कुनै पनि फिल्म दर्शकसम्म पछि पुग्छ, त्योभन्दा अगाडि पुग्छ — फिल्मको पोस्टर।
फिल्म प्रदर्शनमा आउनुअघि, त्यसको टिजर वा ट्रेलर रिलिज हुनुअघि र गीतहरू सार्वजनिक गरिनुभन्दा पनि अगाडि, फिल्म हेर्न हुटहुटी जगाउने काम पोस्टरले गर्छ।
एउटा राम्रो पोस्टरले फिल्मबारे पहिलो धारणा बनाइदिन्छ। दर्शकहरूलाई हलसम्म तान्ने वा बेवास्ता गराइदिने काम पनि केही हदसम्म पोस्टरले नै गर्न सक्छ। त्यसैले त, पोस्टरलाई फिल्मको पहिलो प्रचार सामग्री मात्र होइन, दर्शकहरूमा फिल्मप्रति कल्पना जागृत गराउने पहिलो 'छाप' मानिन्छ।
नेपाली फिल्म उद्योगमा यस्ता थुप्रै पोस्टर बने, जसले दर्शकको ध्यान ताने र उनीहरूलाई हलसम्म ल्याए। ती धेरै पोस्टर पछाडि चर्चामा आउने एउटा नाम हो — विजय बस्याल।
'ड्रिम्स' देखि सर्वकालीन ब्लकबस्टर 'पूर्णबहादुरको सारंगी' सम्म; 'ए मेरो हजुर' शृंखलादेखि 'छक्का पञ्जा ३', 'बोक्सीको घर', 'जेरी अन टप', 'अन्जिला', 'परान' हुँदै प्रदर्शनरत फिल्म 'रोल नम्बर १' सम्म — यस्ता सयौं फिल्मका पोस्टरमा विजयको सिर्जनात्मक हस्ताक्षर देखिन्छ।
उनी जति बेला यो क्षेत्रमा भित्रिए, नेपाली फिल्म उद्योग विस्तारको चरणमा थियो। डिजाइनको क्षेत्रमा काम गर्ने व्यक्तिहरू निकै कम थिए।
त्यस्तो सुरूआती अवस्थामा विजयलाई पोस्टर डिजाइनरका रूपमा चिनाउने काम 'ड्रिम्स' ले गर्यो।
उनले त्यसअघि पनि केही फिल्मका पोस्टर डिजाइन गरिसकेका थिए, तर यो क्षेत्रमा उनको नाम परिचित गराउने काम 'ड्रिम्स' को पोस्टरले नै गरेको हो।
सेतोपाटीसँगको कुराकानीमा विजयले 'ड्रिम्स' को काम सम्झँदै भने, 'त्यो पोस्टरमा मैले कुनै चमत्कार गरेको थिइनँ। तर सफा, सन्तुलित र सरल बनाउने प्रयास गरेको थिएँ। सायद त्यसैले धेरैको ध्यान तान्यो।'
त्यसयता अहिलेसम्म २०० भन्दा बढी फिल्मका पोस्टरमा काम गरिसकेको उनी बताउँछन्।
उनको सिर्जनात्मक यात्रा पोस्टर डिजाइनमा मात्र सीमित छैन। मोसन ग्राफिक्स र भिएफएक्समा समेत उनको राम्रो दख्खल छ।
विजयका अनुसार पोस्टर बनाउने भनेको झट्ट हेर्दा फिल्मका फोटोहरूलाई मिलाएर एकै फ्रेममा उतार्ने हो। तर यसरी फोटोहरूलाई एकै फ्रेममा उतार्दा त्यसले फिल्मको कथावस्तु, मूड र पृष्ठभूमिको झलक दिनुपर्ने उनको भनाइ छ।
