शरद ऋतुको आगमनसँगै आकाश खुलेको थियो। बिहानको घाममा गर्मीको उग्रता थिएन, हावामा हल्का शीतलता थियो।
पहाडतिर जाने यात्राका लागि योभन्दा सुन्दर मौसम अर्को के होला र!
यही अनुकूल समयलाई रोजेर सहकर्मी राजन पण्डितसँग अर्घाखाँचीको प्रसिद्ध धार्मिकस्थल सुपादेउराली दर्शन गर्ने योजना बन्यो।
सुपादेउराली दर्शन गर्ने केही समयअघि देखिको अभिलाषा पूरा गर्न म लालायित थिएँ।
अघिल्लो दिनको मेरो प्रस्तावलाई सहर्ष स्वीकारेर मिति तय गरियो २०८३ साल असोज ४। साथमा थियो यमाहा SZ-RR 150 र मनमा थियो नयाँ ठाउँ, नयाँ दृश्य र नयाँ अनुभूति बटुल्ने उत्साह।
बिहान देउखुरीबाट यात्रा सुरू गर्दा सडकले हामीलाई समथर भूगोलको परिचित संसारबाट विस्तारै पहाडको अपरिचित संसारतर्फ डोर्याउन थाल्यो। देउखुरीका फाँट, खेतबारी र बस्तीहरू पछाडि छुट्दै गए।
मोटरसाइकलको आवाजसँगै बिहानको शीतल हावा अनुहारमा ठोक्किँदा यात्राको रोमाञ्च झन् बढिरहेको थियो। बाटैमा पर्ने शिव चित्राङ्कित, नागमूर्ति स्थापित भाइरल डाँडा अवलोकन, हरियाली धानका फाँट, सेताम्मे फुलेको काँस (सिरु)—यी सबै दृश्यले मन उमङ्गित पारिरहेको थियो। गोरुसिङेतर्फ अघि बढ्दै जाँदा बाटोछेउका बस्ती, चिया पसल र स्थानीय मानिसका दैनिकी देखिन्थे। कतै किसान खेततिर लाग्दै थिए, कतै पसल खोलिँदै थिए। सडकमा गुडिरहेका सवारीसाधनले यो बाटो केवल गन्तव्य जोड्ने सडक नभई पहाड र तराईबीचको जीवन्त सम्पर्कमार्ग भएको अनुभूति गराइरहेको थियो।
गोरुसिङेपछि भने यात्राको रूप नै फेरियो। समथर सडक विस्तारै उकालो र घुम्तीमा बदलियो। एकातिर ठाडा पहाड, अर्कोतिर गहिरा खोँच। कतै पहराका चट्टानी भित्ताहरू सडकसँगै उठेका थिए भने कतै हरियालीले ढाकिएका डाँडाकाँडा आँखाभरि फैलिएका थिए। मोटरसाइकलको गति घटाएर ती दृश्यलाई केहीबेर हेर्न मन लाग्थ्यो। यात्राको यस्तो क्षणमा मलाई लाग्यो– सडकले हामीलाई गन्तव्यतिर मात्र होइन, प्रकृतिको पाठशालातिर पनि लैजाँदो रहेछ। बाटोमा भेटिने स्थानीय ठाउँका नामहरू पनि आफ्नै किसिमका रमाइला थिए। नाम सुन्दा कतै हाँसो उठ्थ्यो, कतै त्यसको उत्पत्तिबारे जान्न मन लाग्थ्यो। पहाडी भूगोलका यी नामहरूमा स्थानीय इतिहास, भाषा र जीवनशैलीको गन्ध मिसिएको अनुभूति हुन्थ्यो। यात्रा गर्दा ठाउँको नाम पनि दृश्यजत्तिकै स्मरणीय हुँदो रहेछ।
