नेपालको शिक्षा प्रणालीमा परीक्षा अझै पनि विद्यार्थीले कति कुरा सम्झियो भन्ने प्रश्नको वरिपरि धेरै हदसम्म केन्द्रित छ। प्रश्नपत्र निर्माण, परीक्षा सञ्चालन, उत्तरपुस्तिका परीक्षण, नतिजा प्रकाशन र पुनर्मूल्याङ्कनजस्ता कार्यमा समय, श्रम र आर्थिक स्रोतको ठूलो आवश्यकता पर्छ।
यस्तो अवस्थामा कृत्रिम बौद्धिकताको प्रवेश केवल नयाँ प्रविधिको प्रयोग होइन, हाम्रो परीक्षा प्रणालीको स्वरूप र उद्देश्य पुनर्विचार गर्ने अवसर पनि हो। अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनहरूले कृत्रिम बौद्धिकताले व्यक्तिगत सिकाइ, तत्काल प्रतिक्रिया, अध्ययन योजना निर्माण र विद्यार्थीका कमजोर पक्ष पहिचान गर्न सहयोग पुर्याउन सक्ने देखाएका छन्।
तर नेपालको सन्दर्भमा मूल प्रश्न ‘कृत्रिम बौद्धिकता प्रयोग गर्ने कि नगर्ने?’ होइन, ‘यसलाई सिकाइ र मूल्याङ्कनको गुणस्तर वृद्धि हुने गरी कसरी प्रयोग गर्ने?’ भन्ने हुनुपर्छ। प्रविधि परीक्षा सुधारको साधन हो, शिक्षाको अन्तिम उद्देश्य होइन। त्यसैले नेपालले न अन्धाधुन्ध प्रविधि भित्र्याउने, न पूर्ण रूपमा निषेध गर्ने बाटो रोज्नुपर्छ; बरु प्रमाणमा आधारित, मानवकेन्द्रित र वास्तविक सिकाइ मापन गर्ने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।
परीक्षा व्यवस्थापनमा कृत्रिम बौद्धिकताको पहिलो महत्त्वपूर्ण प्रभाव प्रश्नपत्र निर्माण र प्रश्नभण्डार व्यवस्थापनमा देखिन सक्छ। परम्परागत प्रणालीमा शिक्षकले पाठ्यक्रम अध्ययन गरी प्रश्न छनोट गर्ने, कठिनाइको उचित सन्तुलन मिलाउने, अङ्कभार निर्धारण गर्ने र विषयवस्तुको पर्याप्त प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्ने जिम्मेवारी आफैँ पूरा गर्नुपर्छ।
कृत्रिम बौद्धिकतामा आधारित प्रणालीले पाठ्यक्रम, सिकाइ उपलब्धि, विषयवस्तु र कठिनाइका तहअनुसार सम्भावित प्रश्न तयार वा छनोट गर्न सहयोग गर्न सक्छ। कृत्रिम बौद्धिकतामा आधारित बौद्धिक परीक्षा प्रणालीसम्बन्धी अध्ययनले प्रश्नलाई सरल, मध्यम र कठिन तहमा वर्गीकरण गरी विद्यार्थीको प्रदर्शनअनुसार प्रश्नको स्तर समायोजन गर्ने सम्भावना देखाएको छ।
राम्रो प्रश्नपत्र नै गुणस्तरीय परीक्षाको पहिलो आधार हो। नेपालमा राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड, विश्वविद्यालय र अन्य शैक्षिक निकायले विषयगत प्रश्नभण्डार निर्माण गरी विशेषज्ञबाट प्रमाणीकरण गर्ने र त्यसमा कृत्रिम बौद्धिकताको सहयोग लिन सके प्रश्नपत्रको गुणस्तर, विविधता र पाठ्यक्रमसँगको सामञ्जस्य अझ सुधार गर्न सकिन्छ।
कृत्रिम बौद्धिकताको अर्को महत्त्वपूर्ण योगदान उत्तरपुस्तिका परीक्षण र नतिजा व्यवस्थापनमा हुन सक्छ। मानवीय मूल्याङ्कनमा परीक्षकको थकान, समयको दबाब, व्यक्तिगत भिन्नता र अनजानमा हुने त्रुटिका कारण समान प्रकृतिका उत्तरले फरक अङ्क प्राप्त गर्ने सम्भावना रहन्छ।
