लुम्बिनी प्रदेशका मुख्यमन्त्री चेतनारायण आचार्यले बुटवलको ऐतिहासिक जितगढी किल्लालाई राष्ट्रिय सम्पदाको सूचीमा सूचीकृत गर्न संघीय सरकारसँग पहल गरिरहेको बताएका छन्।
नेपाली सेनाले अंग्रेज फौजलाई परास्त गरेको बुटवलको जितगढी किल्लामा आयोजित विजय उत्सव समारोहलाई सम्बोधन गर्दै मुख्यमन्त्री आचार्यले किल्लालाई राष्ट्रिय महत्वको धरोहरका रूपमा अघि बढाउन र यसलाई राष्ट्रिय सम्पदामा सूचीकृत गर्न निरन्तर पहल भइरहेको बताए।
‘यसलाई राष्ट्रिय सम्पदाका रूपमा सूचीकृत गर्ने र जितगढी उत्सवलाई राष्ट्रिय उत्सवका रूपमा मनाउने विषयलाई प्राथमिकतामा राखेर सङ्घीय सरकारसँग पहल भइरहेको छ,’ उनले भने, ‘आगामी दिनमा पनि प्रदेश सरकारका तर्फबाट निरन्तर प्रयास रहनेछ।’
मुख्यमन्त्री आचार्यले जितगढी किल्लाको महत्त्व एउटा पालिकामा सीमित नराखी राष्ट्रिय स्तरमा विस्तार गर्नुपर्ने बताए।
मुख्यमन्त्री आचार्यले राष्ट्र, राष्ट्रियता र स्वाधीनताको रक्षामा अग्रजहरूको बलिदानलाई सम्मान गर्नुपर्ने बताए।
‘कमजोर अवस्थाका बाबजुद उच्च मनोबल र रणनीतिक कौशलका आधारमा अंग्रेज फौजसँग विजय हासिल गरेको इतिहास हामी सबैका लागि गर्वको विषय हो,’ उनले भने।
जितगढी किल्ला राष्ट्रिय स्वाभिमानसँग जोडिएको सम्पत्ति भएकोले यसको संरक्षण सबै नेपालीको दायित्व भएको मुख्यमन्त्री आचार्यको भनाइ थियो।
कार्यक्रममा बुटवल उपमहानगरपालिकाका प्रमुख खेलराज पाण्डे, उपप्रमुख सावित्रीदेवी अर्याल, इतिहासविद् देवेन्द्रराज शाक्य लगायतले जितगढी किल्लाको ऐतिहासिक पृष्ठभूमिबारे जानकारी गराएका थिए।
युद्धमार्फत आफ्नो साम्राज्य विस्तार गर्दै हिँडेको इष्ट इन्डिया कम्पनीलाई पराजित गरी नेपाली फौजले विजयको झन्डा फहराएको जित गढी किल्लामा बुटवल उपमहानगरपालिकाले हरेक वर्ष वैशाख ७ गते विजय उत्सव मनाउँदै आएको छ।
त्यसअघिका वर्षहरूमा खासै चर्चा नहुने गरेकोमा २०७५ सालमा अंग्रेज फौजलाई परास्त गरेको २०३ वर्षपछि बुटवल उपमहानगरपालिका र नेपाली सेनाले संयुक्त रूपमा वैशाख ७ गते पहिलो पटक जित गढी विजय उत्सव मनाएका थिए। त्यसयता भने हरेक वर्ष वैशाख ७ गते विजय उत्सव मनाउने गरिन्छ।
पछिल्ला चार वर्ष देखि गोरखा–जित गढी पैदल यात्रामा निस्किएको नेपाली सेनाको टोलीलाई स्वागत गर्दै उत्सव मनाउन थालिएको हो। ऐतिहासिक गढी, किल्ला र दरबारहरूको संरक्षण, सम्बद्र्धन तथा नेपालको गौरवशाली इतिहासबारे नागरिकलाई सुसूचित गर्ने उद्देश्यले गत चैत २७ गते गोरखाबाट सुरु भएको यो पदयात्रा सोमबार बुटवल आइपुगेको हो।
पदयात्रामा नेपाली सेनाका अधिकृतसहित ५३ जनाको टोली, जनप्रतिनिधि, विद्यार्थी, नागरिक समाजको उत्साहजनक सहभागिता रहेको थियो। उक्त टोलीलाई बुटवलमा नेपाली सेना र बुटवल उपमहानगरपालिकाका जनप्रतिनिधिहरूले स्वागत गरेका थिए।
