आजभन्दा १५ करोड वर्षअघि धर्तीमा यस्तो चरा पनि थियो, जसमा पखेटा थिए तर राम्रोसँग उड्न सक्दैनथ्यो!
चीनमा भेटिएको अनौठो जीवाश्मले चराको विकासक्रमसम्बन्धी वैज्ञानिक बुझाइमा नयाँ प्रश्न थपेको छ।
यो आदिम चराका पखेटा साना थिए, मुखमा धारिला दाँत थिए र खुट्टामा सिकारी डायनासोरको जस्तो नंग्रा थियो।
तपाईंले कहिल्यै उड्न नसक्ने चराको कल्पना गर्नुभएको छ?
सायद अस्ट्रिच सम्झिनुभयो होला। अथवा पेन्गुइन।
यी दुवै चरा हुन्। पखेटा पनि छन्। अस्ट्रिच जमिनमा दौडिन्छ, पेन्गुइन पानीमा पौडिन्छ। आकाशमा उड्न सक्दैनन्।
अब कल्पना गर्नुहोस्, हामी आजभन्दा करिब १५ करोड वर्षअघिको पृथ्वीमा पुगेका छौं।
त्यो समय पृथ्वीमा मानिस थिएनन्। न आधुनिक सहर थिए, न आज हामीले देख्ने जीवजन्तुको संसार नै थियो।
जमिनमा डायनासोरहरूको आधिपत्य थियो। तिनकै एउटा शाखाबाट चराहरूको उदय भइसकेको थियो। तर चराको शरीरले आज हामीले देख्ने परिचित स्वरूप लिइसकेको थिएन।
त्यही संसारमा एउटा अनौठो जीव बस्थ्यो।
आकारमा कागजत्रो।
झट्ट हेर्दा चरा। तर मुखभित्र धारिला दाँत।
पछाडितिर लामो, हड्डीयुक्त पुच्छर।
खुट्टामा सिकारी डायनासोरको जस्तो बांगो नंग्रा।
अनि शरीरमा पखेटा पनि।
तर अचम्म!
पखेटा भएर पनि यो जीव आकाशमा राम्रोसँग उड्न सक्दैनथ्यो।
कम्तिमा यसको शरीरको बनावटले त्यही संकेत गर्छ।
यो कुनै काल्पनिक कथाको पात्र होइन।
चीनमा भेटिएको करिब १५ करोड वर्ष पुरानो जीवाश्मले वैज्ञानिकहरूलाई यस्तै एउटा प्राणीको परिचय दिएको छ।
यसको नाम राखिएको छ — युएझुओर्निस याङयुआनेन्सिस।
१५ करोड वर्ष पुरानो चराको जीवाश्म।
यही अक्टोबर १४ मा प्रतिष्ठित वैज्ञानिक जर्नल 'नेचर' मा प्रकाशित अनुसन्धानले चराको विकासक्रमसम्बन्धी एउटा पुरानो धारणामाथि प्रश्न उठाएको छ।
त्यो प्रश्न हो — के प्रारम्भिक चराहरूको विकासक्रम सधैं अझ राम्रोसँग उड्न सक्ने दिशामै अगाडि बढिरहेको थियो?
यो कथाको सुरूआत चीनको दक्षिणपूर्वी फुजियान प्रान्तस्थित झेङ्हे क्षेत्रबाट हुन्छ।
वैज्ञानिकहरूले त्यहाँ जुरासिक कालका प्राणीहरूको जीवाश्म अध्ययन गर्दै आएका छन्।
त्यही क्षेत्रमा चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठान र फुजियान इन्स्टिच्युट अफ जियोलोजिकल साइन्सेसका अनुसन्धानकर्ताले एउटा असाधारण जीवाश्म फेला पारे।
जीवाश्म भनेको करोडौं वर्षअघि मरेका प्राणीका अवशेष चट्टानमा सुरक्षित भएर रहनु हो।
यसरी सुरक्षित भएका अवशेषबाट वैज्ञानिकहरूले प्राणीको शरीर कस्तो थियो, कसरी हिँडडुल गर्थ्यो र कुन प्राणीसँग नजिकको सम्बन्ध थियो भन्ने अनुमान गर्न सक्छन्।
यसपटक भेटिएका अवशेषले भने सजिलै उत्तर दिएनन्।
बरू प्रश्नमाथि प्रश्न थपिदिए।
किनभने, यस प्राणीका केही हड्डी चराका जस्ता देखिन्थे। अरू केहीमा भने पुराना सिकारी डायनासोरका विशेषता थिए।
अनुसन्धानमा संलग्न चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठानका जीवाश्मविद मिन वाङ पनि यसको अनौठो शारीरिक बनावटबाट चकित परे।
उनले आफ्नो संस्थामार्फत सार्वजनिक गरेको विवरण अनुसार यस प्राणीको कम्मर र पछाडिका खुट्टामा चराका विशेषता थिए। तर मुखका दाँत र खुट्टाको बनावट साना मांसाहारी डायनासोरसँग मिल्थे।
यसले वैज्ञानिकहरूलाई एउटा अनौठो प्रश्नतिर डोर्यायो।
पखेटा भएको यो प्राणी आखिर कसरी बाँच्थ्यो?
