सन् १९५७ नोभेम्बर ३।
सोभियत संघको एउटा प्रक्षेपण केन्द्रबाट रकेट आकाशतिर उड्यो। त्यसमा कुनै अन्तरिक्ष यात्री थिएनन्। एउटा सानो कुकुर मात्र थियो।
कुकुरको नाम थियो— लाइका।
केही समयअघिसम्म ऊ मस्कोका सडकमा डुल्ने साधारण कुकुर थियो। उसको न कुनै प्रसिद्धि थियो, न कुनै विशेष परिचय। तर त्यस दिन ऊ इतिहासकै एउटा असाधारण यात्रामा निस्कियो।
ऊ पृथ्वीको परिक्रमा गर्ने पहिलो जनावर बन्यो।
यो मानव सभ्यताका लागि ठूलो वैज्ञानिक उपलब्धि थियो। त्यतिञ्जेल कुनै जीवित प्राणीले पृथ्वीको कक्षमा पुगेर अन्तरिक्ष यानभित्र बाँच्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रत्यक्ष प्रमाण थिएन।
लाइकाले त्यो सम्भावना देखायो।
तर उसको यात्रामा एउटा यस्तो सत्य लुकेको थियो, जुन थाहा पाउँदा आज पनि मानिसहरू स्तब्ध हुन्छन्।
उसलाई अन्तरिक्ष पठाउने वैज्ञानिकहरूले पृथ्वीमा जीवित फर्काउने उपाय नै सोचेका थिएनन्।
अर्थात्, उडान सफल भए पनि लाइकाको मृत्यु निश्चित थियो।
अमेरिकी अन्तरिक्ष संस्था नासाको ऐतिहासिक अभिलेख अनुसार सोभियत संघले पर्याप्त तयारीको समय नपाएकाले स्पुतनिक–२ मा लाइकालाई फर्काउने कुनै व्यवस्था राखेको थिएन।
मस्कोको सडकबाट अन्तरिक्षसम्म
लाइका कसैको घरमा हुर्किएकी विशेष तालिमप्राप्त कुकुर थिएन।
सोभियत वैज्ञानिकहरूले उसलाई मस्कोको सडकबाट छानेका थिए।
त्यति बेला अन्तरिक्ष अनुसन्धानका लागि सडकमा बस्ने कुकुरहरू उपयुक्त हुन सक्ने उनीहरूको अनुमान थियो। कठोर चिसो, भोक र कठिन परिस्थितिमा बाँच्न अभ्यस्त भएकाले यस्ता कुकुरले अन्तरिक्ष यात्राको तनाव सहन सक्लान् भन्ने ठानिएको थियो।
वैज्ञानिकहरूले पोथी कुकुरलाई प्राथमिकता दिएका थिए। उनीहरू आकारमा साना हुने र सीमित ठाउँमा राख्न सजिलो हुने वैज्ञानिकहरूको आकलन थियो।
छनोट भएका कुकुरलाई क्रमशः साँघुरा कक्षमा राखियो। रकेट उड्दा हुने ठूलो आवाज, कम्पन र शरीरमा पर्ने दबाब सहन तालिम दिइयो।
लाइका सुरूमा 'कुद्र्याभ्का' नामले चिनिन्थ्यो। यसको अर्थ 'घुम्रिएको रौं भएकी' भन्ने हुन्छ। पछि ऊ लाइका नामले संसारभर चिनियो।
