मानौं, तपाईं पहिलो पटक हवाई जहाज चढ्न विमानस्थल पुग्नुभएको छ। सबै प्रक्रिया पूरा भइसकेको छ। जहाजको ढोका बन्द हुन्छ। जहाज रनवेमा गुड्न थाल्छ। अचानक तपाईंको मुटुको धड्कन बढ्छ। हात पसिनाले भिज्छ। मनमा अनेकौं प्रश्न आउन थाल्छन्, 'कतै दुर्घटना त हुँदैन?', 'यदि केही भयो भने?'
अर्कोतर्फ, एउटा विद्यार्थी परीक्षा हलको ढोकामा उभिएको छ। वर्षभरि पढेको विषयवस्तु अचानक बिर्सिएजस्तो लाग्छ। प्रश्नपत्र अझै हातमा आएको छैन, तर उसले आफ्नो नतिजा मनमनै खराब भइसकेको कल्पना गरिसकेको हुन्छ।
कतै एउटा युवाले आफ्नो पहिलो जागिर सुरू गर्दैछ। नयाँ कार्यालय, नयाँ सहकर्मी, नयाँ जिम्मेवारी। उसको मनमा एउटै प्रश्न घुमिरहेको छ, 'यदि मैले राम्रो गर्न सकिनँ भने?' त्यही समयमा एउटा व्यवसायी नयाँ लगानी गर्ने कि नगर्ने भन्ने निर्णयको संघारमा छ। योजना छ, उत्साह पनि छ, तर घाटाको डरले उसलाई पछाडि तानिरहेको छ।
यी सबै दृश्य फरक हुन्। परिस्थिति फरक छ। उमेर फरक छ। पेशा फरक छ। तर सबैमा एउटा भावना समान छ, डर!
हामी सबैले जीवनमा कुनै न कुनै रूपमा डर अनुभव गरेका छौं। त्यसैले प्रश्न यो होइन कि 'म किन डराउँछु?' बरू प्रश्न यो हो, डर किन हुन्छ, यसले हाम्रो शरीर र मनमा के गर्छ, र यससँग कसरी मित्रता गर्न सकिन्छ?
धेरै मानिस डरलाई कमजोरी ठान्छन्। तर वास्तविकता त्यस्तो होइन। डर मानव शरीरको एउटा स्वाभाविक सुरक्षा प्रणाली हो। यदि हामीलाई डर नै लाग्दैनथ्यो भने हामी आगोमा हात हाल्थ्यौं, तीव्र गतिमा सडक पार गर्थ्यौं, वा जोखिमको कुनै हिसाब नगरी निर्णय लिइरहेका हुन्थ्यौं। डरले हामीलाई सावधान बनाउँछ, सोच्न सिकाउँछ र सुरक्षित रहन प्रेरित गर्छ। त्यसैले डरको उद्देश्य हामीलाई रोक्नु होइन, जोगाउनु हो।
हजारौं वर्षअघि मानिस जंगलमा बस्थे। त्यतिबेला जंगली जनावर, प्राकृतिक विपत्ति र शत्रुबाट बच्न उनीहरूले क्षणभरमै निर्णय गर्नुपर्थ्यो। धेरै सोच्ने समय हुँदैनथ्यो। त्यसैले मस्तिष्कले खतरा महसुस गर्नेबित्तिकै शरीरलाई तुरून्त तयारी अवस्थामा पुर्याउने प्रणाली विकास गर्यो। समय परिवर्तन भयो। जंगलको ठाउँमा सहर आए। बाघको ठाउँमा परीक्षा, अन्तर्वार्ता, व्यवसाय, हवाई यात्रा र नयाँ जिम्मेवारी आए। तर हाम्रो मस्तिष्कको आधारभूत प्रणाली उस्तै रह्यो। त्यसैले आज पनि वास्तविक खतरा नभएको अवस्थामा समेत अनिश्चिततालाई खतरा ठानेर शरीरले प्रतिक्रिया दिन सक्छ।
यही प्रक्रियामा हाम्रो मस्तिष्कको एउटा सानो तर अत्यन्त महत्त्वपूर्ण भाग एमिग्डाला (Amygdala) सक्रिय हुन्छ। वैज्ञानिकहरू यसलाई मस्तिष्कको 'खतराको चेतावनी केन्द्र' पनि भन्छन्। यसको काम सम्भावित जोखिमलाई छिट्टै पहिचान गरी शरीरलाई सतर्क गराउनु हो। रोचक कुरा के हो भने, एमिग्डालाले वास्तविक खतरा र कल्पनामा रहेको खतराबीच सधैं स्पष्ट भिन्नता गर्न सक्दैन। त्यसैले जंगलमा बाघ देख्दा जस्तै प्रतिक्रिया कहिलेकाहीँ परीक्षा, सार्वजनिक भाषण, हवाई यात्रा, नयाँ जागिर वा व्यवसाय सुरू गर्दा पनि देखिन सक्छ।
डर लाग्नेबित्तिकै मस्तिष्कले शरीरमा सन्देश पठाउँछ। त्यसपछि सिम्पेथेटिक नर्भस सिस्टम (Sympathetic Nervous System) सक्रिय हुन्छ र केही सेकेन्डमै एड्रेनालिन तथा कोर्टिसोलजस्ता हर्मोन रगतमा बढ्न थाल्छन्। यही कारण मुटुको धड्कन बढ्छ, सास छिटो चल्न थाल्छ, मांसपेशी कसिन्छन्, हात पसिनाले भिज्छन्, मुख सुक्छ र पेटमा अनौठो महसुस हुन्छ। कहिलेकाहीँ हातखुट्टा पनि काम्न थाल्छन्। विज्ञानले यसलाई 'फाइट, फ्लाइट वा फ्रिज' (Fight, Flight or Freeze) प्रतिक्रिया भन्छ। अर्थात् शरीरले सामना गर्ने, भाग्ने वा केही समय स्थिर हुने तयारी गर्छ। यदि साँच्चै खतरा छ भने यही प्रणालीले हाम्रो ज्यान जोगाउँछ। तर समस्या त्यतिबेला सुरू हुन्छ, जब वास्तविक खतरा नभएको अवस्थामा पनि शरीरले यही प्रतिक्रिया दोहोर्याइरहन्छ।
धेरैजसो डरको जडमा वास्तविक खतरा होइन, अनिश्चितता हुन्छ। हामी घटनाभन्दा बढी आफ्नै कल्पनासँग डराइरहेका हुन्छौँ। परीक्षा दिनुअघि 'यदि फेल भएँ भने?' भन्ने सोच आउँछ। नयाँ जागिर सुरू गर्दा 'यदि राम्रो गर्न सकिनँ भने?' भन्ने चिन्ता हुन्छ। व्यवसाय सुरू गर्दा 'यदि सबै पैसा डुब्यो भने?' भन्ने डर लाग्छ। विमान चढ्दा 'यदि दुर्घटना भयो भने?' भन्ने कल्पना आउँछ। वास्तविकता अझै घटेको हुँदैन, तर हाम्रो मनले त्यसलाई पहिले नै घटिसकेको जस्तो अनुभव गर्न थाल्छ।
मनोविज्ञानमा यसलाई 'नेगेटिभिटी बायस' (Negativity Bias) भनिन्छ। अर्थात् हाम्रो मस्तिष्क सकारात्मक सम्भावनाभन्दा नकारात्मक सम्भावनाप्रति बढी संवेदनशील हुन्छ। विकास क्रमका क्रममा यही प्रवृत्तिले मानिसलाई धेरै जोखिमबाट जोगाएको थियो। तर आधुनिक जीवनमा यही विशेषताले कहिलेकाहीँ अनावश्यक चिन्ता, अत्यधिक सोच र डरलाई बढाइदिन्छ।
यही कारणले धेरै मानिस अवसरबाट पछि हट्छन्। कतिले अन्तर्वार्ता दिनै छोड्छन्। कतिले व्यवसाय सुरू गर्ने सपना त्याग्छन्। कतिले सार्वजनिक रूपमा बोल्न हिच्किचाउँछन्। कतिले परीक्षा दिनुअघि नै आफूलाई असफल घोषणा गरिसकेका हुन्छन्। डरले असफल बनाउँदैन, तर डरका कारण अवसर नै नलिनु भने पक्कै पनि असफलताको बाटो हुन सक्छ।
यद्यपि डर सधैं नकारात्मक हुँदैन। उचित मात्राको डरले विद्यार्थीलाई पढ्न प्रेरित गर्छ। व्यवसायीलाई सोचेर निर्णय गर्न सिकाउँछ। चालकलाई ट्राफिक नियम पालना गराउँछ। चिकित्सकलाई जिम्मेवार बनाउँछ। समस्या त्यतिबेला हुन्छ, जब डरले हाम्रो निर्णय गर्ने अधिकार खोस्न थाल्छ।
डरलाई पूर्ण रूपमा हटाउन सकिँदैन, र त्यसो गर्न आवश्यक पनि छैन। आवश्यक कुरा भनेको डरलाई बुझ्नु हो। आफूलाई 'म डराएको छु, र यो सामान्य हो' भन्न सक्नु नै साहसको पहिलो कदम हो। त्यसपछि आफ्नो डरलाई प्रश्न गर्नु आवश्यक हुन्छ। म वास्तवमै केसँग डराइरहेको छु? यो वास्तविक खतरा हो कि केवल कल्पना? यदि सबैभन्दा नराम्रो अवस्था आयो भने पनि के म त्यसलाई सामना गर्न सक्दिनँ? यस्ता प्रश्नहरूले डरलाई भावना मात्र होइन, सोच्ने विषय बनाइदिन्छन्।
वैज्ञानिकहरूले अर्को महत्त्वपूर्ण तथ्य पनि बताएका छन्। हाम्रो मस्तिष्क स्थिर होइन, परिवर्तनशील हुन्छ। यसलाई 'न्युरोप्लास्टिसिटी' (Neuroplasticity) भनिन्छ। अर्थात् नयाँ अनुभव, अभ्यास र सिकाइसँगै मस्तिष्कले आफ्ना स्नायु मार्गहरू परिवर्तन गर्न सक्छ। त्यसैले बारम्बार अभ्यास गर्नु, गहिरो श्वास–प्रश्वास गर्नु, ध्यान गर्नु, राम्रो तयारी गर्नु वा आफूलाई सुरक्षित भएको अनुभव दिलाउनु केवल मनोवैज्ञानिक उपाय मात्र होइनन्; यी अभ्यासहरूले मस्तिष्कलाई नै नयाँ ढंगले प्रतिक्रिया दिन सिकाउँछन्। यही कारण धेरै मानिसको डर समयसँगै कम हुँदै जान्छ।
आत्मविश्वास पनि अचानक आउने कुरा होइन। धेरै मानिस सोच्छन्,पहिले आत्मविश्वास आउँछ, अनि काम गर्छु। तर वास्तविकता यसको ठीक उल्टो छ। पहिले काम हुन्छ, त्यसपछि अनुभव आउँछ, र अनुभवबाट आत्मविश्वास जन्मिन्छ। साइकल चलाउन सिक्ने बच्चा सुरूमा लड्छ। पौडी सिक्ने मानिसलाई सुरूमा पानीको डर लाग्छ। पहिलो दिन कार्यालय जाने कर्मचारी, पहिलो पटक कक्षामा पढाउने शिक्षक, पहिलो बिरामी जाँच्ने चिकित्सक वा पहिलो पटक व्यवसाय सुरू गर्ने उद्यमी सबैलाई डर लागेको हुन्छ। तर प्रत्येक सफल प्रयाससँगै डर सानो हुँदै जान्छ।