आकाशमा उडेर? कि जमिनमा दौडिएर?
वैज्ञानिकहरूले अनुमान गरेका छन्, यो चराको वजन करिब ८०० ग्राम थियो। तर यसको शरीरमा लुकेको रहस्य आकारभन्दा धेरै ठूलो थियो।
सबभन्दा पहिले पखेटाकै कुरा गरौं।
सामान्यतया उड्ने चराका पखेटा शरीरको वजन धान्न र हावामा उडान कायम राख्न अनुकूल हुन्छन्। तर यो आदिम चराका पखेटा असामान्य रूपमा छोटा थिए।
यसका अगाडिका अंग पछाडिका खुट्टाभन्दा करिब एकतिहाइ छोटा थिए।
यस्तो शारीरिक अनुपात बलियो उडानका लागि अनुकूल मानिँदैन।
वैज्ञानिकहरूले यो निष्कर्ष निकाल्न आज जीवित ३७७ प्रजातिका चराको शरीरका अंगसँग तुलना गरे। त्यसपछि आएको नतिजा रोचक थियो।
यसका अंगहरूको अनुपात आकाशमा धेरै समय उड्ने चरासँग होइन, जमिनमा बढी सक्रिय रहने चरासँग मिल्दोजुल्दो थियो।
उदाहरणका लागि, कालिजजस्ता चरा।
कालिज उड्न सक्छ। तर यसको जीवनशैली जमिनसँग बढी जोडिएको हुन्छ।
युएझुओर्निसको शरीर त उडानका लागि अझ कम अनुकूल देखियो।
त्यसैले वैज्ञानिकहरूले यो प्रजाति मुख्यतः जमिनमा बस्ने र उडान क्षमता अत्यन्त सीमित भएको, सम्भवतः उड्नै नसक्ने चरा रहेको निष्कर्ष निकालेका छन्।
मिन वाङले अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था रोयटर्ससँगको कुराकानीमा आवश्यक पर्दा यसले छोटो दूरीमा उडान भर्न सक्ने सम्भावना रहेको बताएका छन्। तर यसका पखेटा हेर्दा यो लामो र प्रभावकारी उडानका लागि अनुकूल थिएन भन्ने बलियो प्रमाण भेटिने उनको भनाइ छ।
अब हामी यो चराको मुखतिर जाऔं।
तपाईंले देख्ने काग, भँगेरा, परेवा वा चीलको मुखमा दाँत हुँदैन। तिनको चुच्चो हुन्छ।
यो आदिम चराका बंगारामा भने बाक्लैसँग मिलेका दाँत थिए। ती दाँतका किनारा करौंतीजस्ता धारिला थिए। यस्ता दाँत केही मांसाहारी डायनासोरमा पाइन्थे।
अझ आश्चर्य त यसको खुट्टामा थियो।
खुट्टाको दोस्रो औंला असाधारण ढंगले माथितिर मोडिएको थियो। त्यसमा हँसियाजस्तो बांगो नंग्रा थियो। यस्तै विशेषता भेलोसिर्याप्टर र डाइनोनाइकसजस्ता सिकारी डायनासोरमा देखिन्छ।
यो नंग्रा सिकार समात्न उपयोगी हुन सक्थ्यो।
यही आधारमा वैज्ञानिकहरूले युएझुओर्निसको जीवनशैलीबारे अर्को सम्भावना औंल्याएका छन् — सायद यो जमिनमा साना जीवको सिकार गर्थ्यो! सायद आफ्ना समकालीन साना डायनासोरसँग सिकारका लागि प्रतिस्पर्धा गर्थ्यो!
मिन वाङले पनि यस्तो सम्भावना व्यक्त गरेका छन्।
यसको जीवाश्मले भने वास्तविक सिकार गर्ने तरिका देखाउँदैन। त्यसैले यो वैज्ञानिक अनुमान हो, प्रमाणित व्यवहार होइन।
यी सबै विशेषता मिलाएर हेर्दा अनौठो चित्र बन्छ।
एउटा चरा, जसका पखेटा थिए। तर शरीर उड्नभन्दा जमिनमा सक्रिय रहन बढी अनुकूल थियो। मुखमा मांसाहारी डायनासोरका जस्ता दाँत थिए। खुट्टामा सिकार समात्न सक्ने नंग्रा थियो। अनि पुच्छर पनि आधुनिक चराको जस्तो छोटो थिएन।
यस्तो चरा आज तपाईंको अगाडि आइपुग्यो भने कस्तो लाग्ला?