उसको उमेर करिब तीन वर्ष थियो।
स्मिथसोनियन संस्थाको ऐतिहासिक विवरण अनुसार लाइकासँगै अल्बिना नामको अर्को कुकुरलाई पनि अन्तरिक्ष यात्रामा पठाउने तयारी थियो। तर अन्तिम उडानका लागि लाइका छानियो।
वैज्ञानिकहरूले उसको मुटुको धड्कन, श्वासप्रश्वास र शरीरको अवस्था मापन गर्न उपकरण जडान गरेका थिए।
त्यसपछि ऊ सामान्य कुकुर रहेन। अन्तरिक्षमा जीवित प्राणीको शरीरले कस्तो प्रतिक्रिया दिन्छ भन्ने पत्ता लगाउने वैज्ञानिक प्रयोगको हिस्सा बन्यो।
वैज्ञानिकलाई थाहा थियो, लाइका फर्किन्न
त्यति बेला अमेरिका र सोभियत संघबीच अन्तरिक्षमा पहिले पुग्ने तीव्र प्रतिस्पर्धा थियो।
सन् १९५७ अक्टोबर ४ मा सोभियत संघले स्पुतनिक–१ प्रक्षेपण गरेर पृथ्वीको कक्षमा पुग्ने पहिलो कृत्रिम उपग्रहको कीर्तिमान बनाइसकेको थियो।
त्यसको एक महिना नबित्दै अर्को ठूलो उपलब्धि देखाउने दबाब बढ्यो।
सोभियत नेता निकिता ख्रुस्चेभको नेतृत्वमा बोल्सेभिक क्रान्तिको ४०औं वार्षिकोत्सवको अवसर पारेर दोस्रो उपग्रह प्रक्षेपण गर्ने तयारी अघि बढाइएको थियो। त्यही हतारमा स्पुतनिक–२ बन्यो।
यस पटक अन्तरिक्ष यानभित्र जीवित प्राणी राख्ने तयारी थियो। तर वैज्ञानिकहरूसँग एउटा आधारभूत समस्याको समाधान थिएन।
पृथ्वीबाट उडेको अन्तरिक्ष यानलाई सुरक्षित रूपमा कसरी फर्काउने?
स्पुतनिक–२ मा त्यसका लागि आवश्यक प्रणाली थिएन। वैज्ञानिकहरूले लाइकाका लागि अक्सिजन, खाना र तापक्रम नियन्त्रणको व्यवस्था गरेका थिए। तर ती व्यवस्थाले उसलाई केही समय जीवित राख्न मात्र सक्थे।
स्मिथसोनियनका अनुसार सुरूआती योजनामा लाइका करिब एक सातासम्म जीवित रहने अनुमान गरिएको थियो। त्यसपछि अक्सिजन सकिएर उसको मृत्यु हुने निश्चित थियो।
लाइकाको जीवन बचाउने उपाय खोज्नु यो उडानको उद्देश्य थिएन। उद्देश्य थियो— जीवित प्राणीलाई पृथ्वीको कक्षमा पुर्याउन सकिन्छ भन्ने प्रमाणित गर्नु।
उसको मृत्यु वैज्ञानिक योजनामा स्वीकार गरिएको परिणाम थियो।
अन्तरिक्ष पुगेको केही घन्टामै के भयो?
