तुनहाङ सहरको रमझम, कला, संस्कृति र हरियालीबाट केही क्षण डिस्कनेक्ट हुने हो भने गोबी मरूभूमिको अंश भेटिन्छ।
यही मरूभूमिमा सिउँदो कोरेजस्तै कोरिएको चिल्लो सडकबाट करिब २५ किलोमिटरको यात्रा गरिसकेपछि आइपुग्छ सानो जंगल।
मरूभूमिको बीचमा पनि जंगल! भएन त मजा?
यही सानो जंगलबाट भित्र गइसकेपछि एउटा सानो भवन आइपुग्छ। भवनको अघिल्तिर सानो गार्डेनमा भवन जत्तिकै अग्लो एउटा शालिक राखिएको छ। सिङ्गै ढुङ्गालाई कुँदेर बनाएजस्तो लाग्ने यो शालिकको चर्चा बिना अगाडि बढियो भने यो लेखको र एकेडेमीको नै अर्थ नरहन सक्छ। यो शालिकलाई हेरौँ।
यो विशाल शालिक हो कलाकार चाङ सुहोङको।
चिनियाँ मूलका उनी फ्रान्समा कला सम्बन्धी अध्ययन गरिरहेको बेलामा एकदिन एउटा पुस्तक पसलमा चीनका गुफा, कला र संस्कृतिका बारेमा तस्बिरहरू रहेको पुस्तक फेला पार्छन्।
आफ्नो देशमा यति महत्वपूर्ण कुराहरू रहेको उनलाई ज्ञान हुन्छ। जुन कुरा खोज्न उनले हजारौँ माइलको यात्रा गरेका थिए। त्यो कुरा त उनले आफ्नो देशमै रहेको पाए।
फ्रान्समा राम्रो कलाकारका रूपमा चिनिएका अनि विलासी जीवन बिताएका उनले विदेशमा बसेर भन्दा स्वदेशमै फर्किएर आफ्नो कला र संस्कृतिको संरक्षण गर्ने अठोट गर्छन्।
यही अठोटले उनलाई गोबी मरूभूमिसँग जोडिएको अनकन्टार ठाउँसम्म ल्याइपुर्याउँछ। अनि उनी यही एकेडेमी खोलेर मोगाओ गुफाको अध्ययन अनुसन्धानका साथै संरक्षण र संवर्द्धनमा सक्रिय भएर लाग्छन्।
फ्रान्सबाट चीन फर्किएर उनी १९४३ मा उनी मोगाओ गुफाभित्र पसे।
गुफा अहिलेजस्तो व्यवस्थित हुने कुरा त भएन नै, गुफासम्म पुग्नका लागि सहज मार्ग समेत थिएन। तर पनि उनले हिम्मत हारेनन्। आफूले देखेको सपनाबाट विचलित भएनन्। कठिनताबाट पाइला पछाडि हटाएनन्। उनलाई मोगाओ गुफाको अध्ययन अनुसन्धानका साथै त्यहाँ रहेका कलाकृतिहरूको संरक्षण र संवर्द्धन गर्नु थियो। यो कामलाई संस्थागत रूपमै अगाडि बढाउनका लागि १९४४ मा उनले तुनहाङ एकेडेमीको स्थापना गरे।
चाङ सुहोङको यो साहसपूर्ण पाइला त्यतिबेलाको समयमा एउटा ठूलो चुनौती थियो। मरूभूमिको प्रचण्ड गर्मी, पिउने पानीको अभाव र बालुवाको आँधीसँग जुध्दै उनले गुफाका भित्तामा कुँदिएका बुद्धका मूर्ति र रंगीन भित्तेचित्रहरूको दस्तावेजीकरण सुरू गरे। सुरूका दिनहरूमा उनले गुफाभित्रै बसेर, मैनबत्तीको मधुरो प्रकाशमा ती अमूल्य कलाकृतिहरूको प्रतिलिपि उतार्ने काम गरे, ताकि आउने पुस्ताले यसको महत्व बुझ्न सकोस्।
उनको यो समर्पणले बिस्तारै अन्य विद्वान र कलाकारहरूलाई पनि आकर्षित गर्यो। तुनहाङ एकेडेमी केवल एउटा प्रशासनिक निकाय मात्र रहेन, यो त विश्वकै सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षणको एउटा पाठशाला बन्यो। चाङले गुफाभित्र थुप्रिएका बालुवा हटाउनेदेखि लिएर ओस र घामका कारण खुइँलिँदै गएका रङ्गहरूलाई कसरी बचाउने भन्ने वैज्ञानिक विधिको खोजीमा आफ्नो सम्पूर्ण जीवन समर्पण गरे।
आज हामीले देख्ने मोगाओ गुफाको व्यवस्थित स्वरूप र यसको विश्वव्यापी ख्यातिको जग उनै चाङले बसालेका हुन्।
एकेडेमीको प्राङ्गणमा ठिङ्ग उभिएको उनको शालिकले आज पनि प्रत्येक आगन्तुकलाई एउटा सन्देश दिइरहेको भान हुन्छ— आफ्नो देशको कला र संस्कृति नै राष्ट्रको वास्तविक पहिचान हो।
