एउटा तालिम, जहाँ हामी १५ जना थियौँ। हातमा क्यामेरा थियो, आँखामा उत्सुकता र मनमा एउटा प्रश्न— एउटा तस्बिरले साँच्चै कथा भन्न सक्छ त?
सायद तालिम सुरु हुँदा हामीमध्ये धेरैका लागि क्यामेरा कुनै क्षणलाई सम्झनाका लागि कैद गर्ने माध्यम मात्र थियो। कुनै सुन्दर दृश्य देख्दा फोटो खिच्ने, साथीहरूसँग बिताएका क्षण सुरक्षित गर्ने वा मन परेको ठाउँलाई फ्रेममा राख्ने।
तर केही दिनको फोटो कथाकारिता तालिमपछि क्यामेरा हेर्ने हाम्रो दृष्टि नै बदलियो। हामीलाई फोटो खिच्न मात्र भनिएको थिएन, हामीलाई कथा खोज्न भनिएको थियो।
त्यहीँबाट सुरु भयो हाम्रो यात्रा— ‘त्यो १५ क्यामेराको, १५ कथा’ को।
एउटै तालिम, फरक–फरक कथा
हामी सबै एउटै ठाउँमा सिकिरहेका थियौँ। एउटै कुरा सुनिरहेका थियौँ र एउटै अभ्यास गरिरहेका थियौँ। तर जब कथा खोज्न बाहिर निस्कियौँ, हरेकको लेन्सले फरक संसार देख्न थाल्यो।
मैले पोलियोको सिकार भए पनि निरन्तर काम गरिरहेका एक व्यक्तिको संघर्षलाई कथाका रूपमा प्रस्तुत गरेँ। कृपा करुणा पोख्रेलले सफारी चलाउने एक महिलाको संघर्षलाई कथा बनाइन्। नवराज श्रेष्ठले चटपटे बेचेर जीवन चलाउने व्यक्तिको मेहनत देखाए। स्मृतिले महिला इलेक्ट्रीसियनको काम र आत्मनिर्भरताको कथा तस्बिरमा उतारिन्।
रितु चौधरीले जितिया पर्वको संस्कृति र परम्परालाई फोटोमा कैद गरिन्। एक साथीले माटोका भाँडा बनाउने सीप र मेहनतलाई कथाको विषय बनाए। निशान्त ओझाले दशैँको तयारी र चहलपहललाई आफ्नो कथामा समेटे।
रिहाना खातुनले पेठिया बजारको दैनिक जीवन र चहलपहललाई फ्रेममा उतारिन्। पूजा रविदासले वृद्धाश्रमको जीवन र त्यहाँका भावनाहरूलाई तस्बिरमार्फत सुनाइन्। मिलन परियारले ढुङ्गाबाट जातो, सिलौटा लगायतका सामग्री बनाएर जीवन चलाउने व्यक्तिको कथा कैद गरे।
बाँकी कथाहरू पनि जीवन, संस्कृति, श्रम, संघर्ष र समाजका फरक–फरक पाटासँग जोडिएका थिए। विषय फरक थियो। पात्र फरक थियो। परिवेश फरक थियो। तर हाम्रो उद्देश्य एउटै थियो—तस्बिरमार्फत कथा भन्नु।
त्यसैले ती १५ वटा कथा केवल फोटो थिएनन्। ती १५ फरक नजरबाट देखिएका जीवनका कथा थिए।
कथा खोज्नु सजिलो थिएन
कथा खोज्न निस्कँदा सुरुमा लाग्थ्यो—फोटो खिच्ने विषय त जहाँ पनि भेटिन्छ। तर जब ‘फोटो’ होइन, ‘कथा’ खोज्न थाल्यौँ, कुरा त्यति सजिलो रहेन।
कसैलाई हेरेर फोटो खिच्नु र उसको जीवन बुझेर कथा भन्नु फरक कुरा रहेछ। हामीले मानिससँग कुरा गर्नुपर्यो। उनीहरूको दिनचर्या बुझ्नुपर्यो। केही समय उनीहरूसँग बिताउनुपर्यो। हामीले खोजेको कथा वास्तवमै त्यहाँ छ कि छैन भनेर बुझ्नुपर्यो।
कहिलेकाहीँ क्यामेरा हातमै हुन्थ्यो, तर शटर दबाउन मन लाग्दैनथ्यो। किनकि एउटा क्षण राम्रो देखिनु मात्र पर्याप्त थिएन। त्यो क्षणको अर्थ पनि बुझ्नु थियो।
त्यसैले यो अभ्यासले हामीलाई फोटो खिच्नुभन्दा पहिले हेर्न, बुझ्न र महसुस गर्न सिकायो।
फोटो खिच्नु मात्र कथा भन्नु होइन रहेछ
तालिमको सबैभन्दा सुन्दर सिकाइ यही थियो—राम्रो फोटो भनेको केवल सुन्दर देखिने फोटो होइन। एउटा फोटोले प्रश्न उठाउन सक्छ। एउटा फोटोले भावना जगाउन सक्छ। एउटा फोटोले कसैको आवाज बन्न सक्छ।
क्यामेरा उठाउनुअघि विषयलाई बुझ्नुपर्ने रहेछ। मानिसको कथा सुन्नुपर्ने रहेछ। उसको जीवनलाई केवल एउटा ‘फ्रेम’ का रूपमा होइन, सम्मानका साथ हेर्नुपर्ने रहेछ। त्यसपछि मात्र फोटोमा कथा देखिन थाल्दोरहेछ।
