सिंगापुरले आफ्ना नागरिकलाई दिनको १५ मिनेट पढ्न निम्तो दिएको छ। संसारका कैयन मुलुकमा झैं मानिसले पढ्न छाडेकामा त्यहाँ पनि चिन्ता छ।
मानिसले शब्दै पढ्न छाडेका भने होइनन्। मुख्य चिन्ता, एउटा विचारसँग केहीबेर बसेर पढ्ने, गम्ने धैर्य घट्दै त गएको छैन भन्ने हो।
पढ्दा हाम्रो मस्तिष्कमा के हुन्छ? किताबसँग बिताएको त्यो १५ मिनेटले हामीलाई के दिन्छ— शान्ति, खुसी वा अरू केही?
कल्पना गरौं, लिना नामकी युवती सिंगापुरको एमआरटी रेलमा घर फर्किँदै छिन्। उनको स्टेसन आउन अझै १५ मिनेट बाँकी छ। उनी यो समय सामाजिक सञ्जाल हेरेर, पोस्टहरूमा कमेन्ट गरेर वा भिडिओहरू हेरेर बिताउन सक्छिन्।
तर उनले यो समय किताब खोलेर पढून् भनेर सिंगापुरले अहिले नयाँ अभियान सुरू गरेको छ।
सिंगापुरले नागरिकलाई दिनको १५ मिनेट किताब पढ्न प्रोत्साहन गर्न थालेको छ। त्यहाँको राष्ट्रिय पुस्तकालय बोर्डले यही महिना 'रिड एसजी' नामक पाँच वर्षे अभियान सुरू गरेको हो।
यस अन्तर्गत त्यहाँका नागरिकले दिनको कम्तीमा पन्ध्र मिनेट पढ्न र पढेको समय सरकारी अनलाइन माध्यममा टिपाउन सक्छन्। यसरी नियमित पढ्नेले अंक, डिजिटल सिक्का र स–साना पुरस्कारहरू पाउँछन्।
पढ्नेहरूले पाउने पुरस्कार सानो छ तर आफ्ना नागरिकलाई पढ्ने बानी बसाउने सिंगापुरको लक्ष्य ठूलो छ।
पन्ध्र मिनेटबाट सुरू गरिएको यो अभियान अहिले 'प्रयोग' का रूपमा चलाइने र सहभागीको अनुभव हेरेर सुधार्ने पुस्तकालय बोर्डको योजना छ।
सिंगापुरले यो अभियान सुरू गरेसँगै धेरैले प्रश्न गरेका छन्— के त्यहाँका मानिसले पढ्नै छाडेका हुन् त?
सन् २०२४ मा त्यहाँको पुस्तकाल बोर्डले गरेको अध्ययन अनुसार ८९ प्रतिशत वयस्कले सातामा एक पटकभन्दा बढी केही न केही पढ्छन्। किताब पढ्नेहरू भने २८ प्रतिशत छन्।
मानिसहरूको आँखाले शब्द देख्न छाडेको छैन। सन्देश पढ्छन्। इमेल पढ्छन्। समाचारका शीर्षक, फुटकर समाचार, विज्ञापन, पोस्ट वा कमेन्ट पढ्छन्। एकै दिनमा मानिसका आँखामा धेरै शब्द पर्छन्।
तर खासमा मानिसले गहिरिएर, कुनै विषयबारे कति पढ्छन्?
कुनै लामो लेखले उठाएको प्रश्नदेखि त्यसको निष्कर्षसम्म पुग्छन्? कथाको कुनै पात्रलाई केही दिन पछ्याउँछन्? बुझ्न गाह्रो भएको वाक्य रोकिएर पढ्छन्? गम्छन्? यस्तो त होइन होला भनेर किताबसँग संवाद गर्छन्? विमति राख्छन्?
