रात छिप्पिइसकेको छ।
बेलुकीको खाना खाएको पनि दुई–तीन घन्टा बितिसक्यो। तपाईं टेलिभिजन हेर्दै हुनुहुन्छ वा मोबाइल चलाउँदै हुनुहुन्छ।
यसैबीच केही खान मन लाग्छ।
भान्सामा गएर बिस्कुट निकाल्नुहुन्छ। चियासँग बिस्कुट खानुहुन्छ। कहिले चाउचाउ पकाउनुहुन्छ। कहिले फ्रिजमा राखिएको मिठाई वा अरू केही निकालेर खानुहुन्छ।
खासै भोक नलागे पनि केही चपाइरहन मन लाग्ने बानी धेरैलाई हुन्छ।
तर बेलुकीको खाना खाइसकेपछि फेरि केही खाने यो सामान्य बानीले तपाईंको कलेजोमा कस्तो असर पारिरहेको होला?
अमेरिकाका वैज्ञानिकहरूले यही प्रश्नको उत्तर खोज्ने क्रममा एउटा चाखलाग्दो तथ्य पत्ता लगाएका छन्।
करिब दुई लाख मानिसको खानपान र स्वास्थ्य अवस्थासम्बन्धी दीर्घकालीन तथ्यांक विश्लेषण गर्दा राति खाना खाइसकेपछि फेरि खाने बानी भएका मानिसमा कलेजोमा बोसो जम्ने रोग र कलेजो कडा भएर खुम्चिँदै जाने गम्भीर रोगको जोखिम बढी देखिएको छ।
यो अनुसन्धान अमेरिकाको ओरेगन हेल्थ एन्ड साइन्स युनिभर्सिटीका वैज्ञानिकहरूको नेतृत्वमा गरिएको हो।
अक्टोबरमा 'क्लिनिकल ग्यास्ट्रोएन्टेरोलोजी एन्ड हेपाटोलोजी' नामक वैज्ञानिक जर्नलमा प्रकाशित अध्ययनले हाम्रो खानपानबारे एउटा नयाँ प्रश्न उठाएको छ — स्वस्थ रहन के खान्छौं भन्ने मात्र होइन, कुन समयमा खान्छौं भन्ने कुराले पनि फरक पार्छ कि?
अनुसन्धानको नेतृत्व गरेका कलेजो रोग विशेषज्ञ डा. रोबर्ट विलेचान्स्की र उनका सहकर्मीहरूले अमेरिकामा वर्षौंदेखि सञ्चालन भइरहेका तीन ठूला स्वास्थ्य अध्ययनका तथ्यांक केलाएका थिए।
ती हुन् — नर्सेस हेल्थ स्टडी, नर्सेस हेल्थ स्टडी–२ र हेल्थ प्रोफेसनल्स फलोअप स्टडी।
यी अध्ययनमा सहभागी १ लाख ९९ हजार १५५ मानिसको खानपान, जीवनशैली र स्वास्थ्यसम्बन्धी विवरण विश्लेषण गरिएको थियो।
अध्ययन सुरू हुँदा सहभागीहरूमा कलेजो रोग थिएन। उनीहरूलाई १६ वर्षसम्म पछ्याइएको थियो।
त्यस अवधिमा ४ हजार ४९२ जनामा मेटाबोलिक डिसफंक्सनसँग सम्बन्धित कलेजोमा बोसो जम्ने रोग (एमएएसएलडी) र ३१५ जनामा कलेजो सिरोसिस देखिएको थियो।
वैज्ञानिकहरूले सहभागीहरूलाई उनीहरूको खाने बानी अनुसार छुट्टाछुट्टै समूहमा विभाजन गरे।
त्यसपछि बेलुकाको खाना खाएपछि वा सामान्यतया सुत्ने समय आसपास फेरि खाने मानिस र त्यस्तो बानी नभएका मानिसको स्वास्थ्य अवस्था तुलना गरे।
नतिजा चाखलाग्दो थियो।
राति फेरि खाने बानी भएका मानिसमा कलेजोमा बोसो जम्ने रोगको तुलनात्मक जोखिम करिब ३६ प्रतिशत र कलेजो सिरोसिसको जोखिम २८ प्रतिशत बढी देखियो।
उमेर, मोटोपन, मधुमेह, शारीरिक गतिविधि, खानपानको गुणस्तर लगायतका अन्य सम्भावित प्रभाव पार्ने पक्षलाई समायोजन गर्दा पनि यो सम्बन्ध कायम थियो।
यहाँ एउटा कुरा बुझ्न जरूरी छ।
३६ प्रतिशत बढी जोखिम भन्नुको अर्थ राति केही खाने सय जनामध्ये ३६ जनालाई कलेजो रोग लाग्छ भन्ने होइन। यो त्यस्तो बानी नभएका मानिसको तुलनामा देखिएको तुलनात्मक जोखिम हो।
अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, अनुसन्धानले राति खाने बानी र कलेजो रोगबीच सम्बन्ध देखाएको हो। राति खाना खाएकै कारण रोग लागेको प्रमाणित गरेको होइन।
त्यसो भए राति खानु र कलेजोबीच के सम्बन्ध हुन सक्छ?
