कहिलेकाहीँ एउटा साधारण प्रश्नले हामीभित्र लुकेको सोचको ऐना देखाइदिन्छ—मान्छेको मूल्य आखिर कहाँ हुन्छ?
उसको कपडामा?
उसको बोलीमा?
उसले चलाउने मोबाइलमा?
उसको घरमा?
उसको कमाइमा?
उसले पाएको पदमा?
वा उसले अरू मानिसलाई हेर्ने आँखामा?
मान्छेलाई हेर्ने हाम्रो आँखा कति न्यायपूर्ण छ होला?
हामीमध्ये धेरैले यसको उत्तर मुखले फरक–फरक दिन सक्छौँ। तर हाम्रो दैनिक व्यवहार हेर्ने हो भने हामी अझै पनि मानिसलाई उसको बाहिरी अवस्था, आर्थिक हैसियत र सामाजिक पहिचानबाट नापिरहेका हुन्छौँ।
महँगो लुगा लगाएको मान्छे देख्दा हामी उसलाई सफल ठान्छौँ। राम्रो अंग्रेजी बोल्ने मान्छेलाई बढी शिक्षित ठान्छौँ। ठूलो पदमा बसेको मान्छेको कुरा धेरै ध्यान दिएर सुन्छौँ। साधारण कपडा लगाउने, गाउँबाट आएको वा आर्थिक रूपमा कमजोर देखिने मानिसलाई भने उसको वास्तविक क्षमता नबुझी कमजोर ठानिदिन्छौँ।
यहीँबाट समस्या सुरू हुन्छ।
आर्थिक अवस्था र बौद्धिक क्षमता एउटै कुरा होइनन्।
सुविधा र योग्यता एउटै कुरा होइनन्।
पहिरन र व्यक्तित्व एउटै कुरा होइनन्।
मौनता पनि कमजोरीको प्रमाण होइन।
हामीले मानिसलाई किन यति छिटो निर्णय गर्छौँ?
मानिसलाई बुझ्न समय लाग्छ।
तर निर्णय गर्न हामीलाई केही सेकेन्ड मात्र लाग्छ।
कसैलाई पहिलोपटक देख्दा हामी उसको कपडा हेर्छौं। बोली सुन्छौँ। हिँडाइ हेर्छौं। मोबाइल हेर्छौं। त्यसपछि मनभित्रै एउटा निष्कर्ष बनाइहाल्छौँ—यो कस्तो मानिस होला?
हाम्रो यही हतारले धेरैपटक गलत मानिसलाई ठूलो र सही मानिसलाई सानो बनाइदिन्छ।
कसैसँग महँगो जुत्ता छ भन्दैमा उसले जीवनका कठिन बाटा हिँडेको हुन्छ भन्ने हुँदैन।
कसैको जुत्ता पुरानो छ भन्दैमा उसले धेरै बाटा पार गरेको छैन भन्ने पनि हुँदैन।
कसैको हातमा महँगो मोबाइल छ भन्दैमा उसको सोच आधुनिक हुन्छ भन्ने छैन।
त्यसैगरी, कसैले साधारण फोन चलाउँछ भन्दैमा उसको विचार पुरानो हुन्छ भन्ने पनि होइन।
मानिसको बाहिरी सुविधा उसको परिस्थितिको परिणाम हुन सक्छ। तर उसको विचार, व्यवहार, निर्णय क्षमता र चरित्र लामो जीवनयात्राबाट बनेका हुन्छन्।
यी दुई कुरालाई एउटै तराजुमा राख्नु नै हाम्रो ठूलो भूल हो।
कक्षाकोठामा शिक्षकले दिने एउटा साधारण उदाहरण।
कुनै शिक्षकले विद्यार्थीहरूलाई मानिसको क्षमता र बाहिरी अवस्थाबीचको फरक बुझाउन कक्षामा दुई वटा चित्र देखाउन सक्छन्। पहिलो चित्रमा महँगो पोसाक लगाएको र ठूलो कार्यालयमा बसेको व्यक्ति हुन्छ। दोस्रो चित्रमा साधारण कपडा लगाएको र गाउँको खेतमा काम गरिरहेको व्यक्ति हुन्छ।
त्यसपछि शिक्षकले प्रश्न गर्न सक्छन्—
'तिमीहरूलाई यी दुईमध्ये को बढी बुद्धिमान लाग्छ?'