माध्यम किताब होस् वा फोन, पढ्नु र गहिरिएर पढ्नुबीच फरक हुन्छ। कसैले फोनमै लामो लेख ध्यान दिएर पढ्न सक्छ। त्योसँग संवाद गर्न सक्छ। कसैले किताब पनि हतारमा सरसर्ती पल्टाएर नबुझी पढ्न सक्छ।
त्यसैले मुख्य एउटा विचारलाई समय दिने कि नदिने, त्योसँग सहमति वा विमति राख्ने गरी त्यसलाई बुझ्ने कि नबुझ्ने भन्ने हो।
सिंगापुरको राष्ट्रिय पुस्तकालय बोर्डकी प्रमुख मेलिसा ट्यामले 'रिड एसजी' अभियान सुरू गर्दा छोटो सामग्रीले मानिसलाई जानकारी दिन सक्ने, तर लामो पढाइले ध्यान, आलोचनात्मक सोच र कल्पनाशक्ति निर्माण गर्ने बताएकी छन्।
उनका अनुसार बोर्डले पढाइको संस्कृति जोगाउन खोजेको हो। कुनै कुरा बुझ्नेगरी समय दिने बानी बसाल्न खोजेको हो।
पढ्दा मानिसको दिमागमा के हुन्छ? किन यसको महत्व छ?
कुनै किताब वा राम्रो लेख पढ्दा हामी पानामा वा स्क्रिनमा शब्द देख्छौं। वाक्यहरु देख्छौं। तर ती शब्द र वाक्य पढिरहेको मस्तिष्कभित्र धेरै काम एकैचोटि भइरहेको हुन्छ।
पढ्दै गर्दा अघिल्लो वाक्य सम्झिनुपर्छ। आउने वाक्य र नयाँ कुराको सिलसिला पछिल्लोसँग जोड्नुपर्छ। लेखकको दाबी र प्रमाण मिल्छ कि मिल्दैन, दिमागले सोचिरहेको हुन्छ। जाँचिरहेको हुन्छ।
कथाको पात्रले किन त्यस्तो निर्णय गर्यो, दिमागले कल्पना गर्छ। आफ्ना तर्क र भावना त्यसमा जोड्छ। पढ्दै गर्दा मानिस खुसी हुन्छ, दुःखी हुन्छ। उत्साहित हुन्छ, खिन्न हुन्छ, हाँस्छ वा रून्छ।
यी सब भावना शब्दहरूसँगै चलिरहेका हुन्छन्।
पढाइ आँखाबाट सुरू हुन्छ तर आँखामा सीमित हुँदैन। पढेको कुराको अर्थ लगाउन स्मृति, भाषा, ध्यान र कल्पना चाहिन्छ।
उदाहरणका लागि, हामीले अक्षर चिन्न सिक्नुअघि 'घर' शब्द कागजमा कोरिएका केही आकृतिजस्तो मात्र हुन्छ। पढ्न सिकेपछि त्यही आकृति देख्दा मस्तिष्कले शब्द चिन्छ। त्यसको अर्थ बुझ्छ। आफ्नो घर वा कुनै अर्को घरको सम्झना पनि आउन सक्छ।
यो काम आँखाले मात्र गर्दैन। देखिएको आकृतिलाई भाषाको अर्थसँग जोड्ने काम मस्तिष्कले गर्छ।
स्नायु वैज्ञानिक स्टानिस्लास दिहान र उनका सहकर्मीको 'नेचर रिभ्युज न्युरोसाइन्स' मा प्रकाशित अनुसन्धान अनुसार मानिसले पढ्दा आँखाले देखेको अक्षरबाट अर्थ निकाल्न मस्तिष्कले आफ्ना विभिन्न प्रणालीलाई मिलेर काम गर्न सिकाउँछ।
उदाहरणका लागि, कुनै उपन्यासको एउटा वाक्य पढौं— उनी घर फर्किइन्, तर ढोका खोल्नुअघि केही बेर रोकिइन्।
पाठकले तुरून्त सोच्न सुरू गर्छ — उनी किन रोकिइन्? भित्र कसैलाई भेट्न डर लागेको हो? कुनै अप्रिय खबर सुनाउनुपर्ने हो?