यसको उत्तर बुझ्न हाम्रो शरीरभित्र चलिरहेको एउटा अदृश्य घडीबारे जान्नुपर्छ।
हामीले हातमा लगाउने घडीले समय बताउँछ। तर हाम्रो शरीरभित्र पनि एउटा जैविक घडी हुन्छ।
यो घडीले लगभग २४ घन्टाको चक्रमा शरीरका विभिन्न गतिविधि सञ्चालन गर्न मद्दत गर्छ।
कहिले निद्रा लाग्ने, कहिले ब्युँझिने, कहिले हर्मोन उत्पादन हुने र खाएको खाना कसरी प्रशोधन गर्ने भन्ने प्रक्रियासमेत यससँग जोडिएका हुन्छन्।
वैज्ञानिक भाषामा यसलाई 'सर्केडियन रिदम' भनिन्छ।
कलेजोले पनि यही जैविक लय अनुसार काम गर्छ।
यसले हामीले खाएको खानाबाट प्राप्त पोषक तत्त्व प्रशोधन गर्छ, ऊर्जा सञ्चय गर्छ, रगतमा चिनीको सन्तुलन कायम राख्न सहयोग गर्छ र बोसोको उपयोग र भण्डारण व्यवस्थित गर्न भूमिका खेल्छ।
हामी दिनमा सक्रिय र राति आराम गर्ने स्वाभाविक चक्रमा हुन्छौं। त्यस अनुसार शरीरको ऊर्जा प्रयोग गर्ने तरिका पनि बदलिन्छ।
शरीर आराम गर्ने तयारीमा रहेका बेला बारम्बार खाना खाँदा पाचन र बोसो उपयोग सम्बन्धी गतिविधि तथा जैविक घडीबीच तालमेल बिग्रिन सक्ने वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ।
अनुसन्धानका सहलेखक तथा निद्रा विशेषज्ञ डा. एन्ड्र्यु म्याकहिलका अनुसार राति शरीरको आन्तरिक घडीले निद्रा प्रवर्द्धन गरिरहेको समयमा खाना खाँदा त्यसलाई प्रशोधन गर्ने क्षमता प्रभावित हुन सक्छ।
यसअघि गरिएका अनुसन्धानले पनि राति खाने बानीलाई मोटोपन, मधुमेह र मुटुसम्बन्धी समस्यासँग जोडेका थिए।
नयाँ अध्ययनले त्यसमा कलेजोसम्बन्धी रोगको जोखिम पनि थपिएको संकेत दिएको छ।
कलेजोमा बोसो जम्ने रोग कस्तो समस्या हो?
सामान्य भाषामा यसलाई फ्याटी लिभर भनिन्छ।
विशेष गरी मोटोपन, मधुमेह, इन्सुलिन प्रतिरोध र रगतमा बोसोसम्बन्धी गडबडीसँग जोडिएर कलेजोमा अत्यधिक बोसो जम्मा हुने अवस्थालाई अहिले 'एमएएसएलडी' भनिन्छ।
यसको एउटा समस्या के हो भने सुरूमा धेरै मानिसलाई कुनै लक्षण देखिँदैन। कतिपयलाई थकाइ लाग्न सक्छ। पेटको दायाँ माथिल्लो भागमा असहज महसुस हुन सक्छ। तर धेरैले आफूलाई कलेजोको रोग लागेको थाहै पाउँदैनन्।
केही मानिसमा रोग बढ्दै जाँदा कलेजो सुन्निने, त्यसमा दागजस्ता तन्तु बन्ने र अन्ततः सिरोसिससम्म पुग्ने अवस्था आउन सक्छ।
सिरोसिस भएपछि कलेजोको सामान्य संरचना र काम गर्ने क्षमता गम्भीर रूपमा प्रभावित हुन सक्छ।
यद्यपि फ्याटी लिभर भएका सबै मानिसलाई सिरोसिस हुँदैन। अनुसन्धानकर्ता विलेचान्स्कीले पनि कलेजोमा बोसो जम्ने रोग भएका थोरै मानिसमा मात्र यस्तो गम्भीर अवस्था विकास हुने बताएका छन्।
अब प्रश्न उठ्छ — के कलेजो जोगाउन बेलुका खाना खानै छाड्नुपर्छ?
