झन्डै डेढ सय वर्षअघि फ्रान्सका गुफामा वैज्ञानिकहरूले अनौठा हड्डी फेला पारेका थिए।
ती हड्डी कुनै विशाल चराका थिए। युरोपमा पाइने सामान्य सारसका हड्डीभन्दा ठूला।
वैज्ञानिकहरूले अनुमान गरे — हजारौं वर्षअघि युरोपमा विशाल आकारको एउटा चरा बस्थ्यो। अहिले त्यस्तो चरा कतै पाइँदैन। त्यसैले त्यो प्रजाति लोप भइसकेको हुनुपर्छ।
सन् १८७१ मा फ्रान्सेली जीवविज्ञ अल्फोन्स मिल्न-एडवर्ड्सले त्यसलाई 'ग्रुस प्रिमिजेनिया' (Grus primigenia) नाम दिए।
त्यसपछि झन्डै डेढ सय वर्षसम्म ती विशाल हड्डी लोप भइसकेको प्राचीन सारस प्रजातिका अवशेष मानिँदै आए।
अहिले वैज्ञानिकहरूले ती हड्डीभित्र लुकेको एउटा यस्तो प्रमाण फेला पारेका छन्, जसले चराको इतिहासबारे पुरानो मान्यतालाई नै उल्ट्याइदिएको छ।
जुन विशाल चरालाई छुट्टै प्रजाति मानेर लोप भइसकेको ठानिएको थियो, त्यो वास्तवमा अहिले पनि संसारमा पाइने सारसकै पुर्खा रहेछ।
अझ रोचक कुरा, यो चरा नेपालमा पनि पाइन्छ।
नेपालका चराहरूको आधिकारिक सूचीमा यसलाई 'लक्ष्मण सारस' भनिएको छ। यसको वैज्ञानिक नाम Grus grus र अंग्रेजी नाम Common Crane हो।
यो नेपालमा स्थायी रूपमा बस्ने चरा होइन। मुख्यतः बसाइँसराइ क्रममा नेपाल आउने र कहिलेकाहीँ जाडो बिताउने चरा हो।
बेलायतको बोर्नमथ विश्वविद्यालयका वैज्ञानिकहरूको नेतृत्वमा गरिएको यो अनुसन्धान वैज्ञानिक जर्नल 'रोयल सोसाइटी ओपन साइन्स' मा बुधबार प्रकाशित भएको हो। यो अनुसन्धानले युरोपमा भेटिएका प्राचीन विशाल सारसका हड्डी र अहिले जीवित लक्ष्मण सारस एउटै प्रजातिका भएको आनुवांशिक प्रमाण प्रस्तुत गरेको छ।
डेढ सय वर्ष पुरानो रहस्य
यो रहस्यको सुरूआत उन्नाइसौं शताब्दीमा भएको थियो।
दक्षिणी फ्रान्सका गुफामा फेला परेका विशाल सारसका अवशेषमध्ये केही अन्तिम हिमयुग ताकाका थिए। तिनको इतिहास २० हजार वर्षभन्दा पुरानो थियो।
त्यति बेला वैज्ञानिकहरूसँग प्राचीन डिएनए परीक्षण गर्ने प्रविधि थिएन। कुनै पुरानो जीवको अवशेष कुन प्रजातिको हो भन्ने पहिचान गर्न मुख्यतः हड्डीको आकार र बनोट तुलना गरिन्थ्यो।
ठूला हड्डी भेटिएपछि वैज्ञानिकहरूले ती अहिलेका सारसभन्दा ठूलो, अलग्गै प्रजातिको चराका भएको अनुमान गरे।
र, त्यसलाई नाम दिइयो — Grus primigenia
तर समय बित्दै जाँदा एउटा प्रश्न उठ्न थाल्यो।
के ती हड्डी वास्तवमै लोप भइसकेको प्रजातिका थिए? कि अहिले पनि जीवित कुनै सारसका प्राचीन सदस्यका?
यसको निश्चित जबाफ लामो समयसम्म भेटिएन।
अन्ततः वैज्ञानिकहरूले हड्डीको आकार मात्र हेरेनन्। उनीहरूले हजारौं वर्ष पुराना हड्डीभित्र बाँकी रहेको डिएनए अध्ययन गर्ने निर्णय गरे।
१८ वटा हड्डीले खोल्यो रहस्य
बोर्नमथ विश्वविद्यालयका प्राध्यापक जोन स्टुअर्टको नेतृत्वमा वैज्ञानिकहरूले युरोपका विभिन्न स्थानबाट प्राप्त १८ वटा प्राचीन सारसका हड्डीको डिएनए परीक्षण गरे।
यी हड्डी इंग्ल्यान्ड, वेल्स, फ्रान्स, जर्मनी र स्पेनका बलेरिक टापुहरूबाट प्राप्त भएका थिए।
अनुसन्धानमा स्वीडेनको स्टकहोमस्थित सेन्टर फर प्यालियोजेनेटिक्सका वैज्ञानिकहरू पनि सहभागी थिए।
वैज्ञानिकहरूले ती हड्डीबाट आनुवांशिक सामग्री निकाले र कुन प्रजातिका हुन् भनेर परीक्षण गरे।
नतिजा आश्चर्यजनक आयो।
परीक्षण गरिएका सबै १८ वटा हड्डी अहिले जीवित लक्ष्मण सारस (Grus grus) कै भएको पुष्टि भयो।
तीमध्ये केही हड्डी अहिलेका लक्ष्मण सारसभन्दा ठूला थिए भने केहीको आकार अहिलेका सारससँग मिल्थ्यो।
वैज्ञानिकहरूले डिएनएकै आधारमा प्राचीन चराको लिंग पनि पहिचान गरे। अहिलेका भाले सारसभन्दा ठूला हड्डी भाले चराकै भएको पाइयो। अहिलेका भाले सारसजत्रा केही प्राचीन हड्डी भने पोथीका थिए।
यसले भाले र पोथीको आकारमा हुने भिन्नताले पहिलेका वैज्ञानिकलाई झुक्याएको हुन सक्ने देखायो।
अर्थात्, हड्डी ठूलो हुँदैमा चरा अलग प्रजातिको हुनैपर्छ भन्ने थिएन।
स्टुअर्टका अनुसार यसअघि वैज्ञानिकहरू हड्डीको आकार र बनोटमा निर्भर थिए। डिएनए परीक्षणले ती हड्डीको वास्तविक पहिचानबारे बढी भरपर्दो प्रमाण दिएको छ।
हजारौं वर्षमा लक्ष्मण सारस किन सानो भयो?