उपलब्ध अनुसन्धानले कृत्रिम बौद्धिकतामा आधारित स्वचालित मूल्याङ्कन प्रणालीले परीक्षाका औपचारिक तथा प्राविधिक मापदण्ड पहिचान गर्न प्रभावकारी भूमिका खेल्न सक्ने देखाएको छ। यसले मूल्याङ्कनमा एकरूपता ल्याउन, मानवीय त्रुटि घटाउन र परीक्षकको कार्यभार कम गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ। तर यसको अर्थ शिक्षक तथा परीक्षकको भूमिका समाप्त गर्नु भने होइन।
मेसिनले मूल्याङ्कनलाई छिटो बनाउन सक्छ, तर न्यायपूर्ण निर्णयको अन्तिम जिम्मेवारी मानिसकै हुनुपर्छ। त्यसैले नेपालमा कृत्रिम बौद्धिकतालाई अन्तिम निर्णायकभन्दा मूल्याङ्कन सहयोगीका रूपमा प्रयोग गर्नु बढी सुरक्षित हुन्छ। अस्पष्ट, असामान्य वा विवादास्पद उत्तरलाई स्वचालित रूपमा मानव परीक्षकसमक्ष पठाउने संयुक्त मूल्याङ्कन प्रणालीले प्रविधि र मानवीय विवेकबीच उचित सन्तुलन कायम गर्न सक्छ।
परीक्षा प्रणाली सुधारको अर्थ केवल उत्तर छिटो जाँच्नु र नतिजा चाँडो प्रकाशन गर्नु मात्र होइन। विद्यार्थीले के सिक्यो, कहाँ कमजोर छ र उसलाई सुधारका लागि कस्तो सहयोग आवश्यक छ भन्ने पहिचान गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हो। कृत्रिम बौद्धिकताले परीक्षा परिणामलाई केवल अङ्कमा सीमित नराखी विद्यार्थीको विषयगत कमजोरी, अवधारणागत कमी, समय व्यवस्थापन र सिकाइको प्रगतिसँग जोड्न सक्छ।
कृत्रिम बौद्धिकतामा आधारित अनुकूलनशील सिकाइ प्रणालीले विद्यार्थीको क्षमता, गति र आवश्यकताअनुसार अध्ययन सामग्री तथा तत्काल प्रतिक्रिया उपलब्ध गराउन सक्ने देखिएको छ। नेपालजस्तो सामाजिक, भाषिक र भौगोलिक विविधता भएको मुलुकमा यस्तो व्यक्तिगत सिकाइ प्रणाली विशेष उपयोगी हुन सक्छ।
नतिजा प्रकाशन अन्तिम बिन्दु होइन, सुधारको सुरुवात हुनुपर्छ। परीक्षापछि प्रत्येक विद्यार्थीलाई कुन विषय वा अध्यायमा कमजोरी छ, कुन सीपमा थप सुधार आवश्यक छ र कुन अभ्यास उपयोगी हुन्छ भन्ने जानकारीसहितको सिकाइ प्रतिवेदन उपलब्ध गराउन सके परीक्षा आफैँ सिकाइ सुधारको साधन बन्न सक्छ।
तर कृत्रिम बौद्धिकताको प्रभावलाई केवल सकारात्मक रूपमा हेर्नु शैक्षिक दृष्टिले जोखिमपूर्ण हुन्छ। आजको सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न विद्यार्थीले कृत्रिम बौद्धिकताको सहयोगमा उत्तर प्राप्त गर्यो कि आफैँ सोचेर उत्तर निर्माण गर्यो भन्ने हो।
सन् २०२६ सेप्टेम्बर २ मा प्रकाशित एक अध्ययनसम्बन्धी प्रतिवेदनमा करिब २७ हजार चिनियाँ विद्यार्थीलाई ३० महिनासम्म अध्ययन गर्दा उत्पादनशील कृत्रिम बौद्धिकताको प्रयोगपछि गृहकार्यको अङ्क बढेको र गृहकार्यमा लाग्ने समय घटेको, तर कृत्रिम बौद्धिकताको प्रत्यक्ष सहयोगबिना दिइने मासिक परीक्षाको प्रदर्शन भने घटेको उल्लेख गरिएको छ। यसले नेपालका लागि गम्भीर चेतावनी दिन्छ।