अब हामी यो जीवाश्मको सबभन्दा महत्त्वपूर्ण रहस्यमा पुगौं।
सन् १८६१ मा जर्मनीमा एउटा असाधारण जीवाश्म पहिचान गरिएको थियो। त्यसलाई वैज्ञानिकहरूले 'आर्कियोप्टेरिक्स' नाम दिए।
यो चराको विकासक्रम बुझ्न अत्यन्त महत्त्वपूर्ण जीवाश्म बन्यो। यसको शरीरमा प्वाँख र पखेटा थिए। तर दाँत र लामो हड्डीयुक्त पुच्छर पनि थियो।
यसले चराहरू र तिनका डायनासोर पुर्खाबीचको सम्बन्ध बुझ्न महत्त्वपूर्ण आधार दियो।
आर्कियोप्टेरिक्सका पखेटा उडानका लागि तुलनात्मक रूपमा बढी अनुकूल थिए। यद्यपि यसले कति राम्रोसँग उड्न सक्थ्यो भन्ने विषयमा अनुसन्धान जारी छ।
अब यसलाई नयाँ जीवाश्मसँग तुलना गर्नुहोस्। युएझुओर्निस पनि झन्डै त्यही समयको हो। तर यसको शरीर अर्कै प्रकारको जीवनशैलीका लागि अनुकूल देखिन्छ।
दुई समकालीन आदिम चरा। एउटाको शरीर उडानका लागि बढी अनुकूल। अर्कोको शरीर जमिनमा सक्रिय जीवनका लागि।
अर्थात्, चराको विकासक्रम सुरू भएको प्रारम्भिक कालमै फरक–फरक शारीरिक बनावट र जीवनशैली विकसित भइरहेका थिए।
अझ रोचक कुरा, वैज्ञानिकहरूको विश्लेषणले युएझुओर्निसलाई वंशवृक्षमा आर्कियोप्टेरिक्सभन्दा आधुनिक चराको शाखातिर केही अगाडि राखेको छ।
यहीँ एउटा उल्टो प्रश्न उठ्छ।
यदि आधुनिक चरातर्फको शाखामा पर्ने यति पुरानो प्राणी उडानका लागि कम अनुकूल थियो भने चराको विकास सधैं राम्रो उडानतर्फ मात्रै भइरहेको थियो भन्न कसरी मिल्छ?
यो प्रश्नको उत्तर खोज्दा विकासक्रमबारे एउटा भ्रम हटाउनुपर्छ।
हामी प्रायः विकासक्रमलाई सिँढीजस्तो सम्झिन्छौं। एउटा जीवबाट अर्को बन्यो। त्यसपछि अझ विकसित जीव आयो। अनि अझ सक्षम जीव।
तर विकासक्रम सधैं त्यसरी अगाडि बढ्दैन। यसलाई बरू धेरै हाँगा फैलिएको रूखसँग तुलना गर्न सकिन्छ।
एउटै पुर्खाबाट छुट्टिएका जीवहरूले फरक वातावरणमा फरक विशेषता विकास गर्न सक्छन्। कुनै शाखामा उड्ने क्षमता महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। अर्कोमा जमिनमा छिटो दौडिने क्षमता। कुनै विशेषता विकासक्रममा हासिल हुन्छ भने कुनै हराउन पनि सक्छ।
आजका अस्ट्रिच र पेन्गुइन यसका परिचित उदाहरण हुन्। तिनका पूर्वज उड्न सक्थे। तर पछिल्लो विकासक्रममा तिनका वंशले उड्ने क्षमता गुमाए।
युएझुओर्निसको सन्दर्भमा भने रहस्य अझ गहिरो छ।
के यो प्रजातिका पूर्वज पनि आकाशमा उड्थे र पछि यसले उड्ने क्षमता गुमायो? वा, यसको वंशमा प्रभावकारी उडानको क्षमता विकास नै भएको थिएन?
वैज्ञानिकहरूले अहिलेसम्म यसको निश्चित उत्तर पाएका छैनन्।
एडिनबरा विश्वविद्यालयका जीवाश्मविद स्टिभ ब्रुसेटले रोयटर्ससँग यो खोजले उत्तरभन्दा धेरै नयाँ प्रश्न जन्माएको बताएका छन्।
अनुसन्धानमा प्रत्यक्ष संलग्न नभएका ब्रुसेटले यसको शरीरलाई फ्र्याङ्केनस्टाइनको अनौठो जीवसँग तुलना गरेका छन्।
उनको आसय थियो — यसको शरीरमा चरा र तिनका पुराना डायनासोर नातेदारका विशेषता यसरी मिसिएका छन्, मानौं फरक–फरक प्राणीका अंग जोडिएका हुन्।
उनका अनुसार यो जीवाश्मले प्रारम्भिक चराहरूको शरीर र जीवनशैलीमा हामीले पहिले बुझेभन्दा धेरै विविधता रहेको देखाउँछ।
तर एउटा सीमा छ।
अहिलेसम्म यो प्रजातिको एउटै जीवाश्म नमूना मात्र भेटिएको छ। त्यसमा पनि शरीरका सबै भाग पूर्ण रूपमा सुरक्षित छैनन्।
थप जीवाश्म भेटिए वैज्ञानिकहरूले यसको जीवनशैली र सम्बन्ध अझ स्पष्ट पार्न सक्नेछन्।
अहिलेका केही व्याख्या बदलिन पनि सक्छन्।
***