प्राचीन चराको पहिचान खुलेपछि वैज्ञानिकहरूसामु अर्को प्रश्न उभिएको छ।
यदि आजभन्दा हजारौं वर्षअघि लक्ष्मण सारस ठूला थिए भने अहिले किन साना भए?
यसको निश्चित कारण अझै पत्ता लागेको छैन।
वैज्ञानिकहरूको अनुमानमा सिमसार क्षेत्रको विनाश र मानिसले जमिनको प्रयोगमा ल्याएको परिवर्तनले चराको शरीरको आकारलाई प्रभावित गरेको हुन सक्छ।
तर यो प्रमाणित निष्कर्ष होइन।
अनुसन्धानकर्ताहरू अब लक्ष्मण सारसको शरीरको आकार समयक्रममा किन परिवर्तन भयो भन्ने विषयमा थप अध्ययन गर्ने योजनामा छन्।
स्टुअर्टका अनुसार यसको वास्तविक कारण पत्ता लगाउन थप प्रमाण आवश्यक छ।
नेपालमा पनि पाइन्छ यही चरा
यो नयाँ अनुसन्धानको एउटा विशेष पक्ष नेपालसँग जोडिएको छ।
युरोपमा लोप भएको मानिएको विशाल चराको प्रजाति नेपालमा समेत अभिलेख गरिएको छ।
नेपालमा लक्ष्मण सारस मुख्यतः बसाइँसराइका क्रममा देखिन्छ। यो अनियमित र दुर्लभ हिउँदे आगन्तुक पनि हो।
नेपालका चराहरूको राष्ट्रिय सूची अनुसार उन्नाइसौं शताब्दीमै यो चरा नेपालको तराई, हेटौंडा क्षेत्र र काठमाडौं उपत्यकामा देखिएको अभिलेख थियो।
पछि चितवन, बर्दिया, कोशी क्षेत्र र कालीगण्डकी उपत्यकामा पनि यसको उपस्थिति अभिलेख गरियो।
तर पछिल्ला दशकहरूमा नेपालमा जाडो बिताउने लक्ष्मण सारस दुर्लभ हुँदै गएको उक्त सूचीमा उल्लेख छ।
नेपालमा सामान्यतया 'सारस' भनेर चिनिने Sarus Crane भने अर्को प्रजाति हो। लक्ष्मण सारस र त्यो सारसलाई एउटै चरा ठान्नु हुँदैन।
नयाँ अनुसन्धानले नेपालमा भेटिने लक्ष्मण सारसको डिएनए परीक्षण गरेको होइन। युरोपका प्राचीन अवशेषबाट पहिचान भएको प्रजाति र नेपालमा अभिलेख गरिएको प्रजातिको वैज्ञानिक नाम एउटै हो।
अरू लोप भएका चराको पहिचान पनि गलत हुन सक्छ?
यो अनुसन्धानको महत्त्व एउटा चराको पहिचान सच्याउनुमा मात्र सीमित छैन।
यसले वैज्ञानिकहरूले प्राचीन जीवको अवशेषबाट प्रजाति पहिचान गर्ने पद्धतिबारे पनि महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ।
एउटै प्रजातिभित्र भाले र पोथीको आकार फरक हुन सक्छ। वातावरण तथा विकासक्रमसँगै शरीरको आकार परिवर्तन हुन सक्छ।
त्यसैले दुई फरक आकारका हड्डी भेटिनु दुई अलग प्रजाति भएको अन्तिम प्रमाण नहुन सक्छ।
स्टुअर्टका अनुसार विगतमा लोप भएको मानिएका केही चराहरू वास्तवमा अहिले जीवित प्रजातिकै प्राचीन सदस्य हुन सक्छन्।
यसको अर्थ विगतमा लोप भएको मानिएका सबै चराको पहिचान गलत थियो भन्ने होइन। त्यसका लागि प्रत्येक प्रजातिको छुट्टै वैज्ञानिक परीक्षण आवश्यक हुन्छ।
यो अध्ययनले भने एउटा चाखलाग्दो कुरा देखाएको छ।
डेढ सय वर्षअघि वैज्ञानिकहरूले जुन विशाल चरालाई नाम दिएर लोप भएको प्रजातिको सूचीमा राखेका थिए, त्यसको प्रजातिगत पहिचान गलत रहेछ। त्यो चरा कुनै दिन लोप भएर फेरि देखा परेको होइन।
त्यो अहिले पनि जीवित रहेको प्रजातिकै पुरानो, ठूलो आकारको सदस्य रहेछ।
अनि त्यही प्रजातिको लक्ष्मण सारस आज पनि युरोपदेखि नेपालसम्मको आकाशमा उडिरहेको छ।
***