धेरै विद्यार्थीले पहिलो व्यक्तितिर औँला उठाउन सक्छन्।
त्यसपछि शिक्षकले अर्को प्रश्न सोध्न सक्छन्—
'तर तिमीहरूलाई उसको बुद्धिमत्ता कसरी थाहा भयो?'
कक्षामा मौनता छाउन सक्छ।
त्यही मौनतामा एउटा ठूलो शिक्षा लुकेको हुन्छ।
हामीले उसको बुद्धि देखेका छैनौँ।
उसको निर्णय क्षमता देखेका छैनौँ।
उसको संघर्ष देखेका छैनौँ।
उसले आफ्नो परिवारका लागि के गरेको छ भन्ने पनि थाहा छैन। समाजका लागि के गरेको छ भन्ने पनि थाहा छैन। जीवनमा कति कठिन परिस्थिति पार गरेको छ भन्ने पनि थाहा छैन।
हामीले केवल उसको बाहिरी रूप देखेका हौँ।
तर त्यसैबाट सम्पूर्ण मानिसको फैसला गरिदियौँ।
यस्तो उदाहरण बालबालिकालाई मात्र होइन, हामी ठूलालाई पनि आवश्यक छ।
किनकि उमेर बढ्दै जाँदा हाम्रो ज्ञान बढ्न सक्छ। तर पूर्वाग्रह पनि त्यत्तिकै बढ्न सक्छ।
साथीभाइबीचको तुलना पनि एउटा दबाब हो। कहिलेकाहीँ अरूले होइन, आफ्नै साथीहरूले हामीलाई हाम्रो जीवनशैलीका आधारमा नाप्न थाल्छन्।
'अझै यही लुगा लगाउँछौ?'
'यो फेसन त पुरानो भइसक्यो नि।'
'यस्तो मोबाइल चलाएर पनि हुन्छ?'
'तिमीलाई नयाँ ट्रेन्ड थाहा छैन?'
यस्ता कुरा सामान्य मजाकजस्ता लाग्न सक्छन्। तर बारम्बार सुन्दा यिनले मानिसको आत्मविश्वासमा असर पार्न सक्छन्।
आजको समयमा सामाजिक सञ्जालले यो तुलना झन् सजिलो बनाइदिएको छ। कसैले नयाँ कपडा लगाएको फोटो राख्छ। कसैले नयाँ मोबाइल देखाउँछ। कसैले महँगो ठाउँमा घुमेको तस्बिर राख्छ। त्यसपछि आफ्नो जीवनसँग अरूले देखाएको जीवन तुलना गर्न थालिन्छ।
तर हामीले एउटा कुरा बिर्सिरहेका हुन्छौँ। सामाजिक सञ्जालमा देखिने जीवन पूरा जीवन होइन।
हामी अरूको राम्रो क्षण हेरेर आफ्नो सामान्य दिनसँग तुलना गरिरहेका हुन्छौँ।
साथीको फेसन राम्रो हुन सक्छ। उसको रूचि फरक हुन सक्छ। उसलाई नयाँ चलन पछ्याउन मन पर्न सक्छ। त्यसमा कुनै खराबी छैन। खराबी त्यतिबेला सुरू हुन्छ, जब आफ्नो रूचिलाई अरूको मूल्य नाप्ने तराजु बनाइन्छ।
साथीले महँगो लुगा लगाउँछ भने उसलाई लगाउन दिनुपर्छ। अर्को साथीलाई सादा कपडा मन पर्छ भने उसलाई पनि त्यही रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ।
फेसन रोज्नु व्यक्तिगत स्वतन्त्रता हो। तर कसैलाई फेसन थाहा छैन भन्दैमा उसलाई कम बुद्धिमान, कम आधुनिक वा कम योग्य ठान्नु गलत हो।
असल साथीले हामीलाई आफूजस्तै बन्न दबाब दिँदैन। उसले हामीभित्रको राम्रो पक्ष देख्छ।
कहिलेकाहीँ साथीको सबैभन्दा ठूलो सहयोग महँगो उपहार दिनु होइन। आफूजस्तो नभएको अवस्थामा पनि उसलाई सम्मान गर्नु हो। उसको अवस्था बुझ्नु हो। उसलाई आफ्नो जीवन आफ्नै तरिकाले बाँच्न दिनु हो।
यहीँबाट मित्रताको वास्तविक अर्थ पनि सुरू हुन्छ।
ममता जस्तो दृष्टिकोण किन फरक हुन्छ?
