ममता काफ्ले भट्टको हत्यामा दोषी ठहरिएका नरेश भट्टले अदालतमा शपथ खाएर भने — म दिल्लीमा जन्मेँ।
उनको अमेरिकी नागरिकताको कागज भन्छ, नेपाल। एक कानुन व्यवसायीका रूपमा म यो मुद्दालाई दुई कोणबाट हेर्छु — ममताका लागि न्याय, र भट्टको अमेरिकी नागरिकताको भविष्य।
सन् २०२४ जुलाई २९ को साँझ भर्जिनियाबाट ममताले नेपालमा रहेकी आमालाई सधैंझैं भिडिओ कल गरिन्। त्यो नै अन्तिम कल भयो। त्यसपछि उनको फोन बजेन, उनी ड्युटीमा आइनन्, र केही दिनपछि सहकर्मीहरूले प्रहरीलाई खबर गरे।
ममता बिरामीको सेवा गर्ने रजिस्टर्ड नर्स हुनुहुन्थ्यो, एउटी सानी छोरीकी आमा, र आफ्नो परिवारको आशा। यो घटना अत्यन्त दुःखद, हृदयविदारक र स्तब्ध पार्ने छ।
दुई वर्षभन्दा लामो अनुसन्धान र करिब डेढ महिनाको सुनुवाइपछि कात्तिक २४ (नोभेम्बर १०) मा जुरीले भट्टलाई पहिलो डिग्रीको हत्यासहित तीनवटै अभियोगमा दोषी ठहर गर्यो। सजाय सन् २०२७ मार्च १२ मा तोकिनेछ। ममताको शव अझै भेटिएको छैन।
यो फैसलाले देखाएको छ, अमेरिकामा न्याय ढिलो भए पनि पुग्छ। अनुसन्धानकर्ता, सरकारी वकिल र जुरीको अथक प्रयासप्रति म आभारी छु।
तर सुनुवाइकै क्रममा भट्टले भनेको एउटा वाक्यले अर्को गम्भीर कानुनी प्रश्न उठाएको छ। अमेरिकी नागरिकता सत्यमा टिकेको विश्वास हो। त्यही सत्यमाथि प्रश्न उठे, अमेरिकी कानुनले त्यसको छानबिन गर्ने स्पष्ट बाटो दिएको छ।
अदालतमा एउटा वाक्य
कात्तिक १८ (नोभेम्बर ४) मा भट्ट आफै साक्षीका रूपमा कठघरामा उभिए। शपथ खाएर उनले भने, उनी भारतको नयाँ दिल्लीमा नेपाली आमाबुबाबाट जन्मिएका हुन् र करिब दुई वर्ष त्यहीँ बसेपछि परिवार नेपाल फर्कियो।
तर सरकारी वकिलका अनुसार उनको अमेरिकी नागरिकताको आवेदनमा जन्मस्थान नेपाल लेखिएको थियो। सोधिँदा भट्टले यो फरकलाई झुट नभई संस्कृतिसँग जोडिएको कुरा भने।
सार्वजनिक रिपोर्ट अनुसार भट्टले डिभी चिट्ठामार्फत ग्रिनकार्ड पाएका थिए र, सन् २०१७ मा अमेरिकी सेनाको रिजर्भमा भर्ती भएपछि सोही वर्ष नागरिक बनेका थिए।
त्यसैले प्रश्न उठ्छ, के उनको अमेरिकी नागरिकता खारेज हुन सक्छ?
मेरो छोटो जबाफ— हो, सक्छ।
तर 'सक्छ' र 'हुन्छ' मा ठूलो फरक छ। भट्टले गलत विवरण दिएका हुन् वा होइनन् भन्ने कुरा अदालतले मात्र तय गर्छ। म यहाँ उनको व्यक्तिगत अभिलेखको निर्णय गरिरहेको छैन, कानुनले के भन्छ भन्ने मात्र बताइरहेको छु।
हत्याको फैसलाले मात्र नागरिकता जाँदैन
यो धेरैले बुझ्नुपर्ने कुरा हो। नागरिकता पाएपछि गरेको अपराधमा अमेरिकी नागरिकलाई अरू नागरिकसरह जेल सजाय हुन्छ, तर त्यसैले नागरिकता खोसिँदैन।
नागरिकता खारेजीको प्रश्न सधै एउटै हुन्छ — नागरिकता कसरी पाइयो?
