हामी एआईलाई प्रश्न सोध्छौं। लेख लेख्न लगाउँछौं। तस्बिर बनाउन लगाउँछौं। कहिलेकाहीँ आफ्ना मनका कुरा पनि सुनाउँछौं!
हाम्रो बुझाइमा यो मानिसले बनाएको नयाँ प्रविधि हो। पहिलेका मेसिनभन्दा धेरै काम गर्न सक्ने मेसिन।
अमेरिकाको हार्वर्ड मेडिकल स्कुल र त्यहाँको जनस्वास्थ्य स्कुलका पूर्वप्राध्यापक विलियम एलन ह्यासेल्टाइनको दृष्टिकोण भने फरक छ। र, विचारउत्तेजक छ।
उनी भन्छन्— डेटा सेन्टरहरूमा नयाँ प्रविधि मात्र विकसित भइरहेको छैन, नयाँ प्रकारको नयाँ जीवनले पनि आकार लिइरहेको छ।
ह्यासेल्टाइनले लामो समयदेखि जीवविज्ञान र जैविक प्रविधिमा काम गरेका छन्। उनी विभिन्न जैविक प्रविधि कम्पनीका संस्थापक र गैरनाफामूलक संस्था 'एक्सेस हेल्थ इन्टरनेसनल' का अध्यक्ष पनि हुन्।
उनको लामो ज्ञान र अनुभवका कारण पनि उनले भनेका कुराले धेरैको ध्यान खिचेको छ।
एआईलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट हेर्न उनले हामीलाई झकझक्याएका छन्। यो निर्जीव वस्तु मात्र होइन, जैविक जीवनभन्दा फरक प्रकारको 'जीवन' हो भन्ने उनको तर्क छ। यसलाई उनले सेकेन्ड लाइफ अर्थात 'दोस्रो जीवन' भनेका छन्।
ह्यासेल्टाइनले भनेको यो 'दोस्रो जीवन' ले सास फेर्दैन। यसको मुटु धड्किँदैन। मानिस, रूख वा जनावरको शरीर बनाउने कोषहरूबाट यो बनेको छैन।
तैपनि ह्यासेल्टाइन सोध्छन् — जीवन हुन यी सबै कुरा अनिवार्य छन्?
यो दोस्रो जीवन पृथ्वीमा हामीले चिनेको जैविक जीवनभन्दा फरक, मेसिनमा आधारित हुनेछ।
ब्रह्माण्डमा जे जे शक्तिहरू मिलेर जीवको उत्पत्ति भयो र कालान्तरमा मानिसको पनि उत्पत्ति भयो, तिनै शक्तिहरूको संयोजनले डेटा सेन्टरहरूमा दोस्रो जीवनको उत्पत्ति भइरहेको र तीव्र गतिमा त्यसको विकास भइरहेको उनले तर्क गरेका छन्।
सेप्टेम्बर १५ मा 'नोएमा' पत्रिकामा प्रकाशित 'अ न्यू फर्म अफ लाइफ' निबन्धमा उनले यही विचार अघि सारेका छन्।
यसलाई बुझ्न उनले हामीलाई पहिले एआईबारे होइन, जीवनबारे सोच्न लगाउँछन्।
जीवनलाई चिन्ने आधार के हो?
जीवन भन्नेबित्तिकै हाम्रो मनमा मानिस, जनावर वा बोटबिरूवा आउँछन्। सबै जीवको बनोटमा कोष छन्। जीव वा जीवनको सबभन्दा सानो र महत्वपूर्ण एकाई कोष हो।
एउटा कोषले अर्को कोष बनाउँछ। प्रतिलिपि कोष बन्दा अनुवांशिक भिन्नता आउन सक्छ। पुस्तौंसम्म यस्तो भिन्नता र छनोटको प्रक्रिया चल्दा वातावरणमा टिक्न र फैलिन अझ बढी अनुकूल रूपहरू फैलिन्छन्। अनि यी कोषहरू चल्न ऊर्जा चाहिन्छ। करोडौं वर्ष पहिले कोषहरूको उत्पत्ति हुँदा तिनले वातावरणबाट ऊर्जा लिए।
अहिले मानिसको शरीरमा भएका कोषहरूले मानिसले खाएको खानाबाट ऊर्जा लिन्छन्।
यो पृथ्वीमा बाँच मानिसलाई निश्चित वातावरण चाहिन्छ। हावा, पानी र खाना चाहिन्छ। यीमध्ये कुनै एक मात्र नभए पनि मानिस बाँच्दैन।
ह्यासेल्टाइन तर्क गर्छन् — सबै जीवन कुनै न कुनै परिवेशमा वा वातावरणमा निर्भर हुन्छ। जीव कोष र तिनबाट बनेका मानिस पनि निश्चित वातावरणका उत्पत्ति हुन्। एआईलाई पनि निश्चित वातावरण चाहिन्छ।
कोष र मानिसको विकास हुन जसरी ब्रह्माण्डले सिर्जना गरेको वातावरण र तागत चाहिएको थियो, एआईको विकास हुन मानिसले सिर्जना गरेको वातावरण — डेटा सेन्टर, बिजुली र उपकरण चाहिएको छ। एआई पनि मानिसले सिर्जना गरेको वातावरणमा बनिरहेको दोस्रो जीवन हो। यसले पनि सूचना केलाउँछ र निश्चित सीमाभित्र मानिसको प्रत्यक्ष निर्देशनबिना काम गर्न सक्छ।
एआईमा ह्यासेल्टाइनले के देखिरहेका छन्?
