विश्वकै सबैभन्दा सानो जंगली बिरालो मानिने रस्टी–स्पटेड क्याट (खिया थोप्ले बिरालो) को संरक्षणलाई स्थानीयको जीविकोपार्जनसँग जोड्ने उद्देश्यले बर्दियामा ‘एक घर, एक करेसाबारी’ कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको छ।
ठाकुरबाबा नगरपालिका–९, खुशालपुरमा आयोजित कार्यक्रममा १४ जना स्थानीय सहभागी भएका थिए।
उनीहरूलाई प्राङ्गारिक तरकारी खेती, कम्पोस्ट मल निर्माण, माटो व्यवस्थापन तथा दिगो कृषि अभ्याससम्बन्धी एकदिने तालिम दिइएको थियो। तालिमपछि प्रत्येक सहभागीलाई कृषि औजार र मौसमी तरकारीका बीउबिजन पनि वितरण गरिएको आयोजकले जनाएको छ।
कार्यक्रम स्मल वाइल्ड क्याट कन्जर्भेसन फाउन्डेसन (एसडब्लुसिसिएफ), मोहम्मद बिन जायेद स्पिसिज कन्जर्भेसन फन्ड (एमबिजेडएससिएफ) तथा रस्टी–स्पटेड क्याट वर्किङ ग्रुप–बर्दिया को सहयोगमा सञ्चालन भएको हो। कार्यक्रमको संयोजन रामजन चौधरीले गरेका थियो भने पशु चिकित्सक अशिष चौधरीले प्रशिक्षण दिएका थिए।
आयोजकका अनुसार घरघरमा करेसाबारीको विकास भए वनजन्य स्रोतमा निर्भरता घट्ने, वन क्षेत्रमा हुने मानव चाप कम हुने र त्यसबाट वन्यजन्तुको बासस्थान संरक्षणमा सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ। यसले वन डढेलोको जोखिम घटाउने, अवैध सिकार न्यूनीकरण गर्ने तथा रस्टी–स्पटेड क्याटका आहारा प्रजातिको संरक्षणमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्ने विश्वास गरिएको छ।
रस्टी–स्पटेड क्याट नेपाल, भारत र श्रीलंकामा मात्र पाइने दुर्लभ जंगली बिरालो हो। यसको शरीरको लम्बाइ ३५ देखि ४८ सेन्टिमिटर र तौल ०.९ देखि १.६ किलोग्रामसम्म हुन्छ। शरीरमा देखिने खिया रङका साना थोप्लाका कारण यसलाई खिया थोप्ले बिरालो पनि भनिन्छ।
यो बिरालो मुख्यतः राति सक्रिय हुने, एक्लै बस्ने र अत्यन्त लजालु स्वभावको हुन्छ। मुसा, साना स्तनधारी जनावर, चराचुरुङ्गी, छेपारो, भ्यागुता तथा कीराफट्याङ्ग्राहरू यसको मुख्य आहारा हुन्। मुसाको सङ्ख्या नियन्त्रणमार्फत पारिस्थितिक प्रणालीको सन्तुलन कायम राख्न यसले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने संरक्षणकर्मीहरूको भनाइ छ।
कार्यक्रम संयोजक रामजन चौधरीका अनुसार वि.सं. २०६९ सालमा बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा यस प्रजातिको पहिलो पटक तस्बिरसहित अभिलेखीकरण गरिएको थियो। तालिम सञ्चालन भएको खुशालपुर क्षेत्र सोही आसपास पर्ने भएकाले स्थानीय समुदाय यसको संरक्षणका लागि महत्वपूर्ण साझेदार रहेको उनले बताए।
तालिमका क्रममा सहभागीलाई वन डढेलो नियन्त्रण, अवैध सिकार रोकथाम, वन्यजन्तुको सडक दुर्घटना न्यूनीकरण तथा प्राकृतिक बासस्थान संरक्षणमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्न पनि आग्रह गरिएको थियो।
एसडब्लुसिसिएफ, एमबिजेडएससिएफ तथा रस्टी–स्पटेड क्याट वर्किङ ग्रुपले बर्दियामा विद्यालयस्तरीय संरक्षण सचेतना, वृक्षारोपण, बासस्थान पुनःस्थापना, होमस्टे प्रवर्द्धन, दिगो कृषि तथा आयआर्जनमूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएका छन्।
संस्थाहरूका अनुसार मोहम्मद बिन जायेद स्पिसिज कन्जर्भेसन फन्ड ले विश्वका १७४ देशमा संकटापन्न तथा कम चर्चामा रहेका वन्यजन्तुको संरक्षणका कार्यक्रमलाई सहयोग गर्दै आएको छ।
