हामीलाई केही चाहिँदैन, कन्या भए पुग्छ। यो वाक्य अचेल पहाडी समुदायमा बिहेको सिजनमा चोक-चोकमा सुन्न पाइन्छ। सुन्दा कति सफा, सरल र प्रगतिशील लाग्छ। यही हो आजको सोच, यही हो परिवर्तन, यही हो आशाको किरण! तर त्यो वाक्यको गहिराइमा लुकेको आग्रह, त्यो 'केही चाहिँदैन' पछाडि लुकेको ‘तर…’ भने मलाई पछि थाहा भयो जब म नजिकको आफन्तको बिहेमा प्रत्यक्ष सहभागी भएँ।
बिहे नजिकिँदै थियो। तयारी धमाधम चलिरहेको थियो। केटी पक्षबाट खासै कुरा उठाइएको थिएन। सबै कुरा सहज र सादगीपूर्ण राख्ने सोच थियो। तर अन्तिम तिर बेहुला पक्षबाट सन्देश आयो- ‘लौ एक दिनलाई त ठाउँ राखिदिनु पर्यो, कान्छो भाइको बिहे रमाइलो गर्नुपर्छ भनेर दिदीहरू कराए, के गर्ने! एक दिनको इज्जत त जोगाइदिन पर्यो हजुर!’
त्यो 'एक दिनको इज्जत' भन्ने शब्दले नै मेरो मनोविज्ञान पल्टाइदियो। सानो बिहे गर्ने योजनामा अचानक महँगो पार्टी प्यालेसको बुकिङ भयो, जन्ती-पाहुना सत्कारको सूची लामो हुन थाल्यो। सुरुवातमा कन्या भए पुग्छ भन्ने अभिव्यक्ति कसरी एक दिनको इज्जतको बोझमा परिणत भयो, त्यो अनुभव प्रत्यक्ष देख्न पाएँ।
गाउँमा त अझै पनि बा’लाई के लगाइदिए, मामालाई के लगाइदिए भनेर चासोका साथ हेरिन्छ। ‘मैँ हुँ भन्दै हिँड्थ्यो, औँलामै हराउने औँठी लाइदिएछन्, गतिलामा त गएनछ फलानो’ भनेर चिया पसलमा चर्चाको विषय बनाउने परिपाटि समाजमा देख्न पाइन्छ।
दाइजो प्रथा कानुनले निषेध गरेको दशकौँ भइसक्यो। तराई क्षेत्रमा अझै पनि नगद, मोटरसाइकल, सुनको तौल खुलेर तोकिन्छ, त्यो पुरानै स्वरूपमा। तर अन्य अधिकांश क्षेत्रमा यो माग खुलेर होइन, लुकेर गरिएको हुन्छ- 'इज्जत' को नाममा। विवाह भोज, गहना, होटेल, गिफ्ट, सबै कुराले केटी पक्षलाई सिधै नभएर घुमाउरो शैलीमा थिचिरहेको हुन्छ।
मैले चिनेको थुप्रै परिवारले छोरीको बिहे गर्दा ऋणको भारी बोकेको देखेको छु। किनभने उनीहरू राम्रो घरको केटा पाउन चाहन्छन् तर त्यो केटा र उसको परिवारले प्रत्यक्ष माग नगरे पनि इज्जतको नाममा लुकेका सर्तहरू राख्छन्। फलस्वरूप, परिवारहरू महँगो गहना किन्न, ठुला भोज गर्न र गिफ्टहरू तयार गर्न बाध्य हुन्छन्।
कति परिवारहरूले आफ्नो खेतीको जमिन बेचेर, धितो राखेर वा माइक्रो फाइनान्सबाट ऋण लिएर छोरीको बिहे गर्छन्। बिहे भएपछि वर्षौँसम्म त्यो ऋण तिर्न नसक्दा आर्थिक तनाव, परिवारभित्र कलह र कतिपय अवस्थामा मृत्यु समेत हुने गर्छ।
विवाह जस्तो पवित्र संस्कार देखावटी प्रतिस्पर्धाको केन्द्र बन्न पुगेको छ, जसले सम्बन्धभन्दा बाहिरी चमक-धमकलाई महत्त्व दिएको देखिन्छ। देखावटी भोज, महँगो गहना र ठुला गिफ्ट बिना विवाह सम्पन्न गर्नु प्रतिष्ठाको कुरा मानिँदैन।
यस्तो समस्याबाट निस्कने उपाय भनेको समाजको सोचमा परिवर्तन ल्याउनमा निर्भर छ। सबैभन्दा पहिला, विवाहलाई विलासिता र प्रदर्शनको कार्यक्रम नभई दुई परिवारको आत्मिक सम्बन्ध स्थापनाको अवसरका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।
कन्यालाई मात्र होइन, कन्याको शिक्षा, क्षमतालाई सम्मान गर्नुपर्छ। बेहुली पक्षले दिएको सुनको तौलले होइन, उसको मानवताको मूल्याङ्कन हुनुपर्छ। साथै, विवाहमा खर्च कम गर्ने, सादा समारोह आयोजना गर्ने र देखावटी प्रतिस्पर्धाबाट टाढा बस्ने पहल हर परिवारले लिनुपर्छ।
अन्ततः परिवर्तन भनेको ठुला भाषण र कानुनी प्रावधानबाट मात्र सम्भव हुँदैन। जबसम्म हामी आफ्नो व्यक्तिगत जीवनमा पुराना र अप्ठ्यारा संस्कारहरूको प्रतिकार गर्न सक्दैनौँ, तबसम्म सामाजिक रोगहरू अन्त्य हुँदैनन्। इज्जत भोज-भतेरमा होइन, व्यवहार र संस्कारमा हुन्छ भन्ने चेतना आजको युवापुस्ता र सम्पूर्ण समाजमा फैलिनै पर्छ।
-1746009348.jpg)