'फिल्मको पोस्टरमा दर्शकहरूले पहिलो पटक देख्ने कुरा नै फिल्मको पहिलो पहिचान हो। त्यसैले डिजाइनले फिल्मको भावना बोल्न सक्नुपर्छ,' उनले भने, 'एउटा पोस्टरको यात्रा अक्सर फिल्मको कथाबाट सुरू हुन्छ। निर्देशकले कथा सुनाउँछन्, पात्रबारे बताउँछन्, वातावरण बुझाउँछन्। त्यसपछि हामी पोस्टर डिजाइन गर्दा फिल्मको 'आत्मा' खोज्छौं।'
उनले अगाडि भने, 'हरेक फिल्मको आफ्नै रङ, आफ्नै लुगा, आफ्नै प्रतीक हुन्छ। पोस्टर भनेको त्यही कुरा एकै फ्रेममा बोल्ने माध्यम हो।'
उनका अनुसार राम्रो पोस्टरले कथा पूरै खोल्न हुँदैन, बरू जिज्ञासा जगाउनुपर्छ। त्यसैले उनी पोस्टर डिजाइन गर्दा फिल्ममा देखिने घर, रूख, बाजा, हतियार वा विशेष वस्तुलाई प्रतीकका रूपमा प्रयोग गर्छन्। नामको फन्ट, साइज र त्यसको रङमा पनि ध्यान दिएर काम गर्छन्।
इतिहासकै सबभन्दा धेरै कमाउने नेपाली फिल्म 'पूर्णबहादुरको सारंगी' सहितका केही फिल्ममा उनले छायांकन क्रममा खिचिएका तस्बिरलाई प्राथमिकता दिएका थिए। ती तस्बिरमा पात्रको वास्तविक भाव हुने उनको भनाइ छ।
'फिल्मको सेटमा खिचिएको तस्बिरमा पात्र बाँचेको हुन्छ। पछि स्टुडिओमा खिचिएको तस्बिर प्राविधिक रूपमा राम्रो भए पनि त्यसमा कहिलेकाहीँ भाव हराउँछ,' उनले भने।
पोस्टर डिजाइनमा सबभन्दा ठूलो चुनौती के हो?
हाम्रो यो प्रश्नमा विजयको जबाफ छ, 'सौन्दर्य र कथाबीच सन्तुलन।'
उनका अनुसार विशेषगरी प्रेमकथामा कलाकार आकर्षक देखिनुपर्छ। तर कथाको वातावरण पनि हराउन हुँदैन।
'पोस्टर आकर्षक पनि हुनुपर्छ। तर केवल सुन्दर अनुहारको संग्रह बन्नु हुँदैन। त्यसले फिल्मको भावना पनि बोकेको हुनुपर्छ,' उनको बुझाइ छ।
पाल्पा जिल्लाको बगनासकालीका विजयलाई बाल्यकालदेखि अक्षर र आकृतिप्रति मोह थियो। विद्यालयमा चक घुमाएर आकर्षक अक्षर बनाउन र पानीका थोपालाई समेत अक्षरको आकार दिन उनलाई रमाइलो लाग्थ्यो।
विजय सम्झन्छन्, 'मलाई चित्र कोर्नभन्दा अक्षरलाई सुन्दर बनाउनमा बढ्ता रूचि थियो। सायद त्यही रूचिले मलाई आजको ठाउँसम्म ल्यायो।'
एसएलसीपछि उनमा कम्प्युटरप्रति आकर्षण बढ्दै गयो। नजिकै तानसेन बजारमा कम्प्युटर सिक्ने अवसर पाए। त्यस बेला फोटोसप र 'वर्ड आर्ट' को कलात्मक प्रयोगले उनलाई झन् आकर्षित गर्यो।
बाटोमा होर्डिङ बोर्ड बनाइरहेका व्यक्ति देख्दा उनी उभिएर हेर्थे। प्लस-टूमा पत्रकारिता अध्ययन गरेका उनले स्थानीय रेडियोमा कार्यक्रम पनि चलाए। तर उनको जीवनको मोड भारतको मुम्बई पुगेपछि बदलियो।
