भक्तपुरको सांस्कृतिक एवं ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको प्रसिद्ध बिस्का जात्रा शुक्रबारदेखि सुरू हुँदैछ। साँझ तमारीस्थित पाँचतल्ले मन्दिर अगाडिबाट भद्रकालीको रथलाई घट्खा टोलमा पुर्याई भैलखः(भैरवनाथको रथ) तानातान गरी जात्राको सुरूआत गरिन्छ। अब भक्तपुर नौ दिन आठ रात जात्राको रौनकमा झुम्ने छ।
काठैकाठले प्यागोडाशैलीमा निर्माण गरिएको तीन तल्ले भैलखःमा भैरवनाथको मूल देवता र बेताल देवतालाई विराजमान गराई पाँचतल्ले मन्दिर प्रांगणबाट थने (माथिल्लो) र क्वने (तल्लो) टोलमा तानेर लैजाने परम्परा रहेको छ। तान्नु अघि भैलखःमा खड्ग, तरवार, निशान राख्ने गर्दछ।
बिस्का जात्राको पहिलो दिन पाँचतल्ले मन्दिर प्रांगणबाट भैलखलाई क्वने र थनेका बासिन्दाले अगाडि पाँच र पछाडि चारवटा डोरी तानातान गरेर आ–आफ्नो टोलतर्फ लैजाने परपम्परा रहेको छ। जात्राको मुख्य आकर्षण नै भैलखः तानातान गर्नु हो। यसरी तानातान गर्ने क्रममा थनेतर्फ तानेर लानसके दत्तात्रयसम्म लैजाने र त्यहाँबाट तानेर पुनः तमारीहुँदै क्वनेतर्फको तेखापुखुसम्म ल्याएर त्यहाँबाट फर्काएर गःहिटीमा द्योः थातेलाकेगु (भैलखःलाई ठाउँमा पुर्याएर) पहिलो दिनको जात्रा सम्पन्न गरिन्छ।
जात्रामा भैलखः तान्ने परम्परागत रुट क्वने (तल्लो टोल) तर्फ तमारी, बुलुँचा, घट्खा, नासमना, मुलाखु, बंशगोपाल, तेखापुखुसम्म र थने (माथिल्लो टोल)तर्फ क्वाछें, साकोठा, सुकुलढोका, गोमारी, इनाचो, दत्तात्रयसम्म रहेको छ। जात्राको दोस्रो दिनलाई शून्य मानिन्छ। तेस्रो दिन गःहिटीमा भैरवनाथलाई राँगो बली चढाई गुठी संस्थानद्वारा सरकारी पूजा गरिन्छ। उक्त बलिपुजाको मासु प्रसादका रुपमा लाकुलाछेबासीलाई बाँडिन्छ, जसलाई स्थानीय भाषामा ‘स्याःक्वःत्याःक्वः’ भनिन्छ।
जात्राकोे चौथो दिन बिहान तालाक्वस्थित कुमाले टोलमा ल्हामरु म्ह यसींद्यो(हात नभएको लिंगो) उभ्याइन्छ भने साँझपखः तान्त्रिक विधिपूर्वक दशकर्म विधान गरी ५५ हात लामो यसींद्योः भेलुखेलस्थित ल्यसिङखेलमा उभ्याइन्छ। यसींद्योः( लिंगो) उभ्याउने जात्रा बिस्काको अर्को आकर्षण रहेको छ। पुरानो वर्षको विदाइ र नयाँ वर्षको आगमनको पूर्व सन्ध्यामा यसींद्योः उभ्याउने गरिन्छ।
यसींद्योः कोखामा झुण्ड्याइएका दुई ध्वजाहरुलाई वीरध्वजा र विश्वध्वजा भनिन्छ। एकजोडी ध्वजाहरू फुकाएपछि एउटा संवत फेरिने हुनाले बीचमा फुकाएर हेर्न हुँदैन भन्ने धार्मिक मान्यता रहेको छ। यसींद्योः उभ्याउन बाँधिएका आठवटा डोरीलाई अष्ट मात्रिकाको प्रतीक मानिन्छ। यसींद्योः उठाइसकेपछि राती नवदुर्गा देवगण त्यहाँ उपस्थित हुन्छ। तलेजुमा दुमाजुको विशेष पूजा गरी जात्रा गरिन्छ।
यसींद्योः उठाएको हेर्नाले शत्रुहरू नाश हुन्छन् भन्ने धार्मिक मान्यता रहेकाले यसलाई शत्रुहन्ता जात्रा पनि भनिन्छ। यसदिन भैलखः र भद्रकालीको रथलाई ल्यसिङखेलमा पुर्याइन्छ। यसींद्योः उठ्नासाथ स्थानीय बाराही देवीको तिंप्वाः जात्रा इन्द्रायणी देवीको त्वारिवा जात्रा मनाइन्छ।
