नेपालमा सवारी दुर्घटना अब संयोग वा दुर्भाग्यको नाममा टार्न मिल्ने घटना रहेन; यो हाम्रो समाजको भयावह र कटु यथार्थ बनिसकेको छ।
तथ्याङ्कको निर्मम ऐना हेर्ने हो भने, हरेक सूर्योदयसँगै सडकमा निस्किएका नेपालीमध्ये सूर्यास्त हुँदासम्म औसत ८ जना कहिल्यै घर फर्कंदैनन् र तीमध्ये ठूलो हिस्सा युवा पुस्ता हो। उनीहरू केवल सवारी चालक होइनन्; आमाबाबुको सहारा, सन्तानको भविष्य, समाजको गतिशील शक्ति र राष्ट्रको मेरूदण्ड हुन्। एक क्षणको लापरबाहीले एउटा शरीर मात्र ढल्दैन, त्यसले एउटा परिवारको सपना, आत्मनिर्भरता र सामाजिक स्थायित्व नै चकनाचुर पारिदिन्छ।
यति गम्भीर यथार्थका बीच पनि हामी सडक दुर्घटनालाई अझै ‘दुर्भाग्य’ वा ‘संयोग’ का रूपमा व्याख्या गर्न खोज्छौँ। नियम उल्लंघनलाई सामान्य मानिन्छ, चेतावनीलाई बेवास्ता गरिन्छ र दोष प्रायः प्रणालीमाथि थोपरेर व्यक्तिगत जिम्मेवारीबाट उम्किने प्रवृत्ति देखिन्छ। यही मौन स्वीकारोक्तिले सडक असुरक्षित बनेको हो। त्यसैले अब सडक सुरक्षाको बहस केवल कानुन र कारबाहीमा सीमित रहन सक्दैन।
नेपालमा ट्राफिक ऐन कानुन, जरिवाना प्रणाली र नियमन संरचनाको कमी छैन। ट्राफिक प्रहरी सडकमा खटिएका छन्, विद्यालय र समुदायमा सचेतना कार्यक्रम निरन्तर चलिरहेका छन्, सञ्चार माध्यमले पनि सन्देशहरू प्रवाह गरिरहेका छन्। तर दुर्घटनाको ग्राफ नघट्नुले देखाउँछ, नियमले व्यवहार बदल्न सकेको छैन।
हेल्मेट नलगाउने, सिट बेल्ट नबाँध्ने, मदिरा सेवनपछि सवारी चलाउने, तीव्र गतिमा हाँक्ने, मोबाइल प्रयोग गर्दै सवारी चलाउने जस्ता जोखिमपूर्ण अभ्यास अझै पनि ‘सामान्य’ जस्तै स्वीकारिएका छन्। यसको अर्थ समस्या जानकारीको अभाव होइन; समस्या सामाजिक संस्कार र मानसिकताको हो।
सडक सुरक्षाका लागि बनाइएका नीति-नियमहरू मात्र पर्याप्त भइरहेका छैनन् र ट्राफिक प्रहरीको सक्रियताका बाबजुद पनि सडकमा हुने अकाल मृत्युको सिलसिला थामिएको छैन। केवल जरिवाना र कानुनी कारबाहीले मात्र मानवीय संवेदनासँग जोडिएको यो गम्भीर समस्याको समाधान हुन सक्दैन।
यस्तो चुनौतीपूर्ण घडीमा अब कानुनको बाध्यकारी पालना भन्दा पनि स्वैच्छिक व्यवहार परिवर्तन र सकरात्मक प्रेरणाको आवश्यकता छ। ठ्याक्कै यहीँनेर समाजका प्रतिष्ठित व्यक्तित्व र सेलिब्रेटीहरूको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ; जसको एउटा सानो संकेतले हजारौँ युवालाई आफ्नो जीवनशैली परिवर्तन गर्न प्रेरित गर्न सक्छ।
तथ्याङ्क अनुसार नेपालमा सवारी दुर्घटनामा ज्यान गुमाउनेहरूमध्ये करिब ७० प्रतिशत व्यक्तिहरू १५ देखि ४० वर्षका छन्। यो उमेर समूह देश निर्माणका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण शक्ति हो। विडम्बना, आज यही ऊर्जावान् जनशक्ति सडक दुर्घटनाको सिकार भइरहेको छ। तीव्र गति, हेल्मेट वा सिट बेल्ट नलगाउने र मादक पदार्थ सेवन जस्ता सानो असावधानीले हरेक वर्ष हजारौँ परिवारलाई आफ्ना अभिभावक वा सन्तान गुमाउन बाध्य पारेको छ। एउटा युवाको अकाल मृत्युले परिवार मात्र होइन, राष्ट्रको आर्थिक र सामाजिक प्रगति पनि प्रभावित हुन्छ।