घुमघामका लागि मुम्बई गएका उनले त्यहाँ ग्राफिक्स डिजाइन र एनिमेसन सिक्ने होर्डिङ बोर्डहरू देखे। त्यसले सिर्जनात्मक क्षेत्रप्रतिको रूचिलाई थप बलियो बनाएको उनी बताउँछन्।
सुरूमा उनले आफ्ना अंकल कार्यरत एक इभेन्ट कम्पनीको लेखा शाखामा काम गरे।
तर त्यहाँ उनको मन अडिएन।
कार्यालयको सम्पादन कक्षमा फुर्सदको समय फोटोसप चलाउँदै गरेको देखेपछि एक एडिटरले उनलाई प्रोत्साहित गरे। त्यही सल्लाहले उनलाई भारतको चर्चित भिजुअल इफेक्ट्स कम्पनी 'प्राइम फोकस' सम्म पुर्यायो।
त्यहाँबाट विजयले भिजुअल इफेक्ट्स र डिजाइनको व्यावसायिक यात्रा सुरू गरे।
दिनभर काम र राति अभ्यास गर्दै उनले आफ्नो सीप निखारे। पछि सिनेभिस्टाज र अन्य कम्पनीमा मोसन ग्राफिक्स तथा डिजाइनमा काम गर्दै करिब ६ वर्ष मुम्बईमा बिताए।
यसबीच मोसन ग्राफिक्स र डिजाइनको कक्षा समेत लिएका उनी भन्छन्, 'मैले कक्षाकोठाभन्दा बढी स्टुडिओमा सिकेँ। दिनभर काम गरेर राति कम्प्युटर खाली हुँदा अभ्यास गर्थेँ।'
उनलाई सानैदेखि नेपालमै बसेर काम गर्न मन थियो। त्यही हुटहुटीले मुम्बईमा सिकेको सिप बोकेर उनी नेपाल फर्किए।
यहाँ आएपछि उनले म्युजिक भिडिओ निर्देशक शान थापासँग मिलेर काठमाडौंमा 'टौवा क्रियसन' खोले। त्यहाँबाट डिजाइन यात्रा फराकिलो बन्यो।
हामी कतिपय फिल्म हेरिरहँदा भन्छौं – यो त विदेशी फिल्मबाट पो प्रभावित रहेछ! पोस्टरमा चाहिँ बलिउड, हलिउड वा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय फिल्मको प्रभाव कत्तिको रहन्छ?
हाम्रो यो जिज्ञासामा विजय आफूले विदेशी फिल्मका पोस्टरहरू अध्ययन गर्ने गरेको बताउँछन्। तर त्यसलाई प्रत्यक्ष नक्कल गर्नुको सट्टा सिर्जनात्मक प्रेरणाका रूपमा लिने गरेको उनको भनाइ छ।
'हामी सबैले एकअर्काबाट सिकिरहेका हुन्छौं। राम्रो काम हेरेपछि त्यसले सोच्ने तरिका बदल्न सक्छ। अन्तिम पोस्टर भने नेपाली कथाकै लागि बन्नुपर्छ,' उनले भने।
विजयका अनुसार विदेशी पोस्टरबाट रङ संयोजन, प्रकाशको प्रयोग, संरचना र दृश्य प्रस्तुतीकरण सिक्न सकिन्छ। तर नेपाली फिल्मको सामाजिक र सांस्कृतिक परिवेश फरक भएकाले अन्तिम सिर्जना पनि यही माटोसँग जोडिएको हुनुपर्ने उनको भनाइ छ।
'हलिउडको पोस्टर नेपालमा जस्ताको तस्तै चल्दैन। हाम्रा दर्शकले बुझ्ने भाषा र प्रतीक फरक हुन्छ। त्यसबाट प्रेरणा लिन सकिन्छ, नक्कल गर्ने होइन,' उनले भने।
पोस्टर बनाउन कति समय लाग्छ त?