शीतगङ्गा क्षेत्रतिर पुग्दै जाँदा हावामा चिसोपन बढ्दै गयो। पहाडका घुम्ती पार गर्दा तलतिर देखिने घरहरू साना हुँदै गए। माथिबाट हेर्दा गाउँहरू हरियालीको काखमा राखिएका साना चित्रजस्ता देखिन्थे। कहिलेकाहीँ गहिरो खोँच देख्दा मनमा हल्का डर पनि आउँथ्यो। तर त्यही डरमा एउटा रोमाञ्च मिसिएको थियो। देउखुरीबाट नरपानीतर्फको यात्रा करिब १०३ किलोमिटरको दूरी पार गर्ने क्रममा शरीरले थकान महसुस गर्न थालिसकेको थियो। तर आँखाले भने विश्राम मागेको थिएन। हरेक मोडमा नयाँ दृश्य देखिन्थ्यो। कहिले बादलले छोएको पहाड, कहिले चट्टानी पहरा, कहिले हरिया डाँडा र कहिले टाढासम्म फैलिएको आकाश।
नरपानी आसपास पुग्दा चिसो हावाले स्वागत गर्यो। यहाँको वातावरण देउखुरीभन्दा बिल्कुलै फरक थियो। पहाडी हावा, चिसो मौसम र हरियालीले यात्राको थकानलाई केही क्षणमै बिर्साइदियो। सुपादेउरालीबाट नरपानीको दूरी करिब दुई किलोमिटर आसपास रहेको बताइन्छ, यद्यपि सडकको वास्तविक दूरी र मार्गअनुसार केही फरक पर्न सक्छ।
चिसो ठाउँका रूपमा परिचित यस भूभागमा पुगेपछि पहाडको मौसमले मानिसको जीवनशैली र स्थानीय उत्पादनमा पनि प्रभाव पार्दो रहेछ भन्ने महसुस भयो। बाटोमा स्थानीय अम्बा र काँक्राको स्वाद लिन पाउनु यात्राको अर्को मीठो पक्ष बन्यो।
रसिलो अम्बाको अमिलो–मिठो स्वाद र चिसो काँक्राको ताजापनले लामो यात्रापछिको थकान मेटाइदियो। त्यो स्वाद कुनै ठूला होटलको परिकारभन्दा विशेष लाग्यो। कारण स्वाद मात्र थिएन; त्यसमा स्थानीय माटो, किसानको श्रम र यात्राको परिवेश मिसिएको थियो। आज पनि सुपादेउराली यात्रा सम्झिँदा मन्दिरसँगै त्यो अम्बा र काँक्राको स्वाद जिब्रोमा आएजस्तो लाग्छ।
अब हाम्रो गन्तव्य नजिकिँदै थियो– सुपादेउराली।
सुपादेउराली अर्घाखाँचीको मात्र नभई यस क्षेत्रकै चर्चित धार्मिक तथा पर्यटकीय गन्तव्य हो। यो सन्धिखर्क नगरपालिका–७ खाँचीकोट र शीतगंगा नगरपालिका–२ सीतापुरको सीमाक्षेत्रमा अवस्थित रहेको बताइन्छ। सन्धिखर्क–गोरुसिङे सडकखण्डको छेउमै रहेको हुनाले पैदल यात्रा मात्र गर्नुपर्ने दुर्गम तीर्थस्थल होइन; सडकबाटै पुग्न सकिने धार्मिक गन्तव्य हो।
गोरुसिङेबाट सडक दूरी करिब ४७–४९ किलोमिटर आसपास रहेको बताइन्छ, यद्यपि प्रयोग गरिएको मार्ग र मापनको आधारअनुसार दूरीमा केही अन्तर हुन सक्छ। मन्दिर समुद्र सतहबाट करिब ४,५०० फिटको उचाइमा रहेको बताइन्छ।
