केही महिना अघिसम्म सुनको मूल्यले एकपछि अर्को कीर्तिमान बनाइरहेको थियो। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिऔंस (३१.१० ग्राम) साढे पाँच हजार अमेरिकी डलर नाघेको सुन अहिले चार हजार डलरभन्दा तल झरेको छ।
बुधबार सुनको मूल्य एक वर्षभन्दा बढी समययताकै कम भएको छ। रोयटर्सका अनुसार बुधबार अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिऔंस सुनको मूल्य ३७७७.८३ डलरमा झरेको छ। यो सन् २०२५ को अक्टोबरयताकै न्यून मूल्य हो।
नेपाली बजारमा पनि सुनको भाउ लगातार घटिरहेको छ। नेपाल सुनचाँदी व्यवसायी महासंघका अनुसार बुधबार छापावाल सुनको मूल्य प्रतितोला (११.६६ ग्राम) दुई लाख ६० हजार ९०० रूपैयाँ छ। तिहारपछि बजार खुलेयता पाँच कारोबार दिनमै सुन तोलामा २१ हजार रूपैयाँ सस्तिएको छ।
गत वर्ष माघ १५ गते सुनको मूल्य प्रतितोला तीन लाख ३९ हजार ३०० रूपैयाँ पुगेको थियो। यो अहिलेसम्मकै उच्च मूल्य हो। त्यसयता सुन तोलामा ७८ हजार ४०० रूपैयाँ अर्थात् करिब २३ प्रतिशत घटिसकेको छ।
सुनको मूल्य लगातार ओरालो लाग्दै गर्दा संसारभर चासो बढेको छ— के यसको दीर्घकालीन महत्त्व घट्न थालेको हो? मूल्य घट्ने क्रम अझै जारी रहन्छ कि यहीँबाट सम्हालिएर फेरि बढ्न थाल्छ? अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्थाहरूका पछिल्ला प्रक्षेपणले तत्कालको अवस्था र आगामी वर्षको सम्भावनाबारे के संकेत गरेका छन्?
यसबारे जान्नुअघि सुनको मूल्य घट्नुका मुख्य कारण र आगामी दिनमा मूल्य बढ्न सक्ने आधार बुझ्नुपर्छ।
सुनको अन्तर्राष्ट्रिय कारोबार अमेरिकी डलरमा हुन्छ। त्यसैले डलर बलियो हुँदा अन्य देशका लगानीकर्ताका लागि सुन किन्न महँगो पर्छ। डलरको तुलनामा आफ्नो देशको मुद्रा कमजोर भएको अवस्थामा उही परिमाणको सुन किन्न उनीहरूले बढी पैसा खर्च गर्नुपर्छ। यसले सुनको माग घटाउन सक्छ।
अहिले अमेरिकी डलर करिब १९ महिनायताकै बलियो स्तरमा पुगेको छ। अमेरिकी सरकारी ऋणपत्रबाट पाइने ब्याज पनि बढेको छ। यी दुवै कारणले सुनको मूल्यमा दबाब परेको हो।
ब्याजदरले सुनको मूल्यमा कसरी असर गर्छ भन्ने बुझ्न सुन र बैंकको निक्षेप वा सरकारी ऋणपत्रबीचको फरक बुझ्नुपर्छ। सुन किन्दा ