ने बाटो सहज छैन। उकाली–ओराली, भिरालो बाटो र लामो पैदल यात्राले शरीर थकाउँछ। तर यात्रा जति अगाडि बढ्दै जान्छ, मनमा उत्साह त्यति नै बढ्दै जान्छ। बाटोमा भेटिने हरिया पाटन, रंगीचंगी फूल, चिसो हावा, खुला आकाश र टाढाटाढासम्म देखिने हिमाली दृश्यले यात्राको थकानलाई बिर्साइदिन्छ। अन्ततः बडिमालिकाको पवित्र भूमिमा पाइला टेक्दा मनमा एउटै अनुभूति हुन्छ—यति सुन्दर ठाउँ हाम्रो आफ्नै भूमिमा रहेछ!
मन्दिरको निर्माण र विकासको इतिहास
बडिमालिका मन्दिरको इतिहास केवल धार्मिक आस्थासँग मात्र जोडिएको छैन, यसको भौतिक संरचनाको विकास पनि विभिन्न कालखण्ड हुँदै अगाडि बढेको देखिन्छ। उपलब्ध ऐतिहासिक विवरणअनुसार, बडिमालिका देवीको प्रारम्भिक देउरो अर्थात् मन्दिर निर्माण बाजुराका दीपराज छत्यालले गरेको उल्लेख पाइन्छ। त्यसपछि समयक्रममा मन्दिरको स्वरूप र संरचनामा परिवर्तन हुँदै गएको देखिन्छ।
प्रकाशित ऐतिहासिक विवरणमा उल्लेख भएअनुसार, शाके १५९१ मा जुम्लाका कल्यालवंशी राजा वीरभद्र शाहीले बाजुराको ढाडाकोटस्थित कालापानीबाट ढुंगा ल्याएर बडिमालिका मन्दिर निर्माण गराएको बताइन्छ। बडिमालिका मन्दिर निर्माणसँग जोडिएको यो प्रसंगले ढाडाकोट र बडिमालिकाबीचको पुरानो ऐतिहासिक सम्बन्धलाई समेत उजागर गर्छ।
आज बडिमालिका दर्शनका लागि जाने मानिसहरूका लागि ढाडाकोट केवल बाटोमा पर्ने एउटा स्थानजस्तो देखिन सक्छ। तर मन्दिर निर्माणका लागि कालापानीबाट ढुंगा लगिएको ऐतिहासिक विवरणलाई हेर्दा ढाडाकोटको सम्बन्ध बडिमालिकासँग निकै पुरानो रहेको बुझिन्छ। दुर्गम पहाडी भूगोलमा रहेको कालापानीबाट निर्माण सामग्री बडिमालिकासम्म पुर्याउनु तत्कालीन समयमा सामान्य काम थिएन। त्यसका लागि कठिन भूगोल, लामो दूरी र ठूलो मानवीय श्रम आवश्यक परेको हुनुपर्छ। त्यसैले ती ढुंगा केवल निर्माण सामग्री मात्र नभई तत्कालीन धार्मिक आस्था, श्रम र ऐतिहासिक सम्बन्धका साक्षीका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ।
ढाडाकोटको कालापानीबाट ढुंगा बडिमालिकासम्म पुर्याइएको प्रसंगले एउटा महत्वपूर्ण इतिहास सम्झाउँछ। त्यो समयको दुर्गम भूगोलमा मानिसहरूले कठिन यात्रा पार गर्दै धार्मिक धरोहर निर्माणका लागि गरेको प्रयास आजका पुस्ताका लागि पनि अर्थपूर्ण छ। बडिमालिका मन्दिरका ढुंगासँग जोडिएको यो इतिहासले तत्कालीन मानिसहरूको आस्था र सामूहिक प्रयासको कथा बोल्छ।
यस अर्थमा बडिमालिका मन्दिरको निर्माणसँग ढाडाकोटको कालापानी जोडिनु केवल एउटा पुरानो विवरण होइन; यसले बाजुरा र जुम्लाबीचको ऐतिहासिक आवागमन, धार्मिक सम्बन्ध र मानवीय श्रमको एउटा पुरानो अध्यायसमेत सम्झाउँछ।