अमेरिकामा यसलाई डिनेचुरलाइजेसन भनिन्छ। कुनै अधिकारीले कार्यालयमै बसेर नागरिकता रद्द गर्न सक्दैन, अन्तिम निर्णय अदालतले मात्र गर्छ। अमेरिकी सर्वोच्च अदालतले नागरिकतालाई अत्यन्त बहुमूल्य अधिकार मानेकाले सरकारले स्पष्ट, निर्विवाद र विश्वासयोग्य प्रमाण दिनुपर्छ।
तर कानुनले यो पनि भन्छ, नागरिकता सत्य विवरण र कानुनी योग्यतामा आधारित हुनुपर्छ। अमेरिकी न्याय विभागले सन् २०२५ को जुनदेखि नागरिकता खारेजीलाई प्रमुख प्राथमिकतामा राखेको छ।
डिभीमा जन्मस्थान किन निर्णायक
डिभी कार्यक्रम अमेरिकामा कम आप्रवासी पठाउने देशमा जन्मेका मानिसका लागि हो। यसमा चार वटा मुख्य सर्त छन्।
पहिलो, आवेदक योग्य देशमा जन्मेको हुनुपर्छ। योग्यता नागरिकता वा बसोबासले होइन, जन्मेको देशले तय गर्छ। भट्टले आवेदन दिँदा नेपाल योग्य थियो, भारत थिएन। त्यसैले नेपाली नागरिक भए पनि भारतमा जन्मेको व्यक्ति सामान्यतया योग्य हुँदैन।
दोस्रो, कम्तीमा कक्षा १२ बराबरको शिक्षा, वा पछिल्लो पाँच वर्षमा दुई वर्ष तालिम चाहिने पेसामा दुई वर्षको कामको अनुभव।
तेस्रो, चिट्ठामा छनोट भएपछि सोही अमेरिकी आर्थिक वर्षभित्र, अर्थात् सेप्टेम्बर ३० भित्र भिसा पाइसक्नुपर्छ।
चौथो, ठगी गरेर वा महत्त्वपूर्ण तथ्यबारे जानाजानी गलत विवरण दिएर भिसा लिने व्यक्ति अमेरिका प्रवेशका लागि नै अयोग्य हुन्छ।
भारतमा जन्मेका नेपालीका लागि कानुनले दुई वटा साँघुरा अपवाद मात्र दिएको छ।
पहिलो, श्रीमान वा श्रीमती योग्य देशमा जन्मेको, दुवैको नाम एउटै डिभी आवेदनमा भएको र सँगै अमेरिका प्रवेश गरेको अवस्था।
दोस्रो, आमाबुबा दुवै भारतमा नजन्मेका र बच्चा जन्मँदा आमाबुबामध्ये कोही पनि भारतमा बसोबास नगरेको अवस्था।
भट्ट आफैले आमाबुबासँग दिल्लीमा बसेको बताएका छन्। आमाबुबा त्यहाँ बसोबास गरिरहेका थिए भने दोस्रो अपवाद लागू हुँदैन।
ममता सन् २०२१ मा मात्र अमेरिका आएकी हुन्, डिभीमा सँगै होइन। र, अपवाद लागू हुने अवस्थामा पनि आवेदनमा वास्तविक जन्मस्थान भारत नै लेख्नुपर्छ; नेपालको कोटामा गनिन मात्र माग गर्न सकिन्छ। जन्मस्थान नै बदलेर लेख्नु अपवाद होइन, गलत विवरण हो।
सेनाको बाटो
भट्टको मुद्दामा एउटा रोचक पाटो छ। उनले सामान्य बाटोबाट होइन, अमेरिकी सेनाको सेवामार्फत छिटो नागरिकता पाए। तोकिएको अवधिमा सम्मानजनक सैनिक सेवा गर्नेका लागि ग्रिनकार्ड कानुनतः अनिवार्य सर्त होइन।
त्यसैले बचाउ पक्षले 'ग्रिनकार्डमा समस्या भए पनि नागरिकता त सेवाबाट आएको हो' भन्ने तर्क गर्न सक्छ। निष्पक्ष हुन यो कुरा पनि भन्नैपर्छ।
तर सरकारसँग पनि बलिया जबाफ छन्। उनी सेनामा भर्ती नै ग्रिनकार्डको आधारमा भएका थिए। सेनाको बाटोबाट आउनेले पनि असल नैतिक चरित्र प्रमाणित गर्नुपर्छ।
र, सैनिक सेवाबाट पाएको नागरिकता अरू दुई अवस्थामा पनि फर्काइन सक्छ — कुल पाँच वर्षको सम्मानजनक सेवा पूरा नगरी सम्मानजनक बाहेकको अवस्थामा सेनाबाट अलग भएमा, वा नागरिकता पाएको पाँच वर्षभित्र कानुनले तोकेका निश्चित संगठनमा आबद्ध भएमा।