यस अध्ययनले त्यस्तो निष्कर्ष दिएको छैन।
वास्तवमा अनुसन्धानले बेलुकाको खाना सामान्यभन्दा ढिलो खानु र बेलुकाको खाना खाइसकेपछि फेरि खाने बानीलाई एउटै कुरा मानेको छैन।
मुख्य रूपमा बेलुकाको खाना खाएपछि वा सामान्यतया सुत्ने समयपछि थप खाना खाने व्यवहार अध्ययन गरिएको हो।
वैज्ञानिकहरूले सबै मानिसले निश्चित समयपछि खाना खानै नहुने नियम पनि दिएका छैनन्।
विलेचान्स्कीका अनुसार सुत्नुभन्दा केही घन्टाअघि नै दिनको अन्तिम क्यालोरीयुक्त खाना खाने बानी उपयोगी हुन सक्छ कि भन्ने संकेत अनुसन्धानले दिएको छ।
यो सम्भावनाको पुष्टि गर्न थप परीक्षण आवश्यक छ।
अनुसन्धानका केही सीमा पनि छन्।
सहभागीहरूले आफ्नो खाने बानीबारे आफै जानकारी दिएका थिए। यस्तो विवरण सधैं पूर्ण रूपमा सही नहुन सक्छ।
अध्ययनमा मुख्यतः अमेरिकी स्वास्थ्यकर्मी सहभागी थिए। त्यसैले यसको नतिजा सबै देश र सबै जीवनशैली भएका मानिसमा उस्तै लागू हुन्छ भन्न सकिँदैन।
राति खाने मानिसको निद्रा, कामको समय, तनाव वा अन्य बानीले पनि कलेजोको स्वास्थ्यमा असर पारेको हुन सक्छ।
यी पक्षलाई ध्यानमा राख्दै अनुसन्धान टोलीले अब खाने समय परिवर्तन गर्दा फ्याटी लिभरका बिरामीको स्वास्थ्यमा वास्तविक सुधार आउँछ कि आउँदैन भनेर नयाँ अध्ययन अघि बढाइरहेको छ।
त्यसो भए अहिले हामीले के गर्ने?
अमेरिकाको 'नेसनल इन्स्टिच्युट अफ डायबिटिज एन्ड डाइजेस्टिभ एन्ड किड्नी डिजिज' का अनुसार कलेजो स्वस्थ राख्न सन्तुलित खाना, नियमित शारीरिक गतिविधि, स्वस्थ तौल कायम राख्ने र चिनीको अत्यधिक प्रयोग घटाउने बानी महत्त्वपूर्ण छन्।
त्यससँगै बेलुकाको खाना खाइसकेपछि अनावश्यक रूपमा बारम्बार खाने बानी कम गर्नु पनि विचार गर्न सकिन्छ।
यद्यपि रातिको सिफ्टमा काम गर्ने, मधुमेहको औषधि खाने वा विशेष स्वास्थ्य अवस्था भएका मानिसको भोजन तालिका फरक हुन सक्छ। उनीहरूले चिकित्सकीय सल्लाहबिना लामो समय भोकै बस्ने नियम अपनाउनु उचित हुँदैन।
अहिलेसम्म हामी स्वस्थ खानपानको कुरा गर्दा प्रायः खानाको गुणस्तर, मात्रा र क्यालोरीबारे सोच्थ्यौं। अब वैज्ञानिकहरूले अर्को पक्षतर्फ पनि ध्यान दिन थालेका छन्— खाने समय।
राति खाना खाइसकेपछि टेलिभिजनअगाडि बसेर फेरि केही खान हात बढाउँदै हुनुहुन्छ भने यो अनुसन्धानले तपाईंलाई एउटा प्रश्न सोध्न प्रेरित गर्न सक्छ।
मलाई साँच्चै भोक लागेको हो, कि यो केवल बानी हो?
***