त्यसपछि शाके १६७९ मा कल्यालवंशी राजा शुरदर्शन शाहले मन्दिरको मर्मत गराउनुका साथै मूर्ति स्थापना गराएको विवरण पाइन्छ। यसबाट बडिमालिका मन्दिर समयसँगै जीर्णोद्धार, संरक्षण र धार्मिक गतिविधिका क्रममा पुनः व्यवस्थित हुँदै आएको बुझिन्छ। अर्थात् मन्दिरको इतिहास एउटै समयमा निर्माण भएर रोकिएको इतिहास नभई विभिन्न पुस्ता र कालखण्डको संरक्षणसँग जोडिएको इतिहास हो।
समय बित्दै जाँदा पुरानो संरचनामा क्षति पुग्ने र आवश्यकताअनुसार पुनर्निर्माण गर्ने क्रम पनि चल्दै आएको देखिन्छ। उपलब्ध विवरणअनुसार वि.सं. २०३६/३७ तिर बडिमालिका मन्दिरको पुनर्निर्माण गरिएको थियो। त्यसबेला स्थानीय तह, पुजारी तथा सम्बन्धित व्यक्तिहरूको पहलमा मन्दिरको संरचना जोगाउने प्रयास भएको उल्लेख पाइन्छ। यसले स्थानीय समुदायले आफ्नो धार्मिक धरोहरलाई पुस्तौँदेखि संरक्षण गर्दै आएको देखाउँछ।
पछिल्लो समयमा पुरानो मन्दिरको संरचनालाई संरक्षण गर्दै नयाँ बडिमालिका मन्दिरसमेत निर्माण गरिएको छ। नयाँ मन्दिर निर्माणमा नेपाली सेनाको विकास निर्माण निर्देशनालयको भूमिका रहेको र पुरातत्व विभागको डिजाइनअनुसार मन्दिर निर्माण गरिएको विवरण सार्वजनिक भएको छ। नयाँ संरचनाले बडिमालिकाको पुरानो धार्मिक महत्व र मौलिक पहिचानलाई कायम राख्दै मन्दिरलाई थप व्यवस्थित तथा सुरक्षित बनाउने उद्देश्य बोकेको देखिन्छ।
यसरी अहिले देखिने नयाँ मन्दिर केवल नयाँ संरचना मात्र होइन, पुस्तौँदेखि जोगिँदै आएको आस्था, इतिहास र परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउने एउटा महत्वपूर्ण कडी पनि हो। बडिमालिका मन्दिरमा प्रयोग भएको ढुंगासँग जोडिएको ढाडाकोटको कालापानीदेखि विभिन्न कालखण्डमा भएका मर्मत र पुनर्निर्माण हुँदै आजको संरचनासम्म आइपुग्दा यसको इतिहास धेरै पुस्ताको श्रम, आस्था र संरक्षणसँग जोडिएको देखिन्छ।
मन्दिरको इतिहाससँगै यहाँको पूजा परम्परा पनि पुस्तौँदेखि निरन्तर चलिरहेको छ। पुजारी परिवारमा धेरै पुस्तादेखि बडिमालिका माताको पूजा हुँदै आएको बताइन्छ। जनैपूर्णिमाको समयमा हुने विशेष पूजा, धार्मिक मेला र टाढाटाढाबाट आउने भक्तजनको सहभागिताले यो परम्परा आज पनि जीवित रहेको देखाउँछ।
यसरी हेर्दा बडिमालिका मन्दिर एउटा समयको निर्माण मात्र होइन। यसमा ढाडाकोटको कालापानीबाट ल्याइएका ढुंगाको इतिहास, जुम्लाका कल्यालवंशी शासकसँग जोडिएको सम्बन्ध, स्थानीय श्रम र योगदान, पुरानो धार्मिक विश्वास, पुस्तौँदेखिको पूजा परम्परा र अहिलेको नयाँ संरचना सबै जोडिएका छन्। यही निरन्तरता नै बडिमालिकाको वास्तविक पहिचान र गौरव हो।