डर कम गर्नका लागि कुनै जादुयी उपाय छैन। तर केही सरल अभ्यासले यसको प्रभाव घटाउन सकिन्छ। राम्रो तयारी गर्नुहोस्। ठूलो कामलाई साना चरणमा विभाजन गर्नुहोस्। गहिरो श्वासप्रश्वासको अभ्यास गर्नुहोस्। नियमित व्यायाम गर्नुहोस्। पर्याप्त निद्रा लिनुहोस्। आफ्नो तुलना अरूसँग होइन, हिजोको आफ्नै अवस्थासँग गर्नुहोस्। गल्तीलाई असफलता होइन, सिकाइको अवसर मान्नुहोस्। किनभने आत्मविश्वास सोचेर होइन, अनुभवबाट निर्माण हुन्छ।
यद्यपि कहिलेकाहीँ डर यति धेरै बढ्न सक्छ कि मानिसले यात्रा गर्न, परीक्षा दिन, कार्यालय जान वा सामान्य सामाजिक जीवन बिताउन पनि कठिनाइ अनुभव गर्न थाल्छ। यस्तो अवस्था लामो समयसम्म रहिरहेमा मानसिक स्वास्थ्यका योग्य विशेषज्ञसँग परामर्श लिनु आवश्यक हुन्छ। सहयोग माग्नु कमजोरी होइन, आफ्नो जीवनप्रतिको जिम्मेवारी हो।
हामी प्रायः सफल मानिसलाई हेरेर भन्छौँ 'उनी त निडर रहेछन्।' तर साँचो कुरा के हो भने, निडर मानिसभन्दा पनि डर हुँदाहुँदै अघि बढ्ने मानिस सफल हुन्छ। पहिलो पटक विमान उडाउने पाइलट पनि डराएका थिए। पहिलो शल्यक्रिया गर्ने चिकित्सक पनि डराएका थिए। पहिलो पटक आफ्ना विचार प्रकाशित गर्ने लेखक पनि डराएका थिए। पहिलो लगानी गर्ने व्यवसायी पनि डराएका थिए। उनीहरूले डर हट्ने प्रतीक्षा गरेनन्। उनीहरू अघि बढे, र प्रत्येक सफल कदमसँगै डरको शक्ति घट्दै गयो।
जीवनमा डर सधैं रहनेछ। नयाँ अवसरसँग नयाँ डर आउँछ। नयाँ जिम्मेवारीसँग नयाँ चुनौती आउँछ। तर डर हुनु जीवनको समस्या होइन। डरकै कारण रोकिनु समस्या हो। डरले कहिलेकाहीँ हाम्रो हात समाएर भन्छ, 'यतै बस, बाहिर जोखिम छ।' तर जीवनले अर्को आवाज दिन्छ, 'एक कदम अगाडि बढ। त्यहीँ तिम्रो सम्भावना छ।'
सायद साहसको वास्तविक अर्थ पनि यही हो, डर हराएपछि होइन, डर साथमै हुँदाहुँदै पनि सही दिशामा पाइला चाल्नु। डर हाम्रो शत्रु होइन; यो विकासक्रमले हामीलाई दिएको सुरक्षा प्रणाली हो। तर जब ज्ञान, अनुभव र आत्मविश्वासले डरभन्दा ठूलो स्थान ओगट्छ, तब यही डर बाधा होइन, प्रगतितर्फ डोर्याउने शिक्षक बन्न सक्छ। किनकि संसार परिवर्तन गर्ने मानिसहरू डर नभएका होइनन्; उनीहरू डरभन्दा ठूलो आफ्नो उद्देश्य बनाएका मानिसहरू थिए।
