चार महिनाको ल्याब्राडोर कुकुर काखमा च्यापेर ज्योति पौडेल काठमाडौंबाट पोखरा जाँदै थिइन्।
बसमा मानिसहरूको आउजाउ थियो। कोही यताउता हिँड्दा उनको कुकुर भुक्थ्यो। कहिले उफ्रिन खोज्थ्यो, कहिले काखबाट फुत्किन खोज्थ्यो।
कुकुरलाई सम्हाल्न ज्योतिलाई हम्मेहम्मे परिरहेको थियो। यात्रुहरूलाई पनि असहज भइरहेको थियो।
तर त्यसलाई घरमै छाडेर आउने विकल्प उनीसँग थिएन।
यो चार वर्षअघिको दसैंको कुरा हो।
काठमाडौंको काँडाघारी बस्ने ४४ वर्षीया ज्योतिको पुर्ख्यौली घर पोखरा हो। उनीहरू दसैं मनाउन हरेक वर्ष पोखरा जान्छन्।
त्यो वर्ष भने परिवारसँग नयाँ सदस्य थपिएको थियो — चार महिनाको ल्याब्राडोर।
दसैं आउनुभन्दा केही समयअघि मात्र उनीहरूले कुकुर किनेका थिए। पोखरा जाँदा काठमाडौंको घर रित्तो हुने भएपछि समस्या आइलाग्यो — कुकुरलाई कहाँ छाड्ने?
सानो कुकुरलाई एक्लै घरमा राख्न सकिँदैनथ्यो। जहाँ पायो त्यहीँ छाड्न पनि उनको मन मानेन।
'पहिलो पटक कुकुर पालेका थियौं। त्यसैले के गर्ने, के नगर्ने थाहा थिएन,' ज्योतिले भनिन्, 'साथीहरूमार्फत कुकुरको हेरचाह गर्ने संस्थाहरू रहेको थाहा पायौं। त्यहाँ पनि बुझ्न गयौं।'
उनीहरूले केही केयर सेन्टरमा पुगेर जानकारी लिए।
तर कुकुर नयाँ मानिसहरूसँग घुलमिल भएन। उनीहरूले दिएको खानेकुरा पनि खाएन।
ज्योतिका अनुसार एउटा केयर सेन्टरले नयाँ वातावरणमा घुलमिल नहुने कुकुरले खाना नखान सक्ने र त्यसबाट स्वास्थ्यमा समस्या आए जिम्मेवारी लिन नसक्ने बताएको थियो।
यस्तो अवस्थामा कुकुरलाई त्यहाँ छाडेर जान उनीहरू ढुक्क हुन सकेनन्।
अन्ततः एउटा उपाय निकाले — कुकुरलाई आफूसँगै पोखरा लैजाने।
कुकुर सानो भएकाले ज्योतिले बसमा काखमै राखिन्। तर पहिलो पटक लामो यात्रा गरिरहेको कुकुरलाई सहज भएन।
'मानिसहरू यताउता हिँड्दा कुकुर भुक्ने, उफ्रिन खोज्ने गर्थ्यो,' उनी सम्झन्छिन्, 'सानै भएकाले काखमा च्यापेर, छाड्दै नछाडी पोखरा पुर्यायौं।'
त्यो यात्रापछि ज्योतिले एउटा कुरा बुझिन् — कुकुरलाई परिवारको सदस्य बनाएर पाल्ने मात्र होइन, परिवारसँगको यात्रामा अभ्यस्त पनि गराउनुपर्ने रहेछ।
उनले कुकुर पाल्ने साथीहरूसँग सल्लाह गरिन्।
उनीहरूले कुकुरलाई सानैदेखि बाहिर घुमाउने, विभिन्न वातावरण र मानिससँग घुलमिल गराउने बानी बसाल्न सुझाव दिए।
त्यसपछि ज्योतिले काठमाडौंमै बाहिर निस्कँदा कुकुरलाई पनि सँगै लैजान थालिन्।
तीन वर्षअघि दोस्रो पटक दसैं मनाउन पोखरा जाँदा कुकुर हुर्किसकेको थियो। अब त्यसलाई काखमा राखेर यात्रा गराउन सम्भव थिएन।
उनीहरूले कुकुरका लागि छुट्टै बसको सिट लिए।
