बुबाले फेरि त्यही कथा सुनाउन थाल्नुभयो— उही स्कुल, उही शिक्षक, उही प्रसङ्ग, जुन मैले सायद बिसौँ पटक सुनिसकेको छु। म फोनतिर हेर्छु। ‘यो त सुनिसकेँ’ भन्न मुखसम्म आउँछ। तर भन्दिनँ।
किन भन्दिनँ? सायद यही प्रश्नबाट यो लेख सुरु हुन्छ।
हामी आफ्नो जन्मदिन हरेक वर्ष सम्झन्छौँ। तर जन्मिएको क्षण हामीमध्ये कसैलाई सम्झना हुँदैन। आमाले सम्झनुहुन्छ, अस्पतालको अभिलेखमा मिति हुन्छ, राज्यले प्रमाणपत्र दिन्छ। जन्म हाम्रो हो, तर त्यसको सम्झना अरूको हो। मृत्युको मिति पनि एक दिन अरूले नै सम्झनेछन्। बिचमा जे छ, त्यसलाई हामी जीवन भन्छौँ।
अनौठो कुरा के छ भने, यही बिचको समयलाई हामी बारम्बार अगाडि सार्दै जान्छौँ। ‘यो काम सकिएपछि।’ ‘बच्चाहरू ठुला भएपछि।’ ‘समय मिलेपछि।’ अहिलेको दिन कुनै ठुलो जीवनको तयारीजस्तो लाग्छ— आज दुःख गर्ने, भोलि बाँच्ने।
तर त्यो ‘पछि’ कहाँ छ?
एउटा काम सकिँदा अर्को सुरु हुन्छ। बच्चाहरू ठुला हुन्छन्, हामी बूढा हुन्छौँ। समय बचाउन बनाएका साधन बढ्छन्, तर समय अझै पुग्दैन। जीवन भविष्यको कुनै सुरक्षित कोठामा बसेर हाम्रो प्रतीक्षा गरिरहेको हुँदैन। हामी त्यसलाई जहाँ धकेल्छौँ, त्यो हामीभन्दा एक कदम अगाडि सर्छ।
यहाँनेर म आफैँलाई रोक्छु। किनभने यो भन्नु सजिलो छ। वर्तमानमा बाँच, आजलाई नछोड, भोलिको भर नगर— जीवनबारे लेखिएका र भनिएका धेरै कुरामा यस्तै सल्लाह भेटिन्छ। तर के कुरा साँच्चै यति सरल छ? के म भोलिका लागि आजलाई बेचिरहेको छु, कि आजको जिम्मेवारी पूरा गरिरहेको छु?
जवाफ सधैँ एउटै हुँदैन।
मानिससँग जिम्मेवारी हुन्छ। काम गर्नुपर्छ, पैसा कमाउनुपर्छ, बच्चा हुर्काउनुपर्छ, बिरामीको हेरचाह गर्नुपर्छ। कहिलेकाहीँ आजको दिन भोलिका लागि खर्च गर्नु जीवनबाट भाग्नु होइन; त्यो नै जिम्मेवारी हुन्छ। कहिलेकाहीँ त प्रेमको अर्को रूप पनि।
एउटा बुबा छोराछोरीको भविष्यका लागि अतिरिक्त समय काम गर्छन्। उहाँ आज उनीहरूसँग हुन सक्नुहुन्न। के उहाँले जीवनलाई ‘पछि’ सारिरहनुभएको छ, कि उनीहरूकै भोलिका लागि आफ्नो आज दिइरहनुभएको छ? यसको सजिलो उत्तर छैन।
‘हरेक क्षणको आनन्द लिनुपर्छ’ भन्ने सल्लाह पनि जीवनसँग सधैँ न्यायपूर्ण हुँदैन। कहिलेकाहीँ जीवन आनन्द लिन होइन, धान्नुपर्छ। त्यसैले समस्या भविष्यका लागि वर्तमान खर्च गर्नुमा मात्र छैन। वास्तविक प्रश्न अर्कै हो— म आफ्नो आज केका लागि खर्च गरिरहेको छु? र जसका लागि खर्च गरिरहेको छु, उसलाई नै कतै गुमाइरहेको त छैन?