उत्तर खोज्न पाठकले अघिल्लो घटना सम्झिनुपर्छ। पात्रबारे थाहा भएको कुरा जोड्नुपर्छ। नभनिएको कुरा अनुमान गर्नुपर्छ।
यसरी गहिरिएर पढ्दा पाठकले शब्दको अर्थ निकाल्छ। ती शब्दले वर्णन गरेको परिस्थितिको अर्थ खोज्छ। कल्पना गर्छ।
त्यस्तै लामा लेख पढ्दा अघिल्लो कुरा सम्झिँदै नयाँ तथ्य त्योसँग जोड्नुपर्छ। लेखकको निष्कर्ष बुझ्न उसका प्रमाण पछ्याउनुपर्छ। कुनै तथ्यले आफ्नो पहिलेको विश्वाससँग मेल नखाए, त्यसमा रोकिनुपर्छ।
यसरी पढ्दा ध्यान, भाषा र स्मृतिले सँगै काम गर्छन्। पाठकले पानामा लेखिएको कुरा ग्रहण गर्छ। त्यसलाई आफ्नो ज्ञान र अनुभवसँग जाँच्दै जान्छ।
यही कारण गहिरो पढाइलाई शब्द चिन्नुभन्दा अगाडिको अभ्यास मानिन्छ— सम्झिने, जोड्ने, अनुमान गर्ने र प्रश्न गर्ने अभ्यास।
लामो लेख पढ्दा सुरूमै निष्कर्ष निकालेर उठ्न मिल्दैन। पछिको तथ्यले पहिलेको धारणा बदल्न सक्छ। एउटा प्रश्नको उत्तर खोज्दै जाँदा अर्को प्रश्न निस्किन सक्छ।
जीवनका जटिल समस्या पनि यस्तै हुन्छन्।
एउटा पक्ष सुनेर सबै कुरा बुझिँदैन। नयाँ प्रमाण आउँछ। आफूले पहिले ठिक मानेको कुरा फेरि जाँच्नुपर्छ। गहिरो पढाइमा पनि त्यही धैर्य चाहिन्छ। पढाइले हरेक पाठकलाई जटिलता बुझ्ने धैर्य दिन्छ। कुरा बुझ्न चाहिने ध्यानको अभ्यास गराउँछ।
बालबालिकाका लागि त पढ्नु झनै महत्त्वपूर्ण छ।
बेलायतमा बालबालिकाबारे गरिएको अध्ययनले रमाइलो मान्दै पढ्ने बानी परेका केटाकेटीमा शब्द भण्डारको विकाससँग बलियो रूपमा भएको देखाएको छ। पढाइले उनीहरूलाई नसुनेको शब्दसँग परिचय गराउँछ। त्यो शब्द फेरि भेट्दा चिन्न सजिलो हुन्छ। कुनै विचार व्यक्त गर्ने बेलामा त्यही शब्द काम लाग्न सक्छ।
किताबले पाठकलाई नदेखेको ठाउँमा पुर्याउँछ। अर्को मानिस वा पात्रको जीवन वा विषयमा केही समय अड्याउँछ। अरूको सोच र भावना बुझ्ने अभ्यास गराउँछ।
पढाइको नाप्नै नसकिने अर्को पाटो पनि छ —आनन्द। धेरैका लागि शान्ति पनि!