यद्यपि दोस्रो यात्रामा पनि कुकुरले बेला-बेला छटपटिने र कराउने गर्यो। पोखरा पुगेपछि समेत नयाँ मानिससँग सहजै घुलमिल भएन। ज्योतिको परिवारले दिएको खाना मात्र खान्थ्यो।
एक साता पोखरा बस्दा भने बिस्तारै परिवारका अरू सदस्यसँग पनि घुलमिल हुन थाल्यो।
तेस्रो पटक पोखरा जाँदा यात्रामा पहिलेजस्तो समस्या भएन।
ज्योतिका अनुसार नियमित रूपमा बाहिर घुमाउने र नयाँ वातावरणमा अभ्यस्त गराउने अभ्यासले कुकुरलाई यात्रा गर्न सहज भएको थियो।
अहिले ज्योति, उनका श्रीमान र छोरी तीनै जना मिलेर कुकुरको हेरचाह गर्छन्।
'हाम्रो लागि कुकुर पनि परिवारकै सदस्य हो,' उनी भन्छिन्।
ज्योतिको अनुभवले दसैं बेला घरपालुवा कुकुर भएका धेरै परिवारले सामना गर्ने एउटा समस्या देखाउँछ।
दसैं मान्न मानिसहरू सहरबाट गाउँ फर्किन्छन्। कोही केही दिनका लागि जान्छन्, कोही एक-दुई साता घरबाहिर रहन्छन्।
घरमा कोही नबस्ने भएपछि कुकुरलाई कसको जिम्मा लगाउने?
आफूसँगै लैजान खोज्दा लामो यात्रा, बसमा अरू यात्रुलाई पर्ने असुविधा र नयाँ ठाउँमा कुकुरले भोग्ने तनावको चिन्ता हुन्छ। घरमै छाड्न खोज्दा खाना, पानी, सुरक्षा र हेरचाह गर्ने मानिस चाहिन्छ।
सबै परिवारसँग कुकुरलाई गाउँ लैजाने सुविधा पनि हुँदैन।
यही समस्याको एउटा विकल्पका रूपमा काठमाडौंमा कुकुर राख्ने होस्टेल अर्थात् केनेल सेवा सञ्चालन भइरहेका छन्।
सामान्य बेला ७–१० कुकुर, दसैंमा ४० सम्म
केनेल क्लब अफ नेपालका संस्थापक तथा अध्यक्ष प्रवीण बज्राचार्यका अनुसार दसैं–तिहार बेला कुकुर राख्ने होस्टेलमा अरू समयभन्दा बढी चाप हुन्छ।
उनले ललितपुरको सानेपा रिङरोड क्षेत्रमा कुकुरको होस्टेल तथा तालिम केन्द्र सञ्चालन गर्दै आएका छन्।
'अरू बेला पनि कुकुर राख्न आउनुहुन्छ,' बज्राचार्यले भने, 'तर दसैं–तिहारमा संख्या धेरै बढ्छ।'
उनका अनुसार सामान्य समयमा होस्टेलमा ७ देखि १० वटासम्म कुकुर हुन्छन्। दसैं बेला भने संख्या बढेर ४० वटासम्म पुगेको छ।
अर्थात्, दसैं बेला कुकुरको हेरचाह गर्ने यस्तो सेवाको माग सामान्य अवस्थाभन्दा धेरै बढ्ने गरेको उनको अनुभव छ।
होस्टेलमा कुकुर राखेबापत दैनिक तीन सयदेखि एक हजार रूपैयाँसम्म शुल्क लाग्ने बज्राचार्य बताउँछन्।
यो रकम कुकुरको आवश्यकता, खानपान र हेरचाहको प्रकृति अनुसार फरक पर्छ।
'कसैले सामान्य खानेकुरा दिनुहुन्छ, कसैले आफ्ना कुकुरका लागि छुट्टै किसिमको खाना खुवाउन भन्नुहुन्छ,' उनले भने, 'त्यही अनुसार शुल्क निर्धारण गर्छौं।'
कुकुरका मालिक फर्केर नआउन्जेल होस्टेलले तिनको हेरचाह गर्छ।
बज्राचार्यका अनुसार उनको होस्टेलमा तीन जना कर्मचारी कार्यरत छन्।
तर कुकुर होस्टेल सञ्चालन गर्नु भनेको खानेकुरा खुवाएर निश्चित ठाउँमा राखिदिनु मात्र होइन।