बडिमालिकाको धार्मिक इतिहास
बडिमालिकाको धार्मिक इतिहास कुनै एउटा समय, एउटा पुस्ता वा एउटा मन्दिरको सीमाभित्र अट्ने कथा होइन। यो पुस्तौँदेखि मानिसको मनमा बाँचिरहेको आस्था र विश्वासको इतिहास हो। नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार बडिमालिकाको धार्मिक सम्बन्ध स्कन्दपुराण र स्वस्थानी व्रतकथासँग जोडिएको पाइन्छ। प्रचलित धार्मिक मान्यताअनुसार, सतीदेवीको शरीर बोकेर महादेव पृथ्वीमा विचरण गर्ने क्रममा सतीदेवीको काँधको अंश यस क्षेत्रमा पतन भएको विश्वास गरिन्छ। यही धार्मिक मान्यताका कारण बडिमालिका शक्तिपीठका रूपमा श्रद्धापूर्वक पूजिँदै आएको छ।
सतीदेवीसँग जोडिएको यो प्रसंग आधुनिक इतिहास वा पुरातात्त्विक प्रमाणले पुष्टि गरेको घटना नभई धार्मिक ग्रन्थ, पौराणिक कथा र जनविश्वासमा आधारित मान्यता हो। तर कुनै विश्वासको शक्ति त्यसलाई कागजमा कति पटक लेखियो भन्नेमा मात्र हुँदैन; त्यो विश्वास पुस्तौँसम्म मानिसको जीवन र संस्कारमा कसरी बाँचेको छ भन्ने कुरामा हुन्छ। बडिमालिकाको आस्था पनि त्यही पुस्तौँ पुरानो विश्वासको निरन्तरता हो।
बाजुराका पुर्खाहरूले कठिन पहाड, उकाली–ओराली र दुर्गम बाटो पार गर्दै देवीको दर्शन गर्ने परम्परा बसाले। समय फेरियो, यात्रा गर्ने माध्यम फेरिए, मन्दिरको संरचना फेरियो, तर बडिमालिका माताप्रतिको श्रद्धा फेरिएन। आज पनि जनैपूर्णिमाका बेला टाढाटाढाबाट भक्तजनहरू यहाँ पुग्छन्—कसैले भाकल बोकेर, कसैले मनोकामना बोकेर त कसैले आफ्ना पुर्खाले धानेको परम्परालाई निरन्तरता दिन।
यही निरन्तर आस्थाले बडिमालिकालाई एउटा मन्दिरभन्दा धेरै माथि उठाएको छ। यहाँ पुराणसँग जोडिएको धार्मिक कथा छ, पुस्तौँदेखि चलिआएको पूजा परम्परा छ, स्थानीय जनविश्वास छ र आफ्नो ठाउँप्रतिको गहिरो अपनत्व छ। त्यसैले बडिमालिकाको धार्मिक इतिहास केवल विगतको कथा होइन; आज पनि हरेक वर्ष हजारौँ पाइला र असंख्य श्रद्धालुका मनमार्फत जीवित रहिरहेको इतिहास हो।
बडिमालिका त्यही आस्थाको नाम हो, जहाँ इतिहास खोज्दा एउटा कथा भेटिन्छ, तर मनले खोज्दा पुस्तौँदेखि बाँचेको विश्वास भेटिन्छ।
प्रकृतिले आफै सजाएको स्वर्ग
बडिमालिकाको प्रकृति आफैमा एउटा खुला क्यानभासजस्तो लाग्छ। चारैतिर फैलिएका विशाल पाटन, हरियालीले ढाकिएका डाँडाकाँडा, ठाउँ–ठाउँमा फुलेका रंगीचंगी फूल, चिसो हावाको स्पर्श र आकाशसँग नजिक देखिने हिमाली भू–दृश्यले बडिमालिकालाई अनुपम बनाएका छन्। यहाँको सुन्दरता हेर्न कुनै कृत्रिम सजावट आवश्यक पर्दैन; प्रकृतिले नै आफ्नै ढंगले यस ठाउँलाई सजाएको छ।
