नुवाकोटको विदुर नगरपालिका–५, देवीघाटका राजन भण्डारी भदौ १० गतेको बाढीपछि आफ्नो घर हेर्न पुग्दा स्तब्ध भए।
बाढीले घरभित्र घुँडासम्म आउने गरी बाक्लो लेदो र बालुवा थुपारेको थियो। वर्षौंको मिहिनेतले जोडेका लत्ताकपडा, अन्नपात र फर्निचर हिलोमा डुबेका थिए। घरको अवस्था देखेर उनलाई अब त्यहाँ फेरि बस्न सकिएला भन्ने विश्वास नै लागेन।
'बाढीले घरभित्र लेदो मात्रै थुपारेको थियो। त्यति बेला त्यो घरमा फेरि बस्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने सोच्नै सकेको थिइनँ,' राजनले भने, 'वर्षौंको मिहिनेत खेर गयो भन्ने मात्रै लागिरह्यो।'
बाढीपछि उनी परिवारसहित करिब एक महिना अस्थायी आश्रयस्थलमा बसे।
यसबीच बाढीले सामान्य क्षति पुर्याएका र लेदो मात्रै पसेका घरहरू सफा गर्ने काम सुरू भयो। त्यसपछि राजनलाई पनि लेदो पन्छाएर आफ्नै घरमा फर्किन सकिन्छ कि भन्ने आशा पलायो।
तर समस्या थियो, घरभरि थुप्रिएको लेदो कसरी पन्छाउने?
परिवारका सदस्यले मात्रै त्यति धेरै लेदो निकाल्न सक्ने अवस्था थिएन। बाहिरबाट मजदुर ल्याएर सफा गराउँदा एक लाख रूपैयाँभन्दा बढी खर्च लाग्ने अनुमान भयो।
'एकातिर बाढीले सर्वस्व गुमाएको पीडा थियो, अर्कातिर आफ्नै घर सफा गर्न एक लाख रूपैयाँभन्दा बढी खर्च लाग्ने भयो,' उनले भने, 'त्यही बेला विभिन्न संघ–संस्थाको सहयोगमा पैसा नलिई घर सफा गरिदिने कुरा सुन्यौं।'
उनले वडा कार्यालयमार्फत त्यसबारे बुझ्न थाले।
विभिन्न संघ–संस्थाको सहयोगमा बाढीप्रभावित घरहरू निःशुल्क सफा गर्ने अभियान सञ्चालन भएको रहेछ।
त्यसपछि उनको घर पनि सरसफाइ अभियानमा समेटियो।
परिवारका तीन सदस्यसहित दैनिक १० जनाभन्दा बढी मानिस घर सफा गर्न खटिए। घरभित्र थुप्रिएको लेदो निकाल्ने, पानीले पखाल्ने र सुकाउने काम सक्न करिब १० दिन लाग्यो।
दसैंको बीचतिर घर सफा भयो। फेरि आफ्नै घरमा बस्न सक्ने अवस्था बनेपछि राजनले ठूलो राहत महसुस गरे।
घर सफा गर्न पैसा खर्च गर्नु त परेन नै, सरसफाइमा आफै खटिएबापत उनले पारिश्रमिक पनि पाए।
राजनजस्तै विदुर नगरपालिका–१, ढोडेनी बसपार्क क्षेत्रकी निर्मला श्रेष्ठको घर पनि भदौ १० गतेको बाढीले लेदोले भरिएको थियो।
उनको घरभित्र कम्मरसम्म आउने गरी लेदो थुप्रिएको थियो।
बाढी आएको दिन निर्मलाले आफ्नै आँखाअगाडि छिमेकीका घरहरू डुबेको देखेकी थिइन्। आफ्नो घर पनि बग्ने हो कि भन्ने डरले उनलाई सताएको थियो।
'आसपासका घर डुबेको देख्दा हाम्रो घर पनि गयो भन्ने लागेको थियो। तर नदीबाट अलि भित्र भएकाले चार–पाँच वटा घर डुब्दा पनि हाम्रो घर जोगियो,' उनले भनिन्, 'त्यो दिन त पहिला आफ्नो ज्यान जोगाउनतिरै लाग्यौं। आफू बाँचेपछि मात्रै घरको याद आयो।'
छिमेकीका घरहरू डुब्दै गर्दा उनी आफ्नो घर जोगियोस् भन्दै कुलदेवी सम्झिरहेकी थिइन्।
बाढीपछि दुई–तीन दिनसम्म टाढैबाट घर अडिएको मात्रै देखिन्। भित्र कस्तो अवस्था छ भनेर हेर्न जान सकिनन्।
चार–पाँच दिनपछि घरभित्र पस्दा जताततै लेदो, ढुंगामाटो र फोहोर थुप्रिएको थियो।
त्यस्तो अवस्था देखेपछि निर्मलालाई पनि फेरि त्यही घरमा बस्न सकिएला भन्ने लागेको थिएन। तर केही दिनपछि आसपासका घर सफा गर्न युवाहरूको समूह खटिएको देखिन्। त्यसपछि उनलाई पनि आफ्नो घर सफा गराउने आशा जाग्यो।