छिटो पूरा भएको गृहकार्य र गहिरो सिकाइ एउटै कुरा होइन। यदि विद्यार्थीले निबन्ध, गणितीय समाधान वा परियोजना आफैँ सोच्नुभन्दा कृत्रिम बौद्धिकताबाट तयार गराउन थाल्यो भने स्वतन्त्र चिन्तन, तर्क, स्मरणशक्ति र समस्या समाधान गर्ने क्षमतामा नकारात्मक असर पर्न सक्छ। त्यसैले कृत्रिम बौद्धिकताको प्रयोगभन्दा पनि यसको जिम्मेवार प्रयोग सिकाउनु आजको प्रमुख शैक्षिक आवश्यकता हो।
कृत्रिम बौद्धिकतामा आधारित परीक्षा प्रणालीसँग शैक्षिक इमानदारी, व्यक्तिगत गोपनीयता र समानताको प्रश्न पनि जोडिन्छ। परीक्षा निगरानीमा आधारित कृत्रिम बौद्धिक प्रणालीले अनुचित गतिविधि, असामान्य व्यवहार तथा सम्भावित अनियमितता पहिचान गर्न सहयोग गर्न सक्छ।
प्रश्नपत्र निर्माण, सुरक्षित प्रश्नपत्र वितरण, पर्दा निगरानी र परीक्षा तथ्याङ्क विश्लेषणजस्ता कार्यमा पनि यसले परीक्षा व्यवस्थापनलाई व्यवस्थित बनाउन सक्छ। तर अनुहार, आवाज, दृश्य, व्यवहारगत सङ्केत तथा विद्यार्थीको शैक्षिक तथ्याङ्क सङ्कलन गर्दा व्यक्तिगत गोपनीयता र पक्षपातपूर्ण प्रविधिको जोखिम उत्पन्न हुन सक्छ।
युनेस्कोले पनि कृत्रिम बौद्धिकताको प्रयोगमा मानव स्वायत्तता, तथ्याङ्कको गोपनीयता, समावेशिता, समानता र निष्पक्षतालाई केन्द्रमा राख्नुपर्नेमा जोड दिएको छ। सुरक्षित परीक्षा चाहिन्छ, तर निगरानीका नाममा असुरक्षित शिक्षा होइन। त्यसैले नेपालले स्पष्ट कानुनी मापदण्ड, तथ्याङ्क संरक्षण, पूर्वस्वीकृति, मानवीय पुनरावलोकन र निर्णयविरुद्ध पुनरावेदनको व्यवस्था नगरी संवेदनशील परीक्षा क्षेत्रमा कृत्रिम बौद्धिकताको विस्तार गर्नु हुँदैन।
नेपालमा कृत्रिम बौद्धिकतामा आधारित परीक्षा प्रणाली कार्यान्वयन गर्दा डिजिटल विभेदलाई अत्यन्त गम्भीर नीतिगत विषयका रूपमा लिनुपर्छ। सहरी क्षेत्रका सुविधासम्पन्न विद्यालय र दुर्गम पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रका विद्यालयमा इन्टरनेट, विद्युतीय सुविधा, उपकरण, शिक्षकको प्रविधिगत दक्षता र विद्यार्थीको घरायसी पहुँच समान छैन। यस्तो अवस्थामा कृत्रिम बौद्धिकताले एकातिर शैक्षिक गुणस्तर बढाउन सक्छ भने अर्कोतिर विद्यमान असमानतालाई अझ गहिरो बनाउन सक्छ।
कजाख्स्तानमा गरिएको अध्ययनले विद्यार्थीहरू कृत्रिम बौद्धिकताको प्रयोगप्रति उत्सुक रहेको देखाए पनि शिक्षकहरूले उनीहरूको प्रयोगक्षमता अझै पूर्ण रूपमा विकसित नभएको बताएका छन्। नेपालमा शिक्षकलाई केवल प्रविधि चलाउन सिकाउनु पर्याप्त हुँदैन; सूचना प्रमाणीकरण, प्रश्न निर्माण, मूल्याङ्कन पद्धति, नैतिकता र प्रविधिमैत्री शिक्षणसम्बन्धी क्षमता पनि विकास गर्नुपर्छ।
डिजिटल पहुँचबिनाको डिजिटल परीक्षा नयाँ प्रकारको शैक्षिक विभेद बन्न सक्छ। त्यसैले पूर्वाधार विकाससँगै शिक्षक क्षमता विकास, विद्यार्थीको डिजिटल साक्षरता र सार्वजनिक डिजिटल सिकाइ स्रोतमा समान लगानी आवश्यक छ।