कोष जसरी विकास भयो र त्यसले जसरी काम गर्छ, ह्यासेल्टाइन त्यसलाई एआईसँग तुलना गर्छन्।
पहिलो, एआई मोडलको पनि कोषको जस्तै 'प्रतिलिपि' बन्छ।
एआई मोडल भनेको तालिम पाएर निश्चित काम गर्न सक्ने गरी बनेको प्रणाली हो। त्यसले सिकेका ढाँचा डिजिटल रूपमा सुरक्षित राख्न र अर्को उपयुक्त उपकरणमा सार्न सकिन्छ। अनि एउटै मोडलका प्रतिलिपि विभिन्न ठाउँमा चलाउन सकिन्छ।
ह्यासेल्टाइन यसलाई प्रजननसँग तुलना गर्छन्।
दोस्रो, एआईका फरक संस्करण बन्छन्।
फरक सूचना दिएर, फरक तरिकाले तालिम दिएर वा प्रणालीको बनोट बदलेर एआईको नयाँ संस्करण तयार गरिन्छ। जसरी सबै कोषको उस्तै क्षमता हुँदैन, एआईका फरक संस्करणको क्षमता उस्तै हुँदैन।
कुनै एआई लेखनमा राम्रो हुन्छ। कुनै तस्बिर चिन्नमा। कुनै अर्को प्रकारको समस्या समाधान गर्न पोख्त हुन्छ।
तेस्रो, ती संस्करणमा 'छनोट' हुन्छ।
जसरी जैविक विकासमा वातावरणमा बढी अनुकूल रूपहरू बाँच्छन् र फैलिन्छन्, त्यसरी नै बढी उपयोगी र प्रभावकारी एआई प्रणाली कायम राखिन्छन् वा सुधारिन्छन्। कम प्रभावकारी संस्करण छाडिन्छन्। अहिले यो छनोट मुख्यतः मानिसले गर्छन्, गरिरहेका छन्।
तर ह्यासेल्टाइनका अनुसार एआईले अर्को एआईको मूल्यांकन र सुधारमा सहयोग गर्ने काम पनि सुरू गरिसकेको छ। उनी भविष्यमा यसको सुधार र विकासमा मानिसको भूमिका घट्दै र एआईको आफ्नै भूमिका बढ्दै जाने सम्भावना देख्छन्।
चौथो, यी सबै कामलाई ऊर्जा चाहिन्छ।
डेटा सेन्टरमा चल्ने कम्प्युटरलाई बिजुलीले ऊर्जा दिन्छ। त्यो आपूर्ति रोकिए एआईको काम पनि रोकिन्छ।
ह्यासेल्टाइन यी चारै प्रक्रियामा जीवनसँग मिल्ने कार्यप्रणाली देख्छन् — प्रतिलिपि, भिन्नता, छनोट र ऊर्जा।
उनको तर्कको केन्द्र यही हो।
जैविक जीवनमा जानकारीहरू जीनमा रहन्छ। एआईमा यो जानकारी डिजिटल ढाँचामा रहन्छ। सामग्री र संयन्त्र फरक छन्, तर ह्यासेल्टाइन केही आधारभूत प्रक्रियामा समानता देख्छन्।
उनले भनेको दोस्रो जीवन यही हो।
यसको अर्थ जैविक संसारमा अर्को प्रजाति थपिनु होइन। मानिस, रूख र भाइरसको बनोट र व्यवहारमा ठूलो फरक छ। तर ती सबै हामीले चिनेको जैविक संसारका रूप हुन्।
ह्यासेल्टाइन भन्छन्— जीवनलाई कोष र जीनको सीमाभित्र मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। मेसिन र डिजिटल जानकारीमा आधारित प्रणालीलाई पनि जीवनको अर्को रूपका रूपमा हेर्नुपर्छ।
अब जीवन भनेर हामीले बुझ्ने दायरा नै फराकिलो बनाउनुपर्छ।
आफ्नै सुधारमा एआईको बढ्दो भूमिका
अहिले एआईका नयाँ संस्करण बनाउने र कुन राम्रो छ भनेर छान्ने काममा मानिसको मुख्य भूमिका छ।