बिस्का जात्राको पाँचौं दिन अर्थात नयाँ वर्ष वैशाख १ गते विहानैदेखि चुपिङघाट र ल्यसिङखेलमा भक्तजनहरुको भिड हुन्छ। यसदिन स्थानीय टोल टोलमा रहेका विभिन्न बाजागाजा बजाएर परम्परागत पोसाक लगाएर भैरव, भद्रकाली, बेताल र यसींद्योःको दर्शनपुजन गरिन्छ। बेताललाई पोथी कुखुराको बली दिइन्छ। साँझ भैरवनाइकेहरूले विधिवत रूपमा पुजा गरी साँझ यसींद्योः ढालिन्छ। त्यसको लगतै भैलखः र भद्रकालीको रथलाई तानेर गाःहिटीमा पुर्याएर एक आपसमा जुधाइ संगम जात्रा मनाइन्छ। जसलाई स्थानीय भाषामा द्योः ल्वाकिगु जात्रा भनिन्छ। तलेजुमा दुमाजु देवीको जात्रा गरिन्छ।
जात्राको छैठौ दिन महाकाली र महालक्ष्मीको जात्रा गरिन्छ। सातौं दिन तचपालमा ब्रम्हायणी र महेश्वरीको जात्रा गरिन्छ। यसैदिन तालाक्वमा बटुकभैरव र ज्याठा गणेशको सिन्दुर जात्रा गरिन्छ भने खँलामा परदेशी भिमसेनको खटजात्रा मनाइन्छ। आठौ दिनमा भक्तपुरका शक्तिशाली देवदेवीहरूलाई आ–आफ्नो द्यो छेंबाट निकाली प्राङगण, सतल र पाटीहरूमा राखेर पूजा आजा गरी विभिन्न प्रसादहरु चढाएर द्यो स्वगं पूजा (सगुन जात्रा) मनाइन्छ। यो जात्रा दिनभरी मनाइन्छ।
जात्राकोे अन्तिम दिन बिहान तालाक्वस्थित कुमाले टोलमा ल्हामरू म्ह यसींद्यो(हात नभएको लिंगो) ढाल्ने जात्रा मनाइन्छ। साँझ चोछें टोलमा छुमा गणेश जात्रा मनाइन्छ। यसदिन भैलखःलाई गःहिटीबाट पहिलो दिनमा जस्तो थने(माथिल्लो) र क्वने(तल्लो) टोलका बासिन्दाहरूले तानातान गरी जात्रा सम्पन्न गरिन्छ।
बिस्का जात्राका ऐतिहासिक पक्षका सम्बन्धमा तमारीस्थित यक्ष मल्लको पालाको शिलालेखमा पहिलो पल्ट जात्रालाई सम्बोधन गर्दा विश्व जात्रा भनि उल्लेख गरिएको संस्कृतीविद् एवम् इतिहासविद् प्रा.डा. पुरुषोत्तमलोचन श्रेष्ठ बताए। भक्तपुरको राजदरबारमा नेपालसम्वत् ८०८ र ८१८ को राजा जीतामित्र र भूपतिन्द्र मल्लको पालामा लेखिएको अभिलेखमा विस्क्यात शब्द उल्लेख रहेको प्रा.डा श्रेष्ठले बताए। तलेजुमा अहिलेसम्म चल्ने बिस्का जात्राको संकल्प पुजामा विश्वजात्रा महापर्व भनेर सम्बोधन गरिएको उनले भने।
प्राडा श्रेष्ठले बिस्का जात्राको प्रचलित किंवदन्ती गलत भएको दाबी गरेका छन्। उनले बिस्का जात्रा नितान्त भैरवनाथ र भद्रकालीसँग सम्बन्धित रहेको र यसको प्रचलित सर्प मारेको, नागनागिनीसँग जोडिएको किंदन्ती भ्रम रहेको बताए। यो जात्रा विश्वनाथ भैरवको मात्र नभइ उनकै शक्ति भद्रकालीको हो। विश्व भैरवनाथको प्रतिक जात्राकोे चौथो दिन भेलुखेलको ल्यसिंङखेलमा उठाएको योसिंद्योःमा फहराइने एकजोडी हलिपत(ध्वजा) साक्षात भैरव र भद्रकालीको हो। यसलाई जर्वजस्ती वि को अर्थ सर्प र स्यातको अर्थ मारियो भन्ने अर्थमा बिस्क, बिस्का, बिस्केत चल्दै आएको भम्र मानसिकता व्याप्त रहेको छ।