युवा मनोविज्ञानको एउटा पाटो छ उनीहरू सरकारी आदेश वा कानुन भन्दा पनि आफ्ना …आइडल वा मनपर्ने व्यक्तित्वहरूको कुरालाई बढी महत्व दिन्छन्। प्रहरीले जरिवाना काट्दा युवाहरूमा रिस पैदा हुनसक्छ, तर जब उनीहरूले मन पराउने कुनै गायक वा कलाकारले मलाई माया गर्नुहुन्छ भने प्लिज सुरक्षित यात्रा गर्नुहोस् भन्छन्, तब त्यो …नियमबाट …संस्कारमा बदलिन्छ।
नेपाली समाजमा कलाकार, खेलाडी र प्रतिष्ठित व्यक्तित्वहरूको प्रभाव असाध्यै ठूलो छ। नेपालको सामाजिक परिवेशमा बर्सेनि आयोजना हुने सयौं मेला-महोत्सवमा उनीहरूलाई सुन्न र हेर्न उर्लिने हजारौँ युवाहरूको भीड नै परिवर्तनको मुख्य साधन तथा जनचेतना फैलाउने सशक्त माध्यम हुन्। यदि यी मञ्चहरूलाई मनोरञ्जनका लागि मात्र नभई जीवन रक्षाका लागि प्रयोग गर्ने हो भने सडक सुरक्षाको लहर गाउँगाउँसम्म पुग्न सक्छ।
यस्ता सार्वजनिक मञ्चहरूमा सेलिब्रेटीहरूले व्यक्त गर्ने एउटै सन्देश पनि कुनै महँगो विज्ञापनभन्दा बढी प्रभावशाली र विश्वसनीय हुन्छ। कलाकारले आफ्नो प्रस्तुतिको बीचमा सडक सुरक्षाका लागि खर्चिने केवल …३० सेकेन्डको समयले कसैको अमूल्य …३० वर्षको आयु जोगाउन सक्छ।
प्रशंसकहरूका लागि आफ्ना आदर्श व्यक्तित्वले बोलेका शब्दहरू एउटा जीवनशैली र स्टाइल बन्ने गर्दछन्। यदि हाम्रा सेलिब्रेटीहरूले ट्राफिक नियमको पालना गर्नु र सुरक्षित सवारी चलाउनु नै वास्तविक वीरता हो भन्ने सकारात्मक भाष्य स्थापित गरिदिने हो भने, युवा पुस्तामा व्याप्त लापरबाही गर्ने प्रवृत्तिलाई रचनात्मक ढंगले निरूत्साहित गर्न सकिन्छ।
सेलिब्रेटी र प्रतिष्ठित व्यक्तित्वहरूको सफलतामा सर्वसाधारणको ठूलो हात हुन्छ। त्यसैले, आफ्ना समर्थकहरूको जीवन जोगाउनु उनीहरूको पनि नैतिक र सामाजिक उत्तरदायित्व हो। कलाकारको एउटा सानो पहलले कुनै पनि घरको आर्थिक मेरुदण्ड भाँचिनबाट जोगिन्छ भने त्योभन्दा ठूलो पुण्य के हुन सक्छ? धेरैजसो युवाहरू परिवारका एक्ला छोरा/छोरी वा मुख्य कमाउने व्यक्ति हुन्छन्। उनीहरूको मृत्युले एउटा सिङ्गो पुस्तालाई गरिबीको दुष्चक्रमा नराम्रोसँग फसाउँछ। त्यसैले, सडक सुरक्षाको कुरा गर्दा सेलिब्रेटीहरूले भावनात्मक ब्ल्याकमेलिङ नै गरेर भए पनि युवाहरूलाई जिम्मेवार बनाउनुपर्ने बेला आएको छ।
वर्तमान समयमा सेलिब्रेटीहरूको उपस्थिति केवल भौतिक मञ्चहरूमा मात्र सीमित छैन; उनीहरू सामाजिक सञ्जालका विभिन्न माध्यममार्फत हरेक युवाको दैनिकी र मनमस्तिष्कमा जोडिएका छन्। उनीहरूले सार्वजनिक गर्ने एउटा छोटो भिडिओ वा विचारले समाजमा तत्कालै ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ।