उनले वडा कार्यालयमा सम्पर्क गरिन्। वडाको समन्वयमा उनको घर पनि निःशुल्क सफा भयो।
सरसफाइमा आफै सहभागी भएकाले उनले काम गरेबापत ज्याला पनि पाइन्।

राजन र निर्मला जस्ता बाढीप्रभावित परिवारका घरहरू सफा हुन थालेपछि विदुर नगरपालिकाका बस्तीमा बिस्तारै पुरानै चहलपहल फर्किन थालेको छ।
लेदोले पुरिएका घरका कोठा र भित्ता सफा हुँदै छन्। आँगनमा फेरि घाम ताप्न मिल्ने ठाउँ बनेका छन्। घर छाडेर अस्थायी आश्रयस्थलमा बसेका परिवार आफ्नै घर फर्किन थालेका छन्।
यसरी बाढीप्रभावितलाई घर फर्काउन सहयोग पुर्याएको हो, असोज २१ गतेदेखि सञ्चालनमा आएको 'घर सरसफाइ अभियान' ले।
विदुर नगरपालिका–५ का वडाध्यक्ष लिलानाथ न्यौपानेका अनुसार बाढीपछि घरभित्र थुप्रिएको लेदो पन्छाउनु प्रभावित परिवारका लागि ठूलो चुनौती बनेको थियो।
धेरै परिवार आफै सरसफाइ गर्न सक्ने अवस्थामा थिएनन्। आर्थिक अवस्था कमजोर भएकाहरूले मजदुर लगाएर घर सफा गराउन सक्ने स्थिति थिएन।
'त्यही बेला विभिन्न संघ–संस्थाबाट घर सफा गर्न सहयोग गर्ने प्रस्ताव आयो,' वडाध्यक्ष न्यौपानेले भने, 'स्टार्ट फन्डको आर्थिक सहयोग तथा इस्लामिक रिलिफ, कार्डन नुवाकोट र सोसेक नेपालको साझेदारीमा काम गर्ने प्रस्ताव आएपछि हामीले समन्वय गर्यौं।'
उनका अनुसार स्थानीयले घर सफा गराउन वडा कार्यालयमा नाम टिपाउने र अभियानअन्तर्गत परिचालित जनशक्तिले घर सफा गरिदिने व्यवस्था मिलाइयो।
सरसफाइका लागि ठूलो संख्यामा जनशक्ति चाहिने भएकाले स्थानीय बासिन्दालाई नै काममा परिचालन गर्ने र उनीहरूलाई पारिश्रमिक दिने व्यवस्था गरिएको हो।
वडा कार्यालयहरूले प्रभावित परिवार र सहयोगी संस्थाबीच समन्वय गरिरहेका छन्।
बाढीले देवीघाट क्षेत्रमा मानवीय क्षति नगरे पनि घर लगायत भौतिक संरचनामा ठूलो क्षति पुर्याएको थियो।
नदी किनारका बस्तीमा थुप्रिएको बाक्लो लेदो घाम लागेर सुक्दै जाँदा ढुंगाजस्तै कडा बन्न थालेको थियो। लामो समयसम्म त्यत्तिकै छाड्दा घरको संरचनामा समेत थप समस्या आउन सक्ने चिन्ता थियो।
'बाढीले घरभित्रको संरचना नै बिग्रने गरी लेदो थुपारेको थियो। आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारले आफ्नै खर्चमा सफा गर्न सक्ने स्थिति थिएन,' वडाध्यक्ष न्यौपानेले भने, 'चाडपर्वका कारण केही समय काम रोकिए पनि अहिले फेरि तीव्र गतिमा भइरहेको छ।'
यो अभियानले घर सफा गराउनुका साथै बाढीबाट प्रभावित स्थानीयलाई रोजगारी समेत दिएको छ।
बाढीपछि दैनिक ज्यालादारी तथा स्वरोजगारका अवसर गुमाएका स्थानीय बासिन्दा आफ्नै घर, छिमेक र सार्वजनिक स्थलको सरसफाइमा खटिएर आम्दानी गरिरहेका छन्।
अभियानमा संलग्न सोसेक नेपालका फिल्ड कोअर्डिनेटर प्रकाश नेपालका अनुसार नुवाकोटको विदुर नगरपालिका र रसुवाको उत्तरगया गाउँपालिकामा बाढीपहिरो प्रभावितलाई रोजगारी दिने गरी सरसफाइ तथा पुनर्स्थापनाका काम सञ्चालन भइरहेका छन्।
स्टार्ट फन्डको आर्थिक सहयोग तथा इस्लामिक रिलिफ, कार्डन नुवाकोट र सोसेक नेपालको साझेदारीमा सञ्चालित अभियानमा दुवै जिल्लाका गरी ४७७ जना स्थानीय सहभागी भएका छन्।