‘नाम, प्रमाण र भाषा विज्ञानकै साहारा लिएर भन्ने हो भन्ने वि को अर्थ हो पुरानो। नवदुर्गा गणलाई वि त्वंकेगु भन्दा तान्त्रिक विधि पुर्वक पुरानो रगत खुवाउने प्रचलन अहिलेसम्म चलिआएको छ। स्यातको अर्थ मारियो हो तर बिस्क, बिस्कामा कहाँ क हरायो त भन्ने मेरो प्रश्न हो, स्यातबाट कसरी स्का हुन गयो? यो जात्राको विषयमा अहिलेसम्म चलेका प्रमाण, अभिलेखक र मल्लकालीन राजा जगतप्रकाश मल्लदेखि शाह वंशीय राजा त्रिभुवन, ज्ञानेन्द्र र तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले फेरेका हलिपतमा हेर्न हो भन्ने विश्वकेतु, वीरध्वजा लेखिएको छ। यस मानेमा विश्वनाथको ध्वजा विश्वध्वजा र वीरध्वजा हो भन्ने कुरा स्पष्ट छ। यसमा विर भनेर भैरवको वाहान विर बेताललाई भनिएको हो। त्यस मानेमा ध्वाजा विश्वध्वाजा र विरध्वाजा मान्न सकिन्छ। तर जनमानसमा यो नागनागिनी भनेर प्रचलित छ यो गलत हो,’ उनले भने।
जात्रामा पहिलो र अन्तिम दिन भैलखः तान्ने क्रममा झडप हुने गरेको छ। सम्भावित झडप रोकी जात्रालाई व्यवस्थित रूपमा मनाउन दिउँसो ३ बजे भैलखः तानेर ५ बजे जात्रा सम्पन्न गर्ने तयारी गरिएको छ। रातको समयमा जात्रा सञ्चालन हुँदा भैलखःले किचेर मानिसको मृत्यु हुने, जात्रा हुने स्थानका घर र सार्वजनिक पाटीपेटीमा क्षति पुग्ने भएकाले त्यसलाई रोक्न दिउँसो जात्रा सुरू गर्ने सम्पूर्ण तयारी पूरा भएको प्रमुख जिल्ला अधिकारी उमेशकुमार ढकालले जानकारी दिए।
जात्रालाई मर्यादित र शान्तिपूर्ण तरिकाले सम्पन्न गर्न चरणवद्धरुपमा सरोकारवालाहरूसँग छलफल गरेर विभिन्न रणनीति तयार गरेको बताउँदै प्रजिअ ढकालले यसवर्ष जात्रामा नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी र सादा पोशाकमा करिव दुई हजार सुरक्षाकर्मी परिचालन गर्ने जानकारी दिए। जात्रामा उच्छृंखल गतिविधि गर्ने र हुलदंगा मच्चाउन खोज्नेको पहिचान गर्न व्यापकरुपमा सादा पोशाकमा सुरक्षाकर्मी परिचालन गर्ने उनले बताए।
भैलखःमा अनियन्त्रित तरिकाले धेरै मानिस चढ्नाले रथबाट खसेर घाइते हुनु, च्यापनु, किचेर ज्यान जाने भएकाले त्यसलाई नियन्त्रण गर्न भैलखःमा भैरव नाइके, गुथी र स्थानीय क्लवका सिमित पदाधिकारीहरू मात्र चढ्ने व्यवस्था गरिएको छ। साथै यसवर्ष रथमा बस्ने सबैले नांगो खुट्टा राख्ने व्यवस्था मिलाएको छ।
जात्रामा हुलदंगा गर्नेको पहिचानका लागि चोक चोकमा सिसी क्यामेरा जडान गरिएको जानकारी दिँदै प्रजिअ ढकालले क्यामेराको फुटेजका आधारमा जात्रापछि पनि नियन्त्रणमा लिई कारबाही गरिने बताए। जात्रामा हुलदंगा गरी सुरक्षा व्यवस्थामा खलल पुर्याउनेलाई पक्राउ गरी प्रचलिन कानुन बमोजिम कारबाही गरी विदेश जान नहुने गरी रेर्कड राखिो बताए।
-1774353283.jpeg)
-1746009348.jpg)