'म ट्राफिक नियम पालना गर्छु, तपाईं नि?' जस्ता सकारात्मक सन्देशहरू यदि प्रभावशाली व्यक्तित्वहरूबाट प्रवाह हुने हो भने, यसले युवा पुस्तामा जिम्मेवार बन्ने एउटा नयाँ लहर सिर्जना गर्छ। सामाजिक सञ्जालमा बढ्दै गएको असुरक्षित जोखिम लिने प्रवृत्तिलाई निरूत्साहित गर्दै सचेत र जिम्मेवार नागरिक बन्ने संस्कारको विकास गर्न सेलिब्रेटीहरूको भूमिका अब अपरिहार्य भइसकेको छ।
जसलाई युवा पुस्ताले आफ्नो आदर्श मान्छन्, उनीहरूले अब सडक सुरक्षाको विषयलाई केवल शब्दमा मात्र सीमित नराखी आफ्नै व्यवहार र कार्यशैलीमार्फत प्रमाणित गर्नुपर्छ। यसका लागि निम्न तीन वटा पक्षमा विशेष ध्यान दिनु आवश्यक देखिन्छ -
पहिलो हो, अनुकरणीय व्यवहार - सार्वजनिक कार्यक्रमहरूमा उपस्थित हुँदा वा फर्कँदा सेलिब्रेटीहरूले स्वयं ट्राफिक नियमको पूर्ण पालना गरेर आफ्ना प्रशंसकहरूका लागि एउटा जीवन्त उदाहरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ।
दोस्रोमा, व्यावसायिक प्रतिबद्धता - मेला, महोत्सव वा अन्य व्यावसायिक कार्यक्रमहरूमा कलाकारहरूले सडक सुरक्षासम्बन्धी सचेतना सन्देश प्रवाह गर्ने विषयलाई आफ्नो कार्यसम्पादन कै अभिन्न अंग बनाउनु पर्छ।
र तेस्रो हो, सामाजिक संवेदना- गम्भीर सडक दुर्घटनाबाट प्रभावित पीडित परिवारहरूसँग प्रत्यक्ष भेटघाट गरी उनीहरूको पीडा र दुर्घटनाले निम्त्याउने सामाजिक र आर्थिक क्षतिको वास्तविकतालाई समाजसामु ल्याउन सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ।
सडक सुरक्षा केवल कुनै सरकारी निकाय वा ट्राफिक प्रहरीको जिम्मेवारी मात्र होइन। यो त एउटा साझा मानवीय संवेदना र सामाजिक संस्कारको कुरा हो। नेपालका सडकहरूमा दिनहुँ बगिरहेको युवा रगतले आज हामी सबैको विवेकलाई प्रश्न गरिरहेको छ। जबसम्म समाजका प्रतिष्ठित व्यक्तित्वहरू र जनस्तरमा प्रभाव राख्ने सेलिब्रेटीहरूले यस मुद्दालाई आफ्नो सामाजिक 'मिसन' बनाउँदैनन्, तबसम्म सडकमा अनाहकमा सिउँदो पुछिने, काख रित्तिने र परिवार उजाडिने यो कारूणिक क्रम रोकिने छैन।
पर्दामा देखिने नायकहरूले जब सडकमा पनि आफ्नो जिम्मेवार नायकत्व प्रदर्शन गर्छन्, तब मात्र समाजमा वास्तविक परिवर्तनको सञ्चार सम्भव हुन्छ।
युवा पुस्ताको ढुकढुकी बनेका सेलिब्रेटीहरूले अब एउटा दृढ संकल्प गर्नैपर्छ - 'मैले मनोरञ्जन मात्र दिने होइन, अमूल्य जीवन पनि जोगाउने हो।'
तपाईंको एउटै आवाजले यदि कुनै परिवारको खुसी र भविष्य सुरक्षित हुन्छ भने, त्यो नै तपाईंको कलाकारिता र व्यक्तित्वको सबैभन्दा ठूलो सफलता एवं सार्थकता हुनेछ।
सडक सुरक्षाको सन्देश केवल नियम पालनाको अपील मात्र होइन, यो त आफ्ना समर्थकप्रतिको साँचो प्रेम, सद्भाव र सम्मान पनि हो।
आउनुहोस्, सडकलाई असुरक्षित गन्तव्य होइन, सुन्दर भविष्यतर्फ लैजाने एउटा भरोसायोग्य मार्ग बनाउन हामी सबै एकजुट बनौँ।
ट्राफिक नियम जानौं पनि, मानौं पनि।
(लेखक जिल्ला ट्राफिक प्रहरी कार्यालय, सिन्धुपाल्चोका प्रमुख हुन्।)
-1746009348.jpg)