प्रकाशका अनुसार सामान्यतया विपदपछि राहतस्वरूप नगद वितरण गरिने भए पनि यो अभियानले काम गरेबापत पारिश्रमिक दिने अवधारणा अपनाएको छ।
'प्रभावितलाई त्यसै पैसा बाँड्नुभन्दा आफ्नै घरआँगन र टोलको सरसफाइमा सहभागी गराएर ज्याला दिँदा प्रभावकारी हुन्छ भन्ने निष्कर्षमा पुग्यौं,' उनले भने, 'अहिले काम हेर्दा यो उपाय प्रभावकारी भइरहेको महसुस गरेका छौं।'
यस अभियानमा १८ देखि ६० वर्ष उमेर समूहका बाढीप्रभावित स्थानीयलाई प्राथमिकता दिइएको छ।
स्थानीय तहसँगको समन्वय र नागरिकताको प्रमाणपत्रका आधारमा सहभागी छनोट गरिएको हो। उनीहरू दैनिक बिहान १० बजेदेखि बेलुका ५ बजेसम्म सरसफाइमा खटिन्छन्।
काम गरेबापत प्रतिव्यक्ति दैनिक १ हजार १० रूपैयाँ ज्याला तोकिएको छ। त्यसबाट एक प्रतिशत कर कट्टा गरी बाँकी रकम कामदारलाई उपलब्ध गराइन्छ।
स्थानीय तहसँगको समन्वयमा कामको प्रमाणीकरण भएपछि सम्बन्धित संस्थाले पारिश्रमिक भुक्तानी गर्ने व्यवस्था मिलाएको प्रकाशले बताए।
'करिब एक महिनाअघि सुरू भएको अभियान अझै १५ दिनजति चल्ने देखिन्छ,' उनले भने, 'स्थानीय बासिन्दा उत्साहका साथ सहभागी भइरहेका छन्। काममा जोडिनेहरूको संख्या पनि बढिरहेको छ।'
विदुर नगरपालिकाको देवीघाट, मुडेती, बट्टार, वडा नम्बर ४ को सिमचौर र वडा नम्बर १ को ढुंगे लगायत क्षेत्रमा घर, मन्दिर तथा सार्वजनिक स्थलको सरसफाइ भइरहेको छ।
देवीघाटमा ३० वटा घरको सरसफाइ सम्पन्न भइसकेको छ। ढुंगे क्षेत्रमा सरसफाइका लागि निवेदन परेका २१ घरमध्ये चार–पाँच वटाको काम सकिएको छ। अन्य घरमा काम जारी छ।
अभियानको अर्को विशेषता के हो भने आफ्नो घर सफा भइसकेपछि पनि इच्छुक स्थानीयले छिमेकीको घर वा सार्वजनिक स्थलको सरसफाइमा खटिएर ज्याला कमाउन सक्छन्।
'आफ्नो घर सफा गरेपछि छिमेकीको घरमा समेत काम गरेर ज्याला लिन पाउने व्यवस्था छ,' प्रकाशले भने, 'केहीले आफ्नो घर सफा भएपछि पनि निरन्तर काम गरिरहेका छन्। कतिपयले भने जति दिन काम गरे, त्यतिकै ज्याला लिएर छाडेका छन्।'
नुवाकोटमा घर सरसफाइमा केन्द्रित अभियान रसुवाको उत्तरगया गाउँपालिकामा भने बाटो र सिँचाइ संरचनाको मर्मतसम्म विस्तार भएको छ।

उत्तरगयाका वडा नम्बर १, २ र ३ मा सरसफाइसँगै बाढीपहिरोले अवरूद्ध सडक, गोरेटो बाटो र सिँचाइ कुलो मर्मतका काम समेत गरिएको छ।
शान्तिबजार हुँदै स्याफ्रुबेसी निस्कने तल्लो सडक बाढीपहिरोले अवरूद्ध भएपछि वैकल्पिक रूपमा माथिल्लो सडक र गोरेटो बाटो सञ्चालनमा ल्याउन स्थानीयलाई परिचालन गरिएको थियो।
यसरी आफ्नै समुदायको पुनर्स्थापनामा खटिएर पारिश्रमिक पाउँदा स्थानीयलाई दोहोरो लाभ पुगेको छ। एकातिर बाढीले पुरिएका घर र सार्वजनिक संरचना सफा भएका छन्, अर्कोतिर विपदपछि आम्दानी गुमाएका परिवारलाई केही आर्थिक राहत मिलेको छ।
राजन भण्डारी र निर्मला श्रेष्ठ जस्ता परिवारका लागि यो अभियान केवल घर सफा गर्ने काममा सीमित छैन।
बाढीले बस्नै नसकिने बनाएका घरमा फेरि फर्किने वातावरण बनेको छ। आफ्नै घर सफा गर्न ठूलो रकम खर्च गर्नुपर्ने चिन्ता हटेको छ। त्यसमाथि सरसफाइमा खटिएबापत केही आम्दानी पनि भएको छ।
बाढीले थुपारेको लेदो पन्छाउँदै स्थानीय बासिन्दा यसरी आफ्नै घरसँगै पुरानो दैनिकीमा फर्किने प्रयास गरिरहेका छन्।
***