बाजागाजासहित आएको उक्त पैदल यात्रा टोलीलाई सोमबार बिहान पुरानो बटौली बजारमा रहेको गणेश थान मन्दिर परिसरमा बाजागाजासहित स्वागत गर्दै जित गढी किल्लामा ल्याइएको थियो।
विक्रम सम्वत १८७१ पुस २१ गतेदेखि १८७२ वैशाख ७ गतेसम्म जित गढीमा नेपाल अंग्रेजका बिचमा युद्ध भएको थियो।
अंग्रेजका तर्फबाट गभर्नर लर्ड हेस्टिङ्सको निर्देशनमा मेजर जेनेरल सुलिभान ऊड र कमान्डर क्रोकरको नेतृत्वमा आक्रमण गरिएको थियो भने नेपाली फौजको नेतृत्व कर्णेल उजिरसिंह थापाले गरेका थिए।
आधुनिक हतियार र तालिमप्राप्त अंग्रेज फौजलाई घरेलु हतियार र बच्चा बोकेमा महिला सहितको नेपाली फौजले १८७२ साल वैशाख ७ गते पराजित गरेको इतिहास छ। १८७१ देखि १८७२ सम्म नेपाल र अंग्रेजका बिचमा युद्ध भए। अमरसिंह थापा, बलभद्र कुँवर, भक्ति थापा नेतृत्वको नेपाली फौजले विभिन्न स्थानमा युद्ध लडे पनि जित हात पार्न सकेको थिएन।
कुमाउ–गडवाल, मकवानपुर गढी, कोसी–टिस्टा र बुटवल जितगढीमा अंग्रेज फौजसँग लडाइँ भयो। बुटवलमा भने नेपालले जित हासिल गरेको थियो। इतिहासका जानकार देवेन्द्रराज शाक्यका अनुसार अंग्रेज सरकारको सेनाले अवैध सरकारलाई तिरो तिरेको प्रमाणका आधारमा तिब्बत सम्मको व्यापारिक नाका कब्जा गर्ने उद्देश्यका साथ बटौलीबाट आक्रमण सुरू गरेको थियो।
जनरल सुलेमान र जनरल उडको नेतृत्वमा आएको अंग्रेज फौजलाई कर्णेल उजिरसिंह थापाको कमान्डको नेपाली सेनाले दुई पटकसम्म पराजित गर्दै भारतको गोरखपुरसम्म लखेटेको थियो।
बुटवलको तिनाउ नदी किनारमा रहेको जित गढीमा तीन वटा गणबाट खटिएका नेपाली सेनाका फौजसँगको लडाइँमा ३ सयभन्दा बढी अंग्रेज सैनिकको मृत्यु भएको थियो।
सोही आक्रमणबाट पाल्पाली सेन वंशीय राजा मणि मुकुन्द सेनको बुटवलमा रहेको शीतकालीन दरबार ध्वस्त भयो। दरबार ध्वस्त भए पनि किल्लाभित्र रहेको सुरूङमा लुकेका नेपाली सेनातर्फ ठूलो क्षति भएन। जितगढी किल्लामा उक्त सुरूङमार्ग अहिले पनि छ।
कर्णेल उजिरसिंह थापा नेतृत्वको नेपाली फौजले अंग्रेज फौजमाथि विजय प्राप्त गरेको त्यही वीरताको चिनो बुटवलको जित गढी किल्लामा युद्ध लड्दाको झलकसहित नेपाल र अंग्रेज फौजका प्रतिमा निर्माण गरिएका छन्।
पाँच सय वर्ग फिट इलाकामा फैलिएको ऐतिहासिक गढी किल्ला १६ औँ शताब्दीतिर निर्माण भएको मानिन्छ। तिनाउ नदीको पश्चिमतर्फ बेवारिसे अवस्थामा रहेको गढी किल्लाको संरक्षणका लागि २०५२ सालमा पुरातत्त्व विभागले उत्खननको सुरूआत गरेको थियो। गढीको पर्खालको ट्रायल ट्रिच लिँदा उजिरसिंहको समयभन्दा अघिदेखि नै गढीको अस्तित्व रहेको बताइए पनि यसको पुष्टि भने अहिले पनि हुन सकेको छैन।
अहिले बुटवल उपमहानगरपालिकाले नेपाली सेनाको सहयोगमा जित गढीको ऐतिहासिक महत्वलाई उजागर गर्दै पर्यटकीय स्थलको रूपमा विकास गरेको छ। जितगढी किल्लाको संरक्षणका लागि प्रदेश र संघ सरकारले पनि चासो दिएका छन्।
-1776591960.jpeg)
-1746009348.jpg)