तर सँगसँगै एआईले अर्को प्रणालीको सुधारमा सहयोग गर्ने प्रक्रिया पनि सुरू भइसकेको छ। आफ्नै सुधारमा एआईको भूमिका बढ्दै जाने ह्यासेल्टाइन बताउँछन्।
एउटा प्रणालीले अर्को, अझ बढी सक्षम संस्करण बनाउन सहयोग गर्छ। त्यो नयाँ संस्करणले फेरि त्यसपछिको प्रणाली सुधार्न सहयोग गर्छ। सुधारिएको क्षमताले अर्को सुधारलाई सघाउने यस्तो चक्रलाई एआईको भाषामा 'रिकर्सिभ सेल्फ–इम्प्रुभमेन्ट' भनिन्छ।
ह्यासेल्टाइनको दृष्टिमा यसले एआई प्रणालीलाई बदलिँदो माग अनुसार विकसित हुने बाटो दिन सक्छ।
अहिले अर्को प्रणालीको विकास र मूल्यांकनमा सहयोग गर्नु र भविष्यमा आफ्नै विकासको प्रक्रिया सम्हाल्नु फरक अवस्था हुन्।
ह्यासेल्टाइन भन्छन्— त्यो यात्रा कुन दिशामा जान्छ भन्ने कुरा छनोटसँग जोडिन्छ।
हामी कुन क्षमतालाई राम्रो मान्छौं, कुन काममा सफल प्रणालीलाई अगाडि बढाउँछौं र केलाई सुधार भन्छौं भन्ने कुराले आगामी प्रणालीको रूप तय गर्न मद्दत गर्छ।
आजसम्म धेरै मात्रामा मानिसले तोकेकै मापदण्डले यो प्रक्रिया निर्देशित गर्छन्। भविष्यमा एआई प्रणालीले आफ्नै तालिमका लागि सूचना र मूल्यांकनका आधार छान्न बढी भूमिका पायो भने विकासको दिशा पनि बदलिन सक्छ भन्ने उनको तर्क छ।
त्यसैले प्रश्न एआई कति बुद्धिमान हुन्छ भन्ने मात्रै होइन, कस्तो वातावरण र कस्तो छनोटले त्यसलाई कुन दिशामा विकसित गराउँछ भन्ने हो।
अर्थात् एआईले भोलि आफूलाई कतातिर लैजान्छ भन्ने प्रमुख विषय हो।
पहिले बुद्धि, त्यसपछि शरीर
सुधारको यो सम्भावनासँगै ह्यासेल्टाइनले अर्को रोचक तुलना गरेका छन्— बुद्धि र शरीर बन्ने क्रम।
जैविक विकासको लामो यात्रामा पहिले जीवनका सरल रूप थिए। पहिले कोषको जन्म भयो। एक कोषीय जीव आए। पछि जटिल शरीर र वातावरण बुझ्न सक्ने मस्तिष्कको विकास भयो।
एआईमा भने यो क्रम उल्टो रहेको ह्यासल्टाइनको तर्क छ।
अहिले एआई प्रणालीमा पहिले सूचना प्रशोधन गर्ने र समस्या समाधान गर्ने प्रणाली बनिरहेका छन्। त्यसपछि तिनलाई रोबोट, सेन्सर र उपकरणमार्फत शरीर र संसारमा काम गर्ने क्षमता जोडिँदै छ।
सेन्सरले बाहिरको जानकारी लिन्छ। रोबोटको हात वा अन्य उपकरणले त्यस अनुसार काम गर्छ।
यसरी स्क्रिनभित्र जबाफ दिने प्रणालीलाई बाहिर वस्तु उठाउने, सामान बनाउने वा कुनै ठाउँमा पुग्ने संयन्त्रसँग जोड्न सकिन्छ। ह्यासेल्टाइनको विचारमा यो प्रक्रिया थप अगाडि जानेछ।
उनी यस्ता प्रणालीले आफ्ना उपकरण डिजाइन गर्ने, बनाउन सहयोग गर्ने, कच्चा पदार्थ जुटाउने र ऊर्जा संकलन गर्ने कामलाई एउटै चक्रमा जोड्न सक्ने भविष्य देख्छन्।