अग्ला पहाड र चट्टानी पहराले घेरेको भूभागमा अवस्थित भएकाले यहाँको प्राकृतिक स्वरूपले पहिलोपटक पुग्ने यात्रुलाई नै आकर्षित गर्छ। मन्दिरको वरिपरि देखिने पहाडी भित्ताहरू, तलतिर बगेको सुपा खोलाको क्षेत्र, चिसो हावा र हरियालीले यस स्थानलाई धार्मिक मात्र होइन, प्राकृतिक दृष्टिले पनि विशेष बनाएको छ।
मन्दिरको अवस्थिति नै रोचक छ। एउटा नगरपालिकाको मात्र भूभागमा सीमित नभई दुई स्थानीय तहको सीमामा रहेको सुपादेउरालीले दुई भूगोललाई जोडेजस्तो देखिन्छ। धार्मिक आस्थाको केन्द्र एउटा स्थानीय तहको मात्र नभई आसपासका समुदायको साझा धरोहर बन्न सक्ने उदाहरण पनि यहीँ देखिन्छ।
मन्दिर परिसर नजिक पुग्दै गर्दा भक्तजनहरूको चहलपहल बढ्दै गयो। फूलमाला, धूप, पूजा सामग्रीका पसल र दर्शनार्थीका गतिविधिले वातावरणमा धार्मिकता थपिएको थियो। टाढाबाटै सुनिएको घण्टीको आवाजले मनमा छुट्टै श्रद्धाभाव पैदा गर्यो। मन्दिरको संरचना पनि आकर्षक देखियो। हालको मुख्य मन्दिर प्यागोडा शैलीमा पुनर्निर्माण गरिएको बताइन्छ। मुख्य मन्दिरसँगै गणेश मन्दिर र शिवालय रहेका छन् भने आसपास दुर्गा तथा सिद्ध मन्दिरसमेत रहेका छन्। यसले सुपादेउरालीलाई एउटै देवीको मन्दिरमा सीमित नभई धार्मिक आस्थाको विस्तृत परिसरका रूपमा चिनाएको छ।
मन्दिरको अगाडि पुग्दा यात्राको थकान अचानक हराएजस्तो भयो। लामो समयदेखि सुन्दै आएको नाम आज आँखाअगाडि थियो। घण्टीको ध्वनि, धूपको सुगन्ध, भक्तजनको भीड र पहाडको शान्त वातावरणले मनलाई एकैपटक गम्भीर र आनन्दित बनायो। सुपादेउरालीसँग जोडिएको धार्मिक विश्वास निकै गहिरो छ। टाढाटाढाबाट भक्तजनहरू दर्शन, पूजा र भाकलका लागि आउने गर्छन्। नयाँ वर्ष, विशेष धार्मिक अवसर तथा अन्य समयमा यहाँ उल्लेख्य भीड लाग्ने गरेको छ। हालका वर्षहरूमा यो धार्मिक गन्तव्यसँगै पर्यटनको आकर्षण पनि बढ्दै गएको देखिन्छ।
मन्दिरको धार्मिक आस्थासँगै एउटा रोचक लोककथा पनि जोडिएको छ– लाहुरे पहराको कथा। किंवदन्तीअनुसार एक युवकले माता सुपादेउरालीसँग भाकल गरेर लाहुरे बन्ने इच्छा राखेको थियो। देवीसँग गरेको भाकलपछि ऊ लाहुरे बन्न सफल भयो। विदेशमा गएर उसले पद, पैसा र प्रतिष्ठा कमायो।
अवकाशपछि तामझामका साथ घर फर्कियो। तर आफूले देवीसँग गरेको भाकल पूरा गर्न भने उसले बेवास्ता गर्यो। स्थानीय जनश्रुतिअनुसार देवी स्वयं प्रकट भई उसैको बली लिइन् र उसको शरीर पहरातिर फ्याँक्दा चट्टानमा टाँसिएर रह्यो। त्यही आकृति पहरामा देखिने भएकाले त्यसलाई ‘लाहुरे पहरा’ भनिएको विश्वास छ। कथा सुनेपछि हामी लाहुरे पहरातिर पुग्यौँ। अग्लो चट्टानी भित्तातिर हेर्दा आकृतिजस्तो देखिने भाग भेटियो।