बिहानको घाम पाटनमा पर्दा हरियाली अझ उज्यालो देखिन्छ। कहिले बादलले डाँडाकाँडालाई छोप्छ, कहिले हावाको झोक्कासँगै बादल हटेर टाढासम्म फैलिएको प्राकृतिक दृश्य खुल्छ। एकै ठाउँमा उभिएर हेर्दाहेर्दै बदलिरहने मौसम र दृश्यले बडिमालिकाको सौन्दर्यलाई हरेक क्षण नयाँ बनाइरहेको हुन्छ।
विशाल पाटनमा फुलेका फूलहरू, चिसो मौसम, स्वच्छ हावा र चारैतिरको शान्त वातावरणले मनलाई छुट्टै आनन्द दिन्छ। कतै हरियालीको फराकिलो मैदान, कतै ढुंगामाटोले बनेका प्राकृतिक आकृति, कतै बादलभित्र हराएका डाँडा र कतै खुला आकाशमुनि देखिने हिमाली दृश्य—बडिमालिकाको हरेक कुनामा प्रकृतिको आफ्नै कथा देखिन्छ।
यहाँको सबैभन्दा मनमोहक पक्ष भनेको यसको मौनता हो। हावाको सुस्केरा, चराचुरुङ्गीको आवाज र पाटनमाथि फैलिएको शान्त वातावरणले मनलाई एकछिन रोकिएर प्रकृतिलाई सुन्न बाध्य बनाउँछ। केही क्षण त्यही वातावरणमा बस्दा वरिपरिका दृश्य मात्र होइन, प्रकृतिको गहिराइ पनि महसुस गर्न सकिन्छ।
बडिमालिकाको सौन्दर्य एउटै दृश्यमा सीमित छैन। बिहानको उज्यालोमा यसको रूप फरक देखिन्छ, बादल लाग्दा अर्कै, घाम अस्ताउँदै गर्दा अर्कै। मौसम फेरिएसँगै पाटनको रङ फेरिन्छ, फूलको रूप फेरिन्छ र डाँडाकाँडाको दृश्य पनि नयाँजस्तै लाग्छ। यही परिवर्तनशीलता बडिमालिकाको प्रकृतिको सबैभन्दा सुन्दर विशेषता हो।
बडिमालिका हेर्दा यस्तो लाग्छ—प्रकृतिले यहाँ केही पनि अधुरो छोडेकी छैन। विशाल आकाश, हरिया पाटन, फूलको सुगन्ध, चिसो हावा, बादलले छोएका डाँडा र टाढासम्म फैलिएको हिमाली दृश्य सबै मिलेर एउटा यस्तो संसार बनाएका छन्, जहाँ आँखालाई सुन्दरता र मनलाई शान्ति एकैसाथ मिल्छ।
बडिमालिका प्रकृतिले सजाएको एउटा ठाउँ मात्र होइन, प्रकृतिले आफ्नै हातले कोरेको यस्तो जीवित चित्र हो, जसलाई जति हेरे पनि मन अघाउँदैन।
बडिमालिका : हाम्रो गौरव, हाम्रो जिम्मेवारी
बडिमालिकाको चर्चा गर्दा यसको सुन्दरता र धार्मिक महत्वको वर्णन मात्र गरेर पुग्दैन। बडिमालिका जति हाम्रो गौरव हो, त्यति नै हाम्रो जिम्मेवारी पनि हो। यहाँको प्रत्येक पाटन, प्रत्येक पदचिह्न, मन्दिरको प्रत्येक ढुंगा र पुस्तौँदेखि चलिआएको प्रत्येक परम्पराले आफ्नो छुट्टै कथा बोकेको छ। त्यसैले बडिमालिकालाई केवल घुम्ने ठाउँका रूपमा होइन, भावी पुस्ताले पनि उस्तै श्रद्धा र सुन्दरताका साथ देख्न पाउने एउटा जीवित सम्पदाका रूपमा हेर्न आवश्यक छ।