नोभेम्बर ३ को बिहान रकेट उड्यो।
उडान बेला लाइकाको शरीरले ठूलो दबाब सहनुपर्यो। उसको मुटुको धड्कन सामान्य अवस्थाको तुलनामा झन्डै तीन गुणा बढ्यो। श्वासप्रश्वास पनि तीव्र भयो। तर रकेट सफलतापूर्वक पृथ्वीको कक्षमा पुग्यो।
अन्तरिक्षमा जीवित प्राणी पुर्याउने सोभियत संघको उद्देश्य पूरा भयो।
त्यसपछि भने समस्या सुरू भयो।
स्पुतनिक–२ भित्रको तापक्रम नियन्त्रण प्रणालीले अपेक्षा अनुसार काम गरेन। अन्तरिक्ष यानभित्र गर्मी बढ्न थाल्यो। पछि सार्वजनिक भएको गोप्य सोभियत दस्तावेज अनुसार तेस्रो परिक्रमा क्रममा लाइका रहेको कक्षको तापक्रम ४३ डिग्री सेल्सियससम्म पुगेको थियो।
यो सामान्य असुविधा मात्र थिएन। बन्द कक्षभित्र लगातार बढ्दो गर्मीले लाइकाको जीवन जोखिममा पारिरहेको थियो।
सन् २००२ मा रूसी अन्तरिक्ष अनुसन्धानकर्ता दिमित्री मालाशेन्कोभले सार्वजनिक गरेको विवरणले लाइकाको वास्तविक नियति उजागर गर्यो।
लाइका अन्तरिक्षमा एक सातासम्म बाँचेको थियो। उडानको केही घन्टामै अत्यधिक गर्मीका कारण उसको मृत्यु भएको निष्कर्ष सार्वजनिक भयो।
विभिन्न ऐतिहासिक विवरणमा मृत्युको समयबारे केही भिन्नता पाइन्छ। प्रायः पाँचदेखि सात घन्टाभित्र मृत्यु भएको उल्लेख गरिन्छ। तर उपलब्ध तथ्यांकले उसको मृत्यु भएको ठ्याक्कै समय भन्दैन।
नासाले पनि लाइका पृथ्वीको कक्षमा पुगेपछि सम्भवतः केही घन्टा मात्र बाँचेको उल्लेख गरेको छ।
संसारलाई वर्षौंसम्म अर्कै कथा सुनाइयो
लाइका अन्तरिक्ष पुगेपछि सोभियत संघले उसको अवस्थाबारे विवरण सार्वजनिक गरिरहेको थियो। तर वास्तविक मृत्युको समय र कारण सार्वजनिक गरिएन।
संसारभर लाइकाले धेरै दिन अन्तरिक्षमा बिताएको विश्वास फैलियो।
कतिपय विवरणमा अक्सिजन सकिएर मृत्यु भएको भनियो। कतै उसलाई पीडारहित तरिकाले मारिएको दाबी गरियो।
वास्तविकतामा भने अन्तरिक्ष यानको तापक्रम नियन्त्रणमा आएको खराबीले लाइकाको जीवन अपेक्षा गरिएको समयभन्दा धेरै पहिले समाप्त गरिसकेको थियो।
सन् २००२ मा सार्वजनिक वैज्ञानिक विवरणले भने यो कथा परिवर्तन गर्यो।
त्यसपछि सन् २०११ मा सार्वजनिक भएको १९५७ नोभेम्बर १० को गोप्य दस्तावेजले पनि तापक्रम बढेको र लाइकाको शारीरिक अवस्थासम्बन्धी संकेत हराउँदै गएको तथ्य उजागर गर्यो।
यसले विज्ञानको इतिहासमा एउटा असहज प्रश्न थप्यो।
वैज्ञानिक उपलब्धि घोषणा गर्दा त्यसका असफलता र पीडादायी परिणाम किन लुकाइए?
लाइकाको कथाले अन्तरिक्ष यात्राको सफलता मात्र होइन, राज्यको प्रतिष्ठा जोगाउन वैज्ञानिक तथ्य कसरी अपारदर्शी बनाइयो भन्ने पनि देखाउँछ।
एउटा कुकुरको मृत्युले उठाएको प्रश्न
लाइकाको मृत्युले संसारभर पशु अधिकारका पक्षधरलाई आक्रोशित बनाएको थियो।
बेलायतका पशु संरक्षण संस्थाहरूले विरोध जनाए। अमेरिकामा पनि प्रदर्शन भए। विरोध गर्नेहरूको प्रश्न सरल थियो— जुन प्राणीलाई फर्काउन सकिँदैन भन्ने थाहा थियो, उसलाई किन पठाइयो?