मैले केहीबेर त्यसलाई ध्यानपूर्वक हेरेँ। प्राकृतिक चट्टानको बनोटलाई स्थानीय जनविश्वासले दिएको अर्थ आफैमा रोचक थियो। विज्ञानले त्यसको प्राकृतिक कारण खोज्न सक्छ; तर लोकविश्वासले त्यसलाई पुस्तौँदेखि एउटा कथा, एउटा चेतावनी र एउटा धार्मिक प्रतीकका रूपमा जोगाइरहेको छ। त्यहाँ उभिँदा मलाई त्यो कथा केवल देवीको शक्तिसँग सम्बन्धित कथा मात्र लागेन। मानिसले गरेको वाचा, आफ्नो सफलताको स्रोतप्रतिको कृतज्ञता र विश्वासप्रतिको जिम्मेवारीबारे सोच्ने अवसर पनि मिल्यो।
मन्दिरबाट बाहिर निस्केर वरिपरिको प्राकृतिक दृश्य हेर्दा धार्मिक र प्राकृतिक पक्ष एकअर्कामा मिसिएको देखिन्थ्यो। अग्ला पहाडहरू, चट्टानी भित्ताहरू र हरिया डाँडाकाँडाबीच मन्दिर एउटा आध्यात्मिक केन्द्रजस्तो देखिन्थ्यो। पूर्वतर्फ झरनाको आवाज र खोलाको सुसाहट सुन्न सकिने प्राकृतिक परिवेशले यहाँको सौन्दर्यलाई अझ जीवन्त बनाएको अनुभव भयो। सुपादेउरालीबाट वरिपरिका पर्यटकीय क्षेत्रतर्फ पनि जान सकिने रहेछ। नरपानी, नर्तनाञ्चल पर्वत, खाँची दरबार, अर्घा दरबारलगायतका ऐतिहासिक तथा प्राकृतिक स्थलहरूलाई जोडेर यात्रा विस्तार गर्न सकिने सम्भावना देखिन्छ। अर्घाखाँचीका अन्य धार्मिक तथा प्राकृतिक गन्तव्यसँग सुपादेउरालीलाई जोड्ने हो भने एउटै यात्रामा धार्मिक, ऐतिहासिक र प्राकृतिक अनुभव लिन सकिने रहेछ।
मन्दिरमा आउने तीर्थालुको चहलपहलले स्थानीय अर्थतन्त्रमा पनि प्रभाव पारेको देखिन्छ। फूलमाला, पूजा सामग्री, खाना, फलफूल, तरकारी, होटल तथा होमस्टेजस्ता स्थानीय व्यवसायले यात्रुबाट लाभ लिन सक्छन्।
विशेषगरी नरपानी क्षेत्रमा चिसो हावापानीमा उत्पादन हुने स्थानीय फलफूल र तरकारीले यहाँको यात्रालाई स्वादसँग पनि जोडेको छ। दर्शन सकेपछि हामी केही समय मन्दिर परिसरमा बसेर वरिपरि नियालिरह्यौँ। मलाई लाग्यो– धार्मिक स्थलको महत्त्व केवल मन्दिरभित्रको मूर्तिमा मात्र हुँदैन। त्यससँग जोडिएको भूगोल, प्रकृति, लोककथा, मानिसको विश्वास, स्थानीय उत्पादन र समुदायको जीवन पनि त्यसैको हिस्सा हुन्छ। फर्किने समय आयो। मनमा दर्शन गरेको सन्तुष्टि थियो। शरीरमा थकान थियो, तर आँखामा दिनभरिका दृश्यहरू घुमिरहेका थिए। मोटरसाइकल फेरि स्टार्ट भयो। सुपादेउरालीलाई पछाडि पार्दै हामी देउखुरीतर्फ झर्न थाल्यौँ।