मनपरेको किताब पढ्दा आफ्नै गतिमा अगाडि बढ्छ। कुनै वाक्य मनपर्छ। कुनै कुरा नबुझेर फेरि पढिन्छ। यो क्रममा पाठकका सबै बाहिरका चिन्ता हराउँदैनन्, तर केही बेर मानिसको ध्यानले बास भेट्छ। अडिने ठाउँ भेट्छ।
यसलाई पढाइको 'ध्यानमय गुण' भन्न सकिन्छ।
पक्कै पनि किताब पढ्नु र ध्यान गर्नु एउटै अभ्यास होइन। तर दुवैमा केही समयका लागि चञ्चल मन स्थिर हुन्छ। त्यसैले कतिपयका लागि किताब शान्ति र चयनसँग समय बिताउने साथी हो।
त्यसैले बालबालिकाका लागि होस् वा वयस्कका लागि, पढाइको ठूलो महत्त्व छ। ठूलो अर्थ छ।
तर अहिले संसारका धेरै मुलुकमा पढ्ने संस्कृति कमजोर बन्दै गएको छ। सामाजिक सञ्जाल प्रयोगले पठन संस्कृति थप कमजोर बनाएको छ। संसारका विभिन्न मुलुकमा भएका अध्ययन तथा अनुसन्धानले पनि मानिसहरूको पढ्ने बानी कमजोर हुँदै गएको देखाउँछन्।
अमेरिकाको राष्ट्रिय शैक्षिक मूल्यांकन अनुसार रमाइलोका लागि लगभग हरेक दिन पढ्ने १३ वर्षका बालबालिका सन् २०१२ मा २७ प्रतिशत थिए। सन् २०२५ मा त्यो संख्या १४ प्रतिशतमा झरेको छ।
आर्थिक सहयोग तथा विकास संगठनको पछिल्लो मूल्यांकनले आफ्नो सदस्य देशका पन्ध्र वर्षे विद्यार्थीको औसत पढाइको नतिजा अहिलेसम्मकै न्यून स्तरमा पुगेको देखाएको छ।
बेलायतमा पनि लामो समय पढाइमा गिरावट आएको थियो। अहिले केही सुधार छ। बेलायतको नेसनल लिटरेसी ट्रस्टका अनुसार सन् २०२५ मा आठदेखि अठार वर्षका ३२.७ प्रतिशतले फुर्सदमा पढ्न मनपर्ने बताएका थिए। दैनिक केही न केही पढ्ने १८.७ प्रतिशत थिए। सन् २०२६ को अध्ययनमा दुवै संख्या केही बढेर क्रमशः ३६.१ र २०.३ प्रतिशत पुगेको छ।
यी सबै अध्ययनहरूले मानिसका लागि एउटा साझा चिन्ता देखाएका छन्—
मानिसहरूले छोटा वा सामाजिक सञ्जालका सामग्रीमा मात्रै समय बिताउने हो भने, नबुझेको कुरामा रोकिने र गम्ने अवसर कहिले आउँछ? कुनै दाबीको पहिलो वाक्यदेखि अन्तिम प्रमाणसम्म पुग्ने धैर्य कसरी विकास हुन्छ?
जीवनका जटिल प्रश्नहरूमा गम्ने र निष्कर्ष निकाल्न पुस्तकले र पढाइले जसरी सघाउँथ्यो, अब केले सघाउँछ?
सायद सिंगापुर पनि यस्तै प्रश्नबाट चिन्तित छ, पिरोलिएको छ। त्यसैले उसले आफ्ना नागारिकहरूसँग पन्ध्र मिनेट पढ्ने समय मागेको छ।
हामी नेपालीहरू कति पढिरहेका छौं? मुलुकको भविष्य आफ्नो हातमा लिएर बसेका हाम्रा राजनीतिज्ञहरू, सत्तासीन नेताहरू कति पढिरहेका छन्? आफ्ना नागरिकलाई पढ्न उनीहरूले कसरी प्रोत्साहन गरिरहेका छन् वा गर्नेछन्?
***
सम्पादकीय नोट: यो स्टोरीमा प्रयोग भएका कतिपय सामग्री खोज्न, व्यवस्थित गर्न र प्रारम्भिक मस्यौदा विकास गर्न एआई प्रयोग गरिएको छ। यसमा प्रयोग गरिएका तथ्य, दाबी र व्याख्या उपलब्ध प्राथमिक तथा अन्य विश्वसनीय स्रोतसँग पुनः जाँचिएका छन्। यो स्टोरीको अन्तिम लेखन, सम्पादन र सम्पूर्ण जिम्मेवारी सेतोपाटीको हो।
-ink-1735808843.jpeg)
-1746009348.jpg)