तर वैज्ञानिकहरूसँग अर्को तर्क थियो।
त्यति बेला अन्तरिक्षको भारहीन अवस्थामा जीवित प्राणीको शरीरले कसरी काम गर्छ भन्ने पर्याप्त जानकारी थिएन। मानिसलाई अन्तरिक्ष पठाउनुअघि यो जोखिम बुझ्नु आवश्यक मानिएको थियो।
स्मिथसोनियनको राष्ट्रिय हवाई तथा अन्तरिक्ष संग्रहालयकी अन्तरिक्ष इतिहासविद क्याथलिन लुइसले पनि त्यस बेला अन्तरिक्ष यात्राले मानिसको शारीरिक र मानसिक क्षमतामा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने ठूलो अनिश्चितता रहेको व्याख्या गरेकी छन्।
यद्यपि वैज्ञानिक आवश्यकता र जनावरलाई निश्चित मृत्युको यात्रामा पठाउने निर्णय एउटै कुरा थिएनन्।
लाइकाको नियति सम्झिँदै सोभियत अन्तरिक्ष कार्यक्रमका वैज्ञानिक ओलेग गाजेन्कोले वर्षौं पछि पश्चात्ताप व्यक्त गरेका थिए। समय बित्दै जाँदा आफूलाई त्यो घटनाप्रति झन् दुःख लाग्ने उनको भनाइ थियो।
त्यसपछि अरू कुकुर पृथ्वीमा फर्किए
लाइका अन्तरिक्षमा पुग्ने पहिलो जनावर भने थिएन।
त्यसअघि नै अमेरिका र सोभियत संघले बाँदर, कुकुर लगायत जनावरलाई रकेटमा पठाइसकेका थिए। तर ती उडान पृथ्वीको पूर्ण परिक्रमा गर्ने खालका थिएनन्।
लाइका पृथ्वीको कक्षमा पुग्ने पहिलो जनावर बन्यो।
त्यसको करिब तीन वर्षपछि, सन् १९६० अगस्ट १९ मा सोभियत संघले बेल्का र स्त्रेल्का नामका दुई कुकुरलाई अन्तरिक्षमा पठायो। उनीहरू पृथ्वीको परिक्रमा गरेर जीवितै फर्किए।
सन् १९६१ अप्रिल १२ मा सोभियत अन्तरिक्ष यात्री युरी गागरिन पृथ्वीको परिक्रमा गर्ने पहिलो मानिस बने।
मानव अन्तरिक्ष यात्राको इतिहासमा यो निर्णायक उपलब्धि थियो। त्यसअघिका जनावरसम्बन्धी प्रयोगले अन्तरिक्ष यात्राको जोखिम बुझ्न मद्दत गरेका थिए।
तर लाइकाले त्यो भविष्य देख्न पाएन।
उसको मृत्युपछि पनि स्पुतनिक–२ महिनौंसम्म पृथ्वीको परिक्रमा गरिरह्यो। सन् १९५८ अप्रिल १४ मा अन्तरिक्ष यान पृथ्वीको वायुमण्डलमा प्रवेश गरेर जलेर नष्ट भयो।
त्यससँगै लाइकाका अवशेष पनि समाप्त भए।
सन् २०२६ नोभेम्बर ३ मा लाइकाको ऐतिहासिक उडानको ६९ वर्ष पूरा भएको छ। मानिस चन्द्रमामा पुगिसकेको छ। अन्तरिक्षमा लामो समय बस्न सक्ने प्रविधि विकास भएको छ। अन्य ग्रहमा जीवन खोज्ने अभियान चलिरहेको छ।
तर अन्तरिक्ष यात्राको इतिहासमा लाइकाको नामसँग एउटा असहज प्रश्न सधैं जोडिनेछ।
विज्ञानको प्रगतिका लागि कति ठूलो मूल्य चुकाउन उचित हुन्छ? अनि त्यो मूल्य चुकाउने प्राणीले आफ्नो निर्णय आफै गर्न सक्दैन भने उसको जीवनको जिम्मेवारी कसले लिने?
मस्कोको सडकमा भेटिएको एउटा साधारण कुकुरले यी प्रश्नको उत्तर दिन सक्दैन थियो। तर उसको एकतर्फी यात्राले आज पनि संसारलाई यिनै प्रश्न सोधिरहेको छ।
***