बडिमालिकाको विकास हुनु जरुरी छ, तर विकासको नाममा यसको मौलिकता हराउनु हुँदैन। बाटो चाहिन्छ, सुविधा चाहिन्छ, सञ्चार चाहिन्छ, सुरक्षित पदमार्ग र सरसफाइ चाहिन्छ; तर यी सबै थपिँदै जाँदा बडिमालिकाको प्राकृतिक मौनता, पवित्रता र आफ्नोपन भने जोगिइरहनुपर्छ। प्रकृतिले आफैँ सजाएको ठाउँलाई विकासका नाममा त्यही प्रकृतिबाट टाढा बनाउनु हुँदैन।
बडिमालिकाको भविष्य केवल सरकार वा कुनै एउटा संस्थाको जिम्मेवारी होइन। यहाँ पुग्ने हरेक श्रद्धालु, पर्यटक, स्थानीय बासिन्दा र सम्बन्धित निकायको साझा जिम्मेवारी हो। एउटा फोहोर नफाल्नु, एउटा फूल अनावश्यक नटिप्नु, धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराको सम्मान गर्नु, प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण गर्नु—यी साना देखिने कामहरूले नै ठूलो सम्पदा जोगाउँछन्।
अझ महत्वपूर्ण कुरा, बडिमालिकाको विकाससँगै यसको कथा पनि जोगिनुपर्छ। नयाँ पुस्ताले बडिमालिका कहाँ छ भनेर मात्र होइन, यसको धार्मिक विश्वास के हो, यसको इतिहास कसरी अगाडि बढ्यो, यहाँका परम्परा किन महत्वपूर्ण छन् र यस भूमिसँग बाजुरेली जनजीवनको सम्बन्ध कस्तो छ भन्ने पनि जान्नुपर्छ। मन्दिरको संरचना जोगाउनु जति आवश्यक छ, त्यससँग जोडिएको स्मृति र संस्कार जोगाउनु पनि त्यति नै आवश्यक छ।
यदि बडिमालिकाको प्राकृतिक सौन्दर्य, धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक पहिचान र स्थानीय संस्कृतिलाई एउटै धागोमा बाँधेर संरक्षणसहित विकास गर्न सकियो भने यो केवल पर्यटकीय गन्तव्य बन्ने छैन; सुदूरपश्चिमको पहिचानलाई देश–विदेशसम्म चिनाउने एउटा जीवन्त प्रतीक बन्न सक्छ। यहाँ आउने मानिसले दृश्य मात्र नलिई एउटा कथा, एउटा अनुभूति र एउटा सम्झना लिएर फर्कने वातावरण बनाउन सकिन्छ।
बडिमालिका हाम्रो लागि नक्सामा रहेको एउटा ठाउँ मात्र होइन। यो पुर्खाको विश्वास हो, वर्तमानको गौरव हो र भावी पुस्ताका लागि छोड्नुपर्ने अमूल्य जिम्मेवारी हो। यसको सुन्दरता हामीले देखेर मात्र पुग्दैन, त्यसलाई जोगाएर अर्को पुस्ताको आँखाले पनि देख्न पाउने बनाउनुपर्छ।
अन्ततः बडिमालिकाको वास्तविक समृद्धि त्यतिबेला हुनेछ, जब यहाँ आउने मानिसको संख्या बढ्नुका साथै बडिमालिकाको प्रकृति, आस्था र मौलिकता पनि अझ सुरक्षित हुँदै जानेछ। यही सोचले बडिमालिकालाई आजको आकर्षण मात्र होइन, भोलिको पुस्तासम्म गर्वका साथ हस्तान्तरण गर्न सकिने सुदूरको अमूल्य सम्पदा बनाउनेछ।
बडिमालिका हाम्रो गौरव हो—तर गौरव त्यतिबेला मात्र सार्थक हुन्छ, जब हामी त्यसलाई केवल आफ्नो भनेर गर्व गर्दैनौँ, आफ्नो भनेर जोगाउँछौँ पनि।