यसबारे विजयले कतिपय पोस्टर केही घन्टामै तयार हुने र कतिपयका लागि थुप्रै दिन संघर्ष गर्नुपर्ने बताए।
'माइतीघर' फिल्मको पोस्टर बनाउँदा कठिन अनुभव भएको उनको भनाइ छ। त्यसका लागि उपयुक्त तस्बिर नपाउँदा डिजाइनमा धेरै समय लागेको उनले सुनाए।
अनुभव बढ्दै जाँदा पोस्टर डिजाइन क्रममा निर्देशकसँग मतभेद कम हुँदै गएको पनि उनले बताए।
'अहिले मसँग काम गर्ने धेरै निर्देशक दोहोरिने भएकाले एकअर्काको सोच बुझ्न सजिलो भएको छ,' उनले भने, 'पोस्टर बनाइसकेपछि ठूलो संशोधन कमै गर्नुपर्छ। निर्देशकले के खोजिरहेका छन् भन्ने म पहिल्यै अनुमान गर्न सक्छु।'
डिजिटल माध्यमको विस्तारसँगै पोस्टरको महत्त्व पनि बढेको छ। पहिले पोस्टर हलको भित्तामा टाँसिन्थ्यो। अहिले त्यही पोस्टर केही सेकेन्डमै लाखौं मानिसको मोबाइलमा पुग्छ। दर्शकले पनि तत्काल प्रतिक्रिया दिन्छन्। यही कारणले निर्माता तथा निर्देशकले पोस्टरलाई धेरै चासो दिने गरेको उनी बताउँछन्।
पछिल्लो समय यस क्षेत्रमा एआईको प्रयोग समेत बढेको छ। एआईको प्रवेशलाई लिएर उनी आशावादी छन्। उनको विचारमा प्रविधि प्रतिस्पर्धा होइन, सहायक हो।
'एआईले हाम्रो काम खोस्दैन। बरू त्यसलाई कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने सिक्नुपर्छ,' उनले भने, 'यसले आइडिया निकाल्न सहयोग गर्छ, तर भावना अझै पनि मानिसले नै दिनुपर्छ।'
पोस्टरबारे विजयको सरल मान्यता छ — यसले दर्शकलाई एकछिन एकठाउँमा अड्याउन सक्नुपर्छ।
'सफल पोस्टर त्यही हो, जसले स्क्रोल गरिरहेको मानिसलाई फेरि एकपटक हेर्न बाध्य बनाओस्,' उनले भने।
के पोस्टर तयार गर्दै गर्दा फिल्म चल्ने कि नचल्ने भन्ने अनुमान हुन्छ?
उनी भन्छन्, 'हुँदैन।'
कहिलेकाहीँ साधारण लागेको पोस्टर भएका फिल्मले पनि रेकर्ड बनाउँछन्। कहिलेकाहीँ आफूलाई उत्कृष्ट लागेका पोस्टर भएका फिल्म चलिरहेका हुँदैनन्। तर यसले उनको कामप्रतिको उत्साह घटाएको छैन।
विजय पहिल्यैदेखि फिल्मसँगै टेलिभिजन शोहरूमा समेत जोडिएर काम गरिरहेका छन्। चर्चित रियालिटी शो 'द भ्वाइस अफ नेपाल', 'हिमालय रोडिज', 'डान्सिङ विथ द स्टार्स' लगायत कार्यक्रमको ब्रान्डिङ सामग्री डिजाइनमा पनि उनले काम गरेका छन्।
त्यस्तै, 'यक्ष प्रश्न' लगायत थुप्रै शोको लोगो डिजिइन, मोसन ग्राफिक्स लगायतको काम समेत उनले गरेका छन्।
विजय आगामी दिनमा अझ फराकिलो क्यानभासमा काम गर्ने सोचमा छन्।
उनको अनामनगरस्थित 'टौवा स्टुडियो' बाट पछिल्लो समय पोस्टर डिजाइनसँगै फोटोसुट र फिल्म पब्लिसिटीको समेत काम हुन्छ।
एक दशकभन्दा लामो यात्रापछि पनि विजय आफूलाई विद्यार्थी नै ठान्छन्। उनी नयाँ प्रविधि सिक्न, नयाँ शैली बुझ्न र नयाँ पुस्तासँगै अघि बढ्न उत्साहित रहने बताउँछन्।
'मैले अझै धेरै सिक्न बाँकी छ। हरेक पोस्टर नयाँ परीक्षा हो। त्यसैले आज पनि म पहिलो पोस्टर बनाउँदाजत्तिकै उत्साहित हुन्छु,' नयाँ फिल्म 'गौंथली' को पोस्टर बनाइरहेका विजयले मुस्कुराउँदै भने।
***