कुकुरपिच्छे स्वभाव फरक हुन्छ। कुनै कुकुर नयाँ मानिससँग चाँडै घुलमिल हुन्छन्। कुनै नयाँ ठाउँमा पुगेपछि डराउँछन्, खाना खान छाड्छन् वा आक्रामक व्यवहार देखाउँछन्।
यस्तो अवस्थामा हरेक कुकुरको स्वभाव बुझेर हेरचाह गर्नुपर्ने बज्राचार्य बताउँछन्।
उनी विगत २८ वर्षदेखि कुकुरको उद्धार, उपचार, संरक्षण र हेरचाहसम्बन्धी काममा संलग्न छन्।
सुरूका वर्ष सडकका कुकुर उद्धार गर्ने, उपचार गराउने र संरक्षण गर्ने काममा बढी केन्द्रित भए पनि पछिल्लो समय कुकुर होस्टेल र तालिममा केन्द्रित भएको उनको भनाइ छ।
उनका अनुसार काठमाडौंमा कुकुरको संरक्षण र हेरचाहका लागि विभिन्न संस्था खुल्ने क्रम बढेको छ।
यससँगै त्यस्ता संस्थाहरूको सेवा र व्यवस्थापनमा सम्बन्धित नियामक निकायले ध्यान दिनुपर्ने उनी बताउँछन्।
होस्टेल छान्दा के कुरामा ध्यान दिने?
घरपालुवा कुकुरलाई अपरिचित ठाउँमा छाड्दा खाना र बस्ने ठाउँको व्यवस्था मात्र पर्याप्त हुँदैन।
अस्ट्रेलियाको पशु कल्याण संस्था 'आरएसपिसिए' का अनुसार कुकुरलाई होस्टेलमा राख्नुअघि त्यो ठाउँको वातावरण र कुकुरको स्वभावबीच तालमेल मिल्छ कि मिल्दैन भन्ने विचार गर्नुपर्छ।
संस्थाले होस्टेलको सरसफाइ, पर्याप्त ठाउँ, नियमित व्यायाम, कर्मचारीको हेरचाह, खोपको अवस्था र आकस्मिक स्वास्थ्य सेवाको व्यवस्था बुझ्न सुझाव दिएको छ।
सम्भव भए कुकुरलाई पहिले छोटो समयका लागि त्यहाँ राखेर नयाँ वातावरणमा अभ्यस्त गराउनु पनि उपयोगी हुन्छ। नयाँ ठाउँमा अत्यधिक तनाव हुने कुकुरका लागि घरमै आएर हेरचाह गर्ने विश्वासिलो व्यक्तिको व्यवस्था अर्को विकल्प हुन सक्छ।
ज्योतिले चार वर्षअघि भोगेको समस्या पनि यस्तै थियो।
उनको कुकुर नयाँ मानिससँग घुलमिल भएन। खाना खाएन। त्यसैले उनी होस्टेलको सट्टा आफूसँगै लैजाने निर्णयमा पुगेकी थिइन्।
तर यो विकल्प सबैका लागि उपयुक्त नहुन सक्छ।
ज्योतिको अनुभवमा पनि कुकुरलाई यात्रा गराउन एकै पटक सहज भएको होइन। त्यसका लागि समय लाग्यो। नियमित घुमाउने र नयाँ वातावरणमा अभ्यस्त गराउने अभ्यास गर्नुपर्यो।
कुकुरलाई सानैदेखि बाहिर घुमाउन र अन्य मानिससँग घुलमिल गराउन सके यात्रामा सहज हुने उनको अनुभव छ।
'राम्रो हेरचाह गरियो र सिकाइयो भने कुकुर परिवारकै सदस्य बन्छ,' उनी भन्छिन्।
काठमाडौंमा कुकुर पाल्ने मानिसहरूका लागि यो दसैंमा पनि उही प्रश्न छ — परिवारसँगै लैजाने कि होस्टेलमा राख्ने?
कुनै परिवार ज्योतिजस्तै कुकुरका लागि छुट्टै बसको सिट लिएर गाउँ जान्छ। कुनै परिवारले केही दिनका लागि शुल्क तिरेर होस्टेलको जिम्मा लगाउँछ।
विकल्प फरक भए पनि दुवैको उद्देश्य एउटै हो — दसैं मनाउन घर छाड्दा घरमा पालेको कुकुरको हेरचाह नछुटोस्।
***