भट्टको सैनिक सेवा कसरी समाप्त भयो भन्ने कुरा अहिले सार्वजनिक छैन।
कुन कानुनी आधारमा खारेज हुन सक्छ
अभिलेखले उनी भारतमा जन्मेको पुष्टि गरे मेरो विचारमा यी आधार एकैसाथ लागू हुन सक्छन्।
योग्यताबिना नागरिकता— नागरिकताका लागि सबै कानुनी सर्त पूरा भएको हुनुपर्छ। डिभी ग्रिनकार्ड नै कानुन अनुसार नपाइएको ठहरिए त्यसमा टेकेको भर्ती र नागरिकतामाथि प्रश्न उठ्छ। सेनाको बाटो भएकाले यो आधार अरूभन्दा केही कमजोर हुन सक्छ।
जानाजानी गलत विवरण वा तथ्य लुकाउनु— अमेरिकी सर्वोच्च अदालतले भनेको छ, गलत जन्मस्थान आफैमा स्वतः निर्णायक हुँदैन। तर जन्मस्थान योग्यतासँग जोडिएको छ, वा सही जन्मस्थानले योग्यतासँग सम्बन्धित अन्य तथ्य खुलाउने थियो भने त्यो निर्णायक हुन्छ। भट्टको हकमा जन्मस्थान नै डिभी योग्यताको आधार भएकाले यो सम्बन्ध प्रत्यक्ष छ।
शपथ खाएर गलत जानकारी— नागरिकता अन्तर्वार्तामा शपथ खाएर यही विवरण दोहोर्याएको भए उनलाई असल नैतिक चरित्र भएको व्यक्ति मान्न सकिँदैन। सर्वोच्च अदालतकै व्याख्या अनुसार अध्यागमन लाभ लिने उद्देश्यले शपथ खाएर मौखिक रूपमा दिइएको गलत जानकारीले निर्णयमा असर पारेको होस् वा नहोस्, यो आधार लागू हुन्छ।
फौजदारी मुद्दा— सरकारले नागरिकता ठगीको फौजदारी मुद्दा चलाएर दोषी ठहर भए अदालतले नागरिकता अनिवार्य रूपमा खारेज गर्छ। यसमा गलत विवरणले नागरिकता पाउनमा भूमिका खेलेको देखाउनुपर्छ। डिभी योग्यता जन्मस्थानमै आधारित भएकाले यस मुद्दामा त्यो सम्बन्ध स्पष्ट देखिन सक्छ।
भट्टको 'संस्कृति' भन्ने तर्कबारे मेरो भनाइ यति हो— नियत हेरिन्छ, तर सांस्कृतिक वा पारिवारिक कारणले कानुनी सर्त बदलिँदैन।
डिभी फारमले सोध्ने प्रश्न सरल छ— तपाईं कुन देशमा जन्मनुभयो?
प्रक्रिया कसरी अघि बढ्छ
हालसम्म भट्टविरुद्ध नागरिकता खारेजीको मुद्दा दायर भएको सार्वजनिक जानकारी छैन। तर शपथ खाएर दिएको बयान अब सार्वजनिक अभिलेखमा छ।
पहिले अमेरिकी नागरिकता तथा अध्यागमन सेवाले उनको डिभी आवेदन, भिसा फाइल, ग्रिनकार्ड, नागरिकताको आवेदन, अन्तर्वार्ताको अभिलेख, सैनिक अभिलेख र जन्मदर्ता जाँच्न सक्छ। थप कारबाही आवश्यक देखिए विषय अमेरिकी न्याय विभागमा पठाइन्छ।
देवानी मुद्दामा सरकारी वकिलले पर्याप्त कारण देखाउने शपथ पत्रसहित उनी बसोबास गर्ने क्षेत्रको संघीय अदालतमा मुद्दा दायर गर्छन्। जबाफ दिन ६० दिन दिइन्छ। फैसला जुरीले होइन, न्यायाधीशले गर्छन्। यस्तो मुद्दाको कुनै हदम्याद छैन।
फौजदारी मुद्दामा शंकारहित प्रमाण चाहिन्छ, र मुद्दा सामान्यतया नागरिकताको शपथ लिएको दस वर्षभित्र दायर गर्नुपर्छ। भट्टले सन् २०१७ अक्टोबरमा शपथ लिएका थिए, त्यसैले यो बाटो सन् २०२७ अक्टोबरतिरसम्म मात्र खुला रहन सक्छ।
नागरिकता गए के हुन्छ, उनी कुन देशका?