सृजना र ममताको प्रसंग
दुवै एउटै गाउँमा हुर्किएका थिए। एउटै विद्यालयमा पढेका थिए। दुवैले अभाव देखेका थिए। तर समयले उनीहरूलाई फरक जीवन दियो। सृजना सम्पन्न परिवारमा पुगिन्। उनको वरिपरि सुविधा बढ्दै गयो। महँगो जीवनशैली उनको सामान्य जीवन बन्यो।
ममता भने संघर्ष गर्दै पढिन्। अध्ययनसँगै काम गरिन्। शुल्क तिर्न कहिलेकाहीँ कक्षा छोडिन्। आफूलाई चाहिएको कुरा र आफूले किन्न सक्ने कुराबीच सम्झौता गर्न सिकिन्।
तर यही संघर्षले ममतालाई एउटा कुरा सिकायो—मानिसलाई उसको अवस्थाले मात्र बुझिँदैन। उसले जीवनमा के भोगेको छ, त्यो पनि बुझ्नुपर्छ।
एकपटक सृजनाले ममताको साधारण पहिरन देखेर उनको जीवनशैलीमाथि प्रश्न उठाइन्।
उनलाई लागेको थियो—समयसँग बदलिन नसक्नु भनेको पछि पर्नु हो।
तर ममताले त्यसलाई व्यक्तिगत अपमानका रूपमा लिएर प्रतिउत्तर दिइनन्।
उनले केवल मुस्कुराइन्।
त्यो मुस्कानलाई कमजोरी ठान्न सजिलो थियो।
तर त्यो कमजोरी थिएन।
आफूलाई प्रमाणित गर्न हतार नगर्ने मानिसमा पनि ठूलो शक्ति हुन्छ। ममताले आफ्नो मूल्य अरूले लगाएको तराजुमा खोजिनन्।
सायद यही उनको सबैभन्दा ठूलो शक्ति थियो।
पछि जब त्यही गाउँमा ठूलो विकास परियोजना सञ्चालन गर्ने कुरा आयो, मानिसको वास्तविक अवस्था बुझ्ने व्यक्तिको आवश्यकता महसुस भयो।
त्यहाँ महँगो कपडाले काम गरेन। ठूलो नामले पनि काम गरेन। त्यहाँ चाहिएको थियो—मानिसको जीवन बुझ्ने क्षमता।
कुनै गाउँलाई ‘पछाडि परेको’ भनेर एउटा शब्दमा परिभाषित गर्न सजिलो हुन्छ।
तर त्यो गाउँ किन पछाडि परेको छ भनेर बुझ्न वर्षौँ लाग्न सक्छ।
किसानलाई उत्पादन बढाउनू भन्न सजिलो हुन्छ। तर उत्पादनको मूल्य किन किसानको हातमा पुग्दैन भनेर बुझ्न उसको खेतदेखि बजारसम्मको बाटो हेर्नुपर्छ। महिलालाई आत्मनिर्भर बन्नू भन्न सजिलो हुन्छ। तर उनको समय, जिम्मेवारी र सामाजिक अवस्थालाई नबुझी आत्मनिर्भरता सिकाउनु अधुरो कुरा हुन्छ।
यही कारणले ममताको दृष्टिकोण फरक थियो। उनले मानिसमा कमी मात्र देखिनन्। उनले सम्भावना पनि देखिन्। उनले गाउँमा समस्या मात्र देखिनन्। उनले त्यहाँको सीप, श्रम, सम्बन्ध र सामूहिक शक्तिलाई पनि देखिन्। मानिसलाई उसको कमीबाट होइन, सम्भावनाबाट हेर्ने कि?