अब नेपालको परीक्षा प्रणालीले कृत्रिम बौद्धिकतालाई केवल परीक्षा सञ्चालन गर्ने उपकरणका रूपमा होइन, समग्र मूल्याङ्कन सुधारको एउटा महत्त्वपूर्ण हिस्साका रूपमा लिनुपर्ने समय आएको छ। प्रारम्भिक चरणमा राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड र विश्वविद्यालयहरूले कृत्रिम बौद्धिकताको सहयोगमा प्रश्नभण्डार निर्माण, प्रश्नपत्र प्रमाणीकरण, पर्दामा आधारित मूल्याङ्कन, चोरी पहिचान तथा सिकाइ तथ्याङ्क विश्लेषणजस्ता तुलनात्मक रूपमा कम जोखिमका क्षेत्रमा प्रयोग सुरु गर्न सक्छन्।
त्यसपछि अनुकूलनशील परीक्षा, मौखिक परीक्षण, अनुकरणात्मक अभ्यास तथा सीपमा आधारित मूल्याङ्कन विस्तार गर्न सकिन्छ। तर कृत्रिम बौद्धिकताबाट तयार गरिएका प्रत्येक प्रश्न विशेषज्ञबाट प्रमाणीकरण गर्ने, संवेदनशील निर्णयमा मानवीय निगरानी कायम राख्ने र विद्यार्थीलाई कृत्रिम बौद्धिकताको स्वीकार्य तथा निषेधित प्रयोगबारे स्पष्ट जानकारी दिने नीति आवश्यक हुन्छ।
नेपालको लक्ष्य ‘कृत्रिम बौद्धिक परीक्षा’ होइन, ‘बुद्धिमान परीक्षा प्रणाली’ हुनुपर्छ। प्रविधिले शिक्षकको भूमिका विस्थापित गर्ने होइन, नियमित र दोहोरिने कार्यबाट शिक्षकलाई मुक्त गरी उनलाई मार्गदर्शक, विश्लेषक र सिर्जनात्मक शिक्षणको भूमिकामा अझ प्रभावकारी बनाउने अवसर दिनुपर्छ।
नेपालको शिक्षा विकासको भविष्य परीक्षा कति छिटो सञ्चालन भयो भन्नेमा होइन, परीक्षाले विद्यार्थीको वास्तविक क्षमता कति विश्वसनीय रूपमा पहिचान गर्यो भन्नेमा निर्भर हुनेछ। कृत्रिम बौद्धिकताले प्रश्नपत्रको गुणस्तर परीक्षण, स्वचालित मूल्याङ्कन, व्यक्तिगत प्रतिक्रिया, परीक्षा तथ्याङ्क विश्लेषण र शैक्षिक तनाव पहिचानमा नयाँ सम्भावना खोलिरहेको छ।
विश्वविद्यालयस्तरीय एउटा अध्ययनमा स्वचालित परीक्षा मूल्याङ्कन प्रणालीले औपचारिक तथा प्राविधिक मापदण्ड पहिचानमा ९८ प्रतिशत शुद्धता हासिल गरेको र परीक्षा गुणस्तर सुधारसँगै विद्यार्थीको शैक्षिक तनाव घटेको देखाइएको छ। यसले परीक्षा सुधारलाई विद्यार्थी कल्याणसँग जोड्ने नयाँ सम्भावना देखाउँछ।
भविष्यको उत्कृष्ट परीक्षा त्यो हुनेछ, जसले विद्यार्थीलाई डराएर होइन, उसको क्षमता पहिचान गरेर अगाडि बढाउँछ। त्यसैले नेपालले कृत्रिम बौद्धिकतालाई न चमत्कार ठान्नुपर्छ, न केवल सङ्कटका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
अनुसन्धान, शिक्षकको व्यावसायिक क्षमता, समान डिजिटल पहुँच, स्पष्ट नैतिक मापदण्ड र मानवीय निर्णयको संयोजनबाट यसको प्रयोग गर्न सके नेपालको परीक्षा प्रणाली अझ प्रमाणमा आधारित, निष्पक्ष, पारदर्शी र सिकाइकेन्द्रित बन्न सक्छ। यही दृष्टिकोण नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई विश्वसनीय, समावेशी र भविष्यउन्मुख बनाउने दिगो आधार बन्न सक्छ।