मरूभूमिको कठिन जीवन रोजेर उनले जुन त्याग गरे, त्यसकै प्रतिफल स्वरूप आज हजारौँ वर्ष पुराना यी गुफाहरू सुरक्षित छन् र विश्वभरका पर्यटक तथा अनुसन्धानकर्ताहरूका लागि ज्ञानको भण्डार बनेका छन्।
-1791011901.png)
यस एकेडेमीले हाल अत्याधुनिक प्रविधिको प्रयोग गर्दै 'डिजिटल तुनहाङ' परियोजना मार्फत यी गुफाहरूलाई अनलाइन माध्यमबाट विश्वभर पुर्याउने काम गरिरहेको छ।
भौतिक रूपमा गुफाहरूको क्षयीकरण रोक्न र भावी पुस्ताका लागि यसको मौलिकता जोगाइराख्न एकेडेमीका कर्मचारी र विशेषज्ञहरू अहोरात्र खटिएका छन्।
चाङ सुहोङले रोपेको त्यो सानो बिरूवा आज एउटा विशाल वृक्ष बनेर चिनियाँ सभ्यताको गौरव गान गरिरहेको छ।
मोगाओ गुफामा खिचिएका तस्बिरका साथै केही महत्वपूर्ण कलाकृतिहरू फ्रान्सेली अनुसन्धानकर्ता पल पेलियोट र बेलायती अन्वेषक ओरेल स्टाइनले आफ्नो देश लगेका थिए। चाङ सुहोङले जब ती बहुमूल्य पाण्डुलिपि र चित्रहरू विदेशी संग्रहालयमा सुरक्षित रहेको तर आफ्नै भूमिमा भने उपेक्षित अवस्थामा रहेको देखे, तब उनको मनमा एउटा गहिरो चोट पुग्यो। त्यही चोट र आफ्नो माटोप्रतिको अगाध प्रेमले उनलाई तुनहाङको बालुवामा सुन खोज्ने प्रेरणा दियो।
एकेडेमीको स्थापनापछिका दशकहरूमा यहाँ केवल संरक्षण मात्र भएन, बरू कलाको पुनर्जागरण नै भयो। चाङले आफ्नी श्रीमती र छोराछोरीलाई समेत यो मरूभूमिको एकान्तमा ल्याएर राखे, जहाँ सुविधाका नाममा केही थिएन। तर, उनीहरूको आँखामा मोगाओ गुफाका ती सातौँ र आठौँ शताब्दीका अप्सराहरू (अप्साराज) र बुद्धका उपदेशहरूको जीवन्त चित्रण थियो।
एकेडेमीले विस्तारै अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सहकार्य सुरू गर्यो। विशेषगरी 'गेट्टी कन्जर्भेसन इन्स्टिच्युट' र अन्य विश्वस्तरीय संस्थाहरूसँग मिलेर गुफाभित्रको तापक्रम र ओस नियन्त्रण गर्ने प्रविधिको विकास गरियो।
आज तुनहाङ एकेडेमीले केवल चित्र कोर्ने वा मूर्ति सफा गर्ने काम मात्र गर्दैन, यसले त इतिहासको पुनर्कथन गरिरहेको छ। गुफाका प्रत्येक रेखा र रङ्गमा लुकेको रेशम मार्ग (सिल्क रोड) को इतिहास, व्यापारिक सम्बन्ध र बुद्ध धर्मको फैलावटलाई वैज्ञानिक ढङ्गले विश्लेषण गरिन्छ। चाङ सुहोङपछि आएका नेतृत्वहरूले पनि त्यही दृढतालाई कायम राखेका छन्।
जब पर्यटकहरू ती अँध्यारा गुफाभित्र टर्चको प्रकाशमा चम्किरहेका बुद्धका हजारौँ स्वरूपहरू देख्छन्, उनीहरूले महसुस गर्छन् कि यी कलाकृतिहरू त्यत्तिकै जीवित रहेका होइनन्। यसका पछाडि चाङ सुहोङजस्ता पागल प्रेमीहरूको पसिना र तुनहाङ एकेडेमीको दशकौँ लामो तपस्या लुकेको छ।
मरूभूमिको त्यो सानो जंगल र त्यहाँको सुनसान वातावरणमा एकेडेमीका वैज्ञानिकहरू आज पनि सूक्ष्मदर्शक यन्त्र (माइक्रोस्कोप) लिएर ती रङ्गहरूको आयु बढाउन संघर्ष गरिरहेका भेटिन्छन्।
तुनहाङ एकेडेमी एउटा संस्था मात्र नभएर चिनियाँ कलाको पहरेदार र विश्व सभ्यताको एउटा महत्त्वपूर्ण कडी बनेको छ।
चाङ सुहोङले फ्रान्सको विलासिता त्यागेर रोजेको यो मरूभूमि नै अन्ततः उनको कर्मभूमि र मोक्षभूमि बन्यो, जसले आजको विश्वलाई प्राचीन कलाको अद्वितीय उपहार सुरक्षित रूपमा हस्तान्तरण गरिरहेको छ।
-1791011901.png)