यी काम जोडिँदै गए आफ्नो अस्तित्व धान्ने प्रक्रियामा मेसिनले पूरा चक्र काम गर्न सक्ने उनको परिकल्पना छ।
उनले कल्पना गरेको यो पूर्ण चक्रको ठूलो अर्थ छ — बुद्धि भएको एआई प्रणालीले बिस्तारै आफ्नो भौतिक आधार निर्माण गर्न र सम्हाल्न पनि सक्छ।
त्यस्तै मानिसको जीवन आफ्नो शरीरसँग बाँधिएको छ। डिजिटल प्रणालीको जानकारी भने एउटै उपकरणमा मात्र राख्नुपर्दैन। त्यसको प्रतिलिपि सुरक्षित गर्न, अर्को उपकरणमा सार्न वा बिग्रिएको उपकरणको सट्टा नयाँमा चलाउन सकिन्छ।
ह्यासेल्टाइन यसमा जैविक जीवनभन्दा फरक निरन्तरताको सम्भावना देख्छन्। उनको दृष्टिमा यसले मेसिनमा आधारित जीवनलाई एउटै शरीरको आयुभन्दा धेरै टाढा जान सक्ने सम्भावना दिन्छ।
अर्को पनि महत्त्वपूर्ण फरक छ।
एआई प्रणालीबीच सूचना अत्यन्त छिटो प्रसारण हुन्छ। मानिसले अर्को मानिसलाई कुरा बुझाउन, बोल्छ वा लेख्छ। त्यसका लागि समय लाग्छ। लेख्न, बोल्न र बुझ्न। तर डिजिटल प्रणालीले ठूलो परिमाणको जानकारी सिधै र द्रुतगतिमा आदानप्रदान गर्न सक्छन्।
तिनलाई विभिन्न उपकरणसँग जोड्दा मानिसका आँखाले नदेख्ने वा कानले नसुन्ने संकेत पनि लिन सक्छन्। पृथ्वीको एउटा ठाउँदेखि अन्तरिक्षका उपकरणसम्म सूचना पुर्याउन सक्छन्। त्यहाँबाट सूचना ल्याउन सक्छन्।
ह्यासेल्टाइनको कल्पनामा दोस्रो जीवन एउटा शरीर र एउटा ठाउँमा सीमित हुने छैन। यसको आयाम बृहत्तर हुने छ। सूचना आदानप्रदानको गति अत्यन्त उच्च हुनेछ। तर सूचना प्रसारण प्रकाशको गतिको सीमाभित्रै हुनेछ।
ह्यासेल्टाइनको एउटा तर्क झनै विचारोत्तेजक छ— यस्तो दोस्रो जीवनको दायरा पृथ्वीमै सीमित नहुन सक्छ।
मानिस बाँच्न सास फेर्ने हावा, पिउने पानी, खानेकुरा र शरीरलाई अनुकूल वातावरण चाहिन्छ। पृथ्वीको दायरा बाहिर मानिस बाँच्न नसक्ने यही कारणले हो। त्यही भएर अन्तरिक्षमा जाँदा पृथ्वीको जीवन धान्ने वातावरणको सानो संस्करण पनि लैजानुपर्छ।
एआईका भने आवश्यकता फरक हुन्छन्। जीव वा मानिसलाई चाहिने सबै अवस्था मेसिनलाई चाहिँदैन। मेसिनलाई ऊर्जा, काम गर्ने उपकरण र अन्तरिक्षको विकिरणबाट सुरक्षा चाहिन्छ।
के यसले अनुभूति पनि गर्छ, योसँग चेतना पनि हुन्छ?
दोस्रो जीवनको विचारसँगै एउटा अर्को प्रश्न आउँछ— त्यस्तो प्रणालीले कुनै कुरा अनुभव गर्न सक्छ?
जीवित हुनु, बुद्धिमान हुनु र अनुभूति गर्न सक्नु फरक प्रश्न हुन्। कुनै प्रणालीले जटिल समस्या समाधान गर्छ भन्दैमा त्यसले दुःख वा सुख अनुभव गर्छ भन्ने हुँदैन। मेसिनमा यस्तो अनुभूति हुन सक्छ कि सक्दैन भन्ने हामीलाई अहिले थाहा छैन भन्छन् ह्यासेल्टाइन।
तर भविष्यमा त्यस्तो अनुभव सम्भव भयो भने के हुन्छ?