फर्किँदा उही घुमाउरा बाटा थिए, उही पहाड थिए, उही खोँच र पहराहरू थिए। तर बिहान आउँदाको दृष्टि र साँझ फर्किँदाको दृष्टिमा फरक थियो। आउँदा हामी गन्तव्य खोज्दै थियौँ; फर्किँदा गन्तव्यले दिएका कथा र अनुभूति बोकेर हिँडिरहेका थियौँ। राजनसँग यात्राका दृश्य र अनुभवबारे कुरा गर्दै तल झर्दै गर्दा बाटोछेउका गाउँहरू फेरि देखिन थाले। पहाडको काखमा बसेका ती बस्तीहरू अब अपरिचित थिएनन्।
केही घुम्तीहरू पनि चिनेजस्ता लागे। यात्राले भूगोललाई पनि विस्तारै आत्मीय बनाउँदो रहेछ। बलीका नाउँमा मान्छेले अबोध पशु बध गरिरहेको देख्दा भने मन अमिलो भयो । के साच्चै मन्दिरजस्तो पवित्र स्थलमा बली उचित हो? देवीले साच्चै बली माग्छिन्, भोग गर्छिन्? कि मान्छे देवताको नाममा स्वाद फेर्न बहाना बनाइरहेछ? यो सोचनीय छ ।
दाङ देउखुरी फर्किँदासम्म दिन ढलिसकेको थियो। शरीर थाकेको थियो, तर मन भने असाध्यै हलुका। देउखुरीदेखि सुपादेउरालीसम्मको करिब १०३ किलोमिटरको मोटरसाइकल यात्राले केवल दूरी पार गरेको थिएन; त्यसले पहाडको भूगोल पढायो, प्रकृतिको सौन्दर्य देखायो, धार्मिक आस्थाको गहिराइ अनुभूत गरायो, लोककथा सुनायो र स्थानीय अम्बा–काँक्राको स्वाद पनि चखायो।
अब सुपादेउराली मेरो स्मृतिमा एउटा मन्दिरको नाम मात्र रहेन। यो देउखुरीको समथर भूभागबाट पहाडको घुम्ती हुँदै पुगिने एउटा सुन्दर गन्तव्य हो; दुई स्थानीय तहको सीमामा बसेको धार्मिक धरोहर हो; अग्ला पहाड र सुपा खोलाको प्राकृतिक परिवेशमा उभिएको आस्थाको केन्द्र हो; लाहुरे पहराको किंवदन्ती बोकेको सांस्कृतिक स्थल हो; अनि यात्रुका लागि अम्बा, काँक्रा, चिसो हावा र पहाडी दृश्यले सजिएको एउटा आत्मीय अनुभव हो।
सुपादेउरालीबाट फर्किएपछि मैले बुझेँ– कुनै ठाउँ प्रभावशाली हुन त्यसको भौतिक भव्यता मात्र पर्याप्त हुँदैन रहेछ। त्यस ठाउँसँग जोडिएको भूगोल, प्रकृति, इतिहास, धर्म, लोकविश्वास, मानिस र यात्रुको आफ्नै अनुभूतिले त्यसलाई विशेष बनाउँदो रहेछ। त्यसैले त्यो यात्रा मेरो यात्राजीवनको एउटा सुन्दर अध्याय बनेर बसेको छ। पहाडका घुम्ती, नरपानीको चिसो हावा, लाहुरे पहराको कथा, सुपादेउरालीको घण्टी, मन्दिरको धार्मिक वातावरण अनि स्थानीय अम्बा र काँक्राको स्वाद– यी सबै सम्झनाहरू जोडिँदा एउटा नाम मात्र मनमा आउँछ—प्रभावशाली सुपादेउराली।