खारेज भए नागरिकता दिइएकै मितिदेखि रद्द हुन्छ र प्रमाणपत्र फिर्ता लिइन्छ। उनी नागरिकता पाउनुअघिको अवस्थामा फर्कन्छन्। ग्रिनकार्ड पनि कानुन अनुसार नभएको ठहरिए त्यो पनि कायम रहँदैन।
त्यसपछि अध्यागमन अदालतमा देश निकालाको छुट्टै प्रक्रिया चल्न सक्छ। अमेरिकी अध्यागमन कानुनमा हत्या गम्भीर अपराधको सूचीमा पर्छ, जसले गैरनागरिकलाई देश निकालाको दायरामा ल्याउँछ।
तर जेल सजाय पाएको व्यक्तिलाई सामान्यतया रिहा नभएसम्म देश निकाला गरिँदैन; सजाय पूरा हुनुअघि पठाउने अपवाद अहिंसात्मक अपराधमा मात्र लागू हुन्छ। हत्याको सजाय लामो हुने भएकाले यो प्रश्न व्यवहारमा धेरै वर्षपछि मात्र आउन सक्छ।
नेपालका लागि यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न छ। नेपालले दोहोरो नागरिकता दिँदैन; स्वेच्छाले विदेशी नागरिकता लिएपछि नेपाली नागरिकता स्वतः समाप्त हुन्छ।
कागजी रूपमा भट्ट अहिले नेपाली नागरिक होइनन्। देश निकाला गरिएको व्यक्तिलाई ग्रहण गर्ने देशले आफ्नो नागरिकका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ। भविष्यमा यो प्रश्न आइपरे नेपाल सरकारले पनि कानुनअनुसार निर्णय गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।
डिभी भर्ने नेपालीलाई मेरो सुझाव
धेरै नेपाली परिवार कामका लागि भारत जान्छन् र कतिपय बच्चा त्यहीँ जन्मिन्छन्। पछि नेपालमा बनेको कागजमा जन्मस्थान नेपाल लेखिएको हुन सक्छ। तर डिभी फारमले कागज होइन, वास्तविक जन्मस्थान सोध्छ।
• फारममा नागरिकता होइन, जन्मेको देश लेख्नुहोस्।
• अयोग्य देशमा जन्मिनुभएको छ भने अपवाद लागू हुन्छ कि हुँदैन, आवेदन दिनुअघि नै बुझ्नुहोस्।
• डिभी, भिसा, ग्रिनकार्ड र नागरिकताका सबै आवेदनमा विवरण एकनासको राख्नुहोस्। अमेरिकी अधिकारीहरू पुराना फाइल जोडेर हेर्छन्।
• 'जन्मस्थान बदलेर लेखौं, कसैले थाहा पाउँदैन' भन्ने एजेन्टको कुरा कहिल्यै नमान्नुहोस्। हस्ताक्षर तपाईंको, परिणाम पनि तपाईंकै।
• शंका लागे योग्य आप्रवासन कानुन व्यवसायीको सल्लाह लिनुहोस्।
तर डराउनु पर्दैन। सत्य विवरण दिएर नागरिकता पाएका लाखौं नेपालीको अधिकार सुरक्षित छ। हिज्जेको सानो गल्ती वा इमानदार भूलका कारण नागरिकता खोसिँदैन। अफवाहको आधारमा होइन, तथ्यको आधारमा सोच्नुहोस्।
अन्त्यमा, ममताका परिवार र दुई वर्षभन्दा बढी समयदेखि न्यायको प्रतीक्षा गर्दै यो शोक बोकिरहेको सम्पूर्ण नेपाली समुदायप्रति मेरो हार्दिक समवेदना छ। ममताका लागि आवाज उठाउने र यो मुद्दा निरन्तर नियालिरहने हरेक सदस्य यो न्यायका साझेदार हुनुहुन्छ।
समुदाय र सञ्चारमाध्यमसँग मेरो एउटा अनुरोध छ। आमा गुमाएकी सानी छोरी र परिवारको गोपनीयतालाई सबैभन्दा माथि राखौं। मुद्दाका कष्टदायी विवरणभन्दा ममतालाई उनको सेवा, माया र जीवनले सम्झौं।
नागरिकताको प्रश्न कहिले र कसरी अघि बढ्छ, अहिले थाहा छैन। कानुनले दिएको पुनरावेदनको अधिकार भट्टसँग पनि छ। तर यो मुद्दाको सबैभन्दा ठूलो सार्वजनिक पाठ एउटै हो— अमेरिकी नागरिकता सत्यमा टिकेको विश्वास हो। सत्य बोल्नेलाई कानुनले रक्षा गर्छ। सत्य लुकाउनेलाई कानुनले ढिलोचाँडो भेट्छ।
(लेखक बासु फुलारा अमेरिकामा कानुन व्यवसायमा सक्रिय अधिवक्ता हुन्।)