यही प्रश्नमा म फेरि बुबासम्म फर्कन्छु।
उहाँ कथा सुनाइरहनुभएको छ। म फोनतिर हेरिरहेको छु। फोनमा कुनै आवश्यक सन्देश हुन सक्छ। भोलिको कुनै जिम्मेवारी आजै पूरा गर्नुपर्ने हुन सक्छ। तर हरेक पटक त्यही सत्य हुँदैन। कहिलेकाहीँ म केवल बानीले फोनतिर हेर्छु। बानीले गुमाएको समयलाई पनि हामी प्रायः जिम्मेवारीको नाम दिन्छौँ।
‘पछि’को सबैभन्दा ठुलो छल सायद यही हो। यसले सधैँ आलस्यको भाषा बोल्दैन। कहिलेकाहीँ अत्यन्त व्यस्त मानिसको भाषा बोल्छ— ‘अहिले समय छैन’, ‘यो सकिएपछि’, ‘अर्को हप्ता’, ‘अलि सहज भएपछि।’ अनि जीवन अगाडि सरिरहन्छ।
मृत्युको डर पनि यहीँ कतै जोडिएको हुन सक्छ। हामीलाई केवल ‘नहुनु’सँग डर नहुन सक्छ। आफूले जम्मा गरेको छोड्न, माया गरेको छोड्न र अधुरा कुरा छोड्न पनि डर लाग्छ। मानिस मृत्युबाट मात्र होइन, अधुरोपनबाट पनि डराउँछ। तर जीवन पूर्ण भएपछि मात्र समाप्त हुन्छ भन्ने कुनै नियम छैन।
कुनै दिन हामी अन्तिम पटक घरबाट निस्कनेछौँ। ढोका बन्द गर्दा त्यो अन्तिम पटक हो भन्ने थाहा नहुन सक्छ। कसैसँग अन्तिम फोन हुनेछ र हामी सामान्य स्वरमा भन्नेछौँ, ‘ल, पछि कुरा गरौँला।’ पछि नआउन सक्छ। जीवनले अगाडि रातो अक्षरमा लेख्दैन, ‘सावधान, यो अन्तिम पटक हो।’
त्यसैले मृत्यु सम्झनुको अर्थ हरेक दिन डरमा बस्नु होइन, बरु ‘पछि’ भन्ने शब्दमाथि अलि कम भरोसा गर्नु हो।
फेरि पनि, म स्विकार्छु— भोलि म उही गल्ती दोहोर्याउन सक्छु। बुबाले फेरि त्यही कथा सुनाउनुहुँदा म फेरि फोनतिर हेर्न सक्छु। यो लेख लेखेकै भरमा म बदलिन्छु भन्ने कुनै ग्यारेन्टी छैन। बुझ्नु र बाँच्नु फरक कुरा हुन्; बुझाइ सुरुवात मात्र हुन सक्छ।
‘पछि’ भन्ने शब्द धेरै सुविधाजनक छ। फोन पछि गरौँला। भेट्न पछि जाऔँला। माफी पछि मागौँला। तर जीवनको हिसाब हाम्रो पात्रोअनुसार मात्र चल्दैन।
मरेपछि के हुन्छ भन्ने प्रश्न मानिसले हजारौँ वर्षदेखि सोधिरहेको छ। धर्मले आफ्ना उत्तर दिएको छ, दर्शनले आफ्ना तर्क राखेको छ, विज्ञानले प्रमाण भेटिएको सीमासम्म बोलेको छ। तर मलाई अर्को प्रश्न अझ नजिकको लाग्छ— मर्नुअघि म के गर्दै छु?
यसको उत्तर सधैँ ठुलो निर्णयमा भेटिँदैन। कहिलेकाहीँ एउटै कोठामा बसेको मानिसतिर साँच्चै हेर्नुमा हुन्छ। बुबाले दसौँ पटक सुनाएको कथा फेरि सुन्नुमा हुन्छ। कहिलेकाहीँ आफूले गलत व्यवहार गरेको स्वीकार गर्नुमा हुन्छ र कहिलेकाहीँ केही नगरी जहाँ छौँ, त्यहीँ हुनुमा।
उपस्थित हुनु सुन्दा सानो कुरा लाग्छ। तर शरीर वर्तमानमा र मन निरन्तर भविष्यमा हुँदा यही सानो काम कठिन हुन्छ।
हामी नहुँदा पनि संसार थियो। हामी नरहँदा पनि संसार रहनेछ। यो स्विकार्दा सुरुमा आफू सानो भएको अनुभव हुन सक्छ। तर यही स्वीकारोक्तिमा एउटा स्वतन्त्रता पनि छ। हरेक बहस जित्नै पर्दैन, हरेक मानिसले हामीलाई सही बुझ्नै पर्दैन, हरेक अपमानको उत्तर दिनै पर्दैन। हामीसँग समय अनन्त छैन।
बिचमा केही समयका लागि हामी यहाँ छौँ। त्यसको केही हिस्सा भविष्य बनाउन खर्च हुनेछ, हुनुपर्छ पनि। प्रश्न भविष्यका लागि आज खर्च गर्ने कि नगर्ने होइन। प्रश्न हो— कुन भविष्यका लागि? र त्यो भविष्य बनाउँदै गर्दा आज मेरो अगाडि बसेको मानिसलाई म देखिरहेको छु कि छैन?
बुबाले आज फेरि त्यही कथा सुनाउनुहुन्छ— उही स्कुल, उही शिक्षक, उही प्रसङ्ग। यसपालि म फोन राख्छु।
कथा नयाँ भएर होइन।
समय पुरानो हुँदै गएको थाहा भएर।