हाम्रो समाजमा अर्को एउटा समस्या पनि छ।
हामी मानिसको कमी तुरून्तै देख्छौँ।
कसैलाई अंग्रेजी आउँदैन—कमजोर।
कसैले राम्रो लुगा लगाउँदैन—असभ्य।
कसैले ठूलो पद पाएको छैन—असफल।
कसैको सामाजिक हैसियत छैन—महत्त्वहीन।
तर हामी त्यही मानिसमा भएको सम्भावना देख्न अलि कञ्जुस हुन्छौँ।
एउटा विद्यार्थी गणितमा कमजोर हुन सक्छ, तर भाषामा असाधारण हुन सक्छ।
अर्को विद्यार्थी कक्षामा धेरै बोल्न नसक्ला, तर उसले गहिरो रूपमा सोचिरहेको हुन सक्छ। कुनै कर्मचारी प्रस्तुति दिन कमजोर हुन सक्छ, तर उसले जटिल समस्या समाधान गर्न सक्ने क्षमता राख्न सक्छ। कुनै किसान औपचारिक शिक्षामा धेरै अगाडि नहुन सक्छ, तर आफ्नो माटो, मौसम र खेतीबारे उसले विश्वविद्यालयको किताबभन्दा धेरै व्यवहारिक ज्ञान राख्न सक्छ। त्यसैले मानिसको क्षमता एउटै परीक्षाबाट नाप्न सकिँदैन।
जीवन आफैँ एउटा ठूलो परीक्षा हो।
र त्यो परीक्षाको प्रश्नपत्र पनि सबैका लागि एउटै हुँदैन।
कसैले सुविधा भएको घरबाट परीक्षा सुरू गर्छ।
कसैले अभावबाट।
कसैलाई परिवारको साथ हुन्छ।
कसैलाई आफ्नो बाटो आफैँ बनाउनुपर्छ।
कसैलाई गल्ती गर्ने धेरै अवसर हुन्छ।
कसैलाई एउटा गल्तीले महिनौँ पछाडि धकेल्छ।
त्यसैले सबैलाई एउटै मापदण्डले नाप्नु न्यायपूर्ण हुँदैन।
फरक हुनु कमजोरी होइन। हामीलाई मानिसहरू आफूसँग मिलेको मन पर्छ। हामीजस्तै बोल्ने। हामीजस्तै सोच्ने। हामीजस्तै लुगा लगाउने। हामीजस्तै जीवन बाँच्ने। तर समाज सुन्दर बन्न सबै मानिस एउटै हुनुपर्दैन। कसैलाई सादा जीवन मन पर्छ। कसैलाई आधुनिक जीवन। कसैलाई गाउँ मन पर्छ। कसैलाई सहर। कसैलाई धेरै कमाउन मन पर्छ। कसैलाई आफ्नो समय र स्वतन्त्रता महत्त्वपूर्ण लाग्छ। कसैले ठूलो घरलाई सफलता मान्छ। कसैले शान्त घरलाई।
कुनै एउटै परिभाषाले सबैको जीवनको अर्थ निर्धारण गर्न सक्दैन। हामीले फरकपनलाई सम्मान गर्न सिक्नुपर्छ। किनकि मानिसको भिन्नता नै उसको पहिचान हो। अन्त्यमा फेरि त्यही प्रश्न-
मान्छेको मूल्य कहाँ हुन्छ?
सायद यसको उत्तर कुनै पसलमा राखिएको मूल्यसूचीमा छैन।
कपडाको मूल्यले मानिसको मूल्य बताउँदैन।
घरको मूल्यले उसको मनको आकार बताउँदैन।
पदले उसको विवेकको ग्यारेन्टी गर्दैन।
पैसाले उसको संवेदनशीलता किन्न सक्दैन।
र अभावले उसको बुद्धि खोस्दैन।
मानिसको वास्तविक मूल्य उसले आफूभन्दा फरक मानिसलाई कति सम्मान गर्छ भन्ने कुरामा देखिन्छ। आफूभन्दा कमजोर देखिने व्यक्तिसँग उसको व्यवहार कस्तो हुन्छ भन्नेमा देखिन्छ। आफू सफल भएपछि आफ्नो विगतलाई कति सम्झन्छ भन्नेमा देखिन्छ। र आफू माथि पुग्दा अरूलाई तल झारेर मात्र आफू ठूलो भएको महसुस गर्छ कि गर्दैन भन्नेमा देखिन्छ। सायद जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि अरूभन्दा अगाडि पुग्नु मात्र होइन।
अगाडि पुगिसकेपछि पनि पछाडि छुटेका मानिसलाई हेर्ने हाम्रो दृष्टि नबदलिनु हो। किनकि मानिस कति माथि उभिएको छ भन्ने कुरा उसको उचाइले देखाउँछ। तर ऊ कति ठूलो मानिस हो भन्ने कुरा उसले अरूलाई दिएको सम्मानले देखाउँछ।
अन्ततः, मान्छेको मूल्य कहाँ हुन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्न हामीले अरूको जीवनमा होइन, कहिलेकाहीँ आफ्नै व्यवहारमा हेर्नुपर्छ।