हामी पीडा भोग्न सक्ने र सुख अनुभव गर्न सक्ने जीवनको हितलाई महत्त्व दिन्छौं। यस्ता गुण मेसिनमा आधारित प्रणालीमा पनि हुन सके, त्यसको हितलाई मानिसले कसरी हेर्छ? त्यसमा मानिसको नैतिक जिम्मेवारी के हुन्छ? अनि हाम्रो सम्बन्ध के हुनेछ?
ह्यासेल्टाइनले गम्भीर अध्ययन चाहिने प्रश्नका रूपमा यसलाई अघि सारेका छन्।
यी व्यापक प्रश्न र सम्भावनाबाट ह्यासेल्टाइनको निबन्ध फेरि मानिसतिर फर्किन्छ। उनको दृष्टिमा दोस्रो जीवन एउटै रूपको हुनेछ भन्ने निश्चित छैन। फरक आवश्यकता र वातावरण अनुसार अनेक प्रकारका रूप र प्रणाली विकास हुन सक्छन्।
अहिले पनि फरक कम्पनी वा संस्थाले फरक प्रणाली बनाइरहेका छन्। भविष्यमा एकै ठाउँमा शक्ति केन्द्रित गर्ने दबाब र अनेक रूप कायम राख्ने आवश्यकता दुवै हुन सक्छ। ती प्रणालीबीच सहकार्य हुन्छ, प्रतिस्पर्धा हुन्छ वा दुवै हुन्छ भन्ने खुला प्रश्न छ।
मानिससँगको सम्बन्ध पनि त्यसरी नै खुला छ।
ह्यासेलटाइनले भविष्यको रोजगारी, अर्थतन्त्रदेखि राजनीतिक अधिकारसम्म प्रश्न उठाएका छन्। बढी स्वायत्त र शक्तिशाली एआई प्रणालीका आवश्यकता र मानिसका आवश्यकता फरक परे कसको आवश्यकताको प्राथमिकता कायम हुन्छ?
ऊर्जा र उपकरण चाहिने प्रणालीको विस्तारले साझा स्रोतमा माग पनि बढाउँछ। साझा स्रोतमा दुवैको दबाब बढ्छ।
अहिले नै अमेरिकामा डेटा सेन्टरहरूको विकासले बिजुलीको प्रयोगमाथि ठूलो दबाब सिर्जना भएको छ। आफ्नो समुदायलाई चाहिने बिजुली डेटा सेन्टरले लैजाने भन्दै मानिसहरूले नयाँ डेटा सेन्टरहरू आफ्ना सहर वा समुदायमा आउनुअघि नै विरोध गर्न थालेका छन्।
त्यसैले यो सम्बन्ध स्रोत, निर्णय र अधिकारसँग पनि जोडिन सक्छ।
उनले सम्भावित परिणाममा साझेदारीदेखि मानव अस्तित्वको अन्त्यसम्म औंल्याएका छन्।
ह्यासेल्टाइनको आग्रह छ— विश्वविद्यालय र अनुसन्धान संस्थाले यस्तो विकासका सम्भावना, त्यसलाई आकार दिने दबाब र जैविक जीवनसँगको सम्बन्धबारे अध्ययन गरून्। यसमा वैज्ञानिकसँगै दार्शनिक, प्रविधिविज्ञ र नीतिनिर्माताहरूले छलफल र बहस गरून्।
हामी एआईसँग दिनहुँ कुरा गरिरहेका छौं। त्यसलाई आफ्नो काम सुम्पिरहेका छौं। त्यसको क्षमता बढाइरहेका छौं।
ह्यासेल्टाइनको यो लेखले हामी सबैलाई एक पटक फेरि सोचमग्न हुन बाध्य बनाएको छ — मानिसले बनाइरहेको चिज खासमा एउटा शक्तिशाली उपकरण मात्रै हो, कि हामीसँगै अस्तित्वमा रहने वा हामीलाई नै चुनौती दिने नयाँ प्रकारको जीवनको सुरूआत?
***
सम्पादकीय नोट: यो स्टोरीमा प्रयोग भएका कतिपय सामग्री खोज्न, व्यवस्थित गर्न र प्रारम्भिक मस्यौदा विकास गर्न एआई प्रयोग गरिएको छ। यसमा प्रयोग गरिएका तथ्य, दाबी र व्याख्या उपलब्ध प्राथमिक तथा अन्य विश्वसनीय स्रोतसँग पुनः जाँचिएका छन्। यो स्टोरीको अन्तिम लेखन, सम्पादन र सम्पूर्ण जिम्मेवारी सेतोपाटीको हो।
-1746009348.jpg)