हामीले कम्पोजिसन, लाइट, एंगल र फ्रेम जस्ता प्राविधिक कुरा सिक्यौँ होला। तर तीभन्दा महत्वपूर्ण अर्को कुरा पनि सिक्यौँ—क्यामेराको पछाडि एउटा संवेदनशील मन हुनुपर्छ। किनकि फोटोले मानिसलाई देखाउन सक्छ, तर कथाकारिताले मानिसलाई बुझ्न खोज्छ।
१५ क्यामेरा, १५ दृष्टि
सबैभन्दा रोचक कुरा के थियो भने हामी १५ जना एउटै तालिममा थियौँ, तर हाम्रो क्यामेराले एउटै कुरा देखेन।
कसैले संघर्ष देख्यो। कसैले सपना देख्यो। कसैले संस्कृति देख्यो। कसैले सम्बन्ध देख्यो। कसैले परिवर्तन देख्यो। कसैले आफ्नै वरिपरि लुकेको एउटा अनकही कथा देख्यो।
एउटै ठाउँमा उभिएर पनि कसैले मानिसको अनुहार देख्यो, कसैले उसको हातमा भएको काम देख्यो, कसैले उसको मौनता देख्यो र कसैले उसको आँखामा रहेको सपना। त्यसैले यी केवल १५ वटा फोटो कथा थिएनन्। यी १५ वटा दृष्टिकोण थिए।
सायद यही नै फोटो कथाकारिताको सुन्दरता हो—एउटै संसारलाई पनि हामी सबैले आफ्नै आँखाबाट फरक तरिकाले देख्न सक्छौँ।
फोटोभन्दा बाहिरको मित्रता
यो यात्रा केवल कथा र क्यामेरामा मात्र सीमित रहेन। १५ जना फरक व्यक्तिहरू एउटै सिकाइ यात्रामा जोडिँदा अनुभव पनि साझा हुँदै गयो। कसैको फोटो हेरेर अर्कोले नयाँ कुरा सिक्थ्यो। कसैको कथा सुन्दा आफ्नो कथा अझ राम्रोसँग सोच्न मन लाग्थ्यो।
कहिलेकाहीँ एउटा फोटोबारे भएको सानो छलफलले नै अर्को दृष्टिकोण खोलिदिन्थ्यो। हामी एकअर्काका कथाका दर्शक मात्र थिएनौँ, एकअर्काको सिकाइका साथी पनि भयौँ।
अन्तिममा जब हरेकले आफ्नो फोटो कथा प्रस्तुत गर्यौँ, त्यतिबेला महसुस भयो—हामी १५ जना एउटै तालिममा आएका थियौँ, तर फर्किंदा १५ वटा फरक संसार बोकेर फर्किँदैछौँ।
मेरो लागि त्यो तालिम
मेरो लागि त्यो तालिम क्यामेरा चलाउन सिक्ने अवसरभन्दा धेरै थियो। यसले मलाई हेर्न सिकायो। हामी हरेक दिन धेरै कुरा देख्छौँ, तर सबै कुरा ध्यान दिएर हेर्दैनौँ। बाटोमा हिँड्दा मानिसहरू देख्छौँ, बजार देख्छौँ, घर देख्छौँ, काम गरिरहेका मानिसहरू देख्छौँ। तर तिनको पछाडि रहेको कथा देख्ने प्रयास कमै गर्छौँ।
तालिमपछि कुनै दृश्य देख्दा म आफैँलाई प्रश्न गर्न थालेको छु— ‘यहाँ कथा के छ?’
सायद यही परिवर्तन मेरो सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो।
अब क्यामेरा हातमा हुँदा म केवल राम्रो फोटो खोज्दिनँ। म एउटा अर्थ खोज्छु। एउटा भावना खोज्छु। एउटा आवाज खोज्छु। कहिलेकाहीँ त्यो आवाज फोटोमा देखिन्छ। कहिलेकाहीँ देखिँदैन, तर महसुस हुन्छ।
कथा सकिएको छैन
तालिम सकियो। हामी आफ्ना–आफ्ना कथा लिएर छुट्टियौँ। तर ती १५ वटा क्यामेराले हामीभित्र एउटा नयाँ दृष्टि छोडेर गए। सायद अब हामी जहाँ पुग्छौँ, त्यहाँ कुनै न कुनै कथा देख्नेछौँ।
कुनै किसानको हातमा। कुनै बालकको आँखामा। कुनै आमाको प्रतीक्षामा। कुनै युवाको सपनामा। कुनै पुरानो संस्कृतिको निरन्तरतामा। वा हामीले हरेक दिन देखेर पनि कहिल्यै नबुझेको कुनै सामान्य दृश्यमा।
अब कुनै तस्बिर खिच्दा केवल ‘यो राम्रो फोटो हो कि होइन?’ भन्ने प्रश्न आउँदैन।
मनले सोध्छ— ‘यसले कुन कथा भनिरहेको छ?’
र सायद यही प्रश्नबाट हाम्रो अर्को कथा सुरु हुन्छ।
त्यो १५ क्यामेराको, १५ कथा केवल एउटा तालिमको सम्झना होइन। यो संसारलाई फरक आँखाले हेर्न सिकेको एउटा यात्रा हो। हामी १५ जना थियौँ। हातमा १५ क्यामेरा थियो। र ती क्यामेराले १५ वटा कथा खोजे।
तर ती १५ कथाले हामीलाई एउटा कुरा सिकाए— कथा कतै टाढा हुँदैन। हामीले हेर्न जान्नुपर्छ।
.JPG)
.JPG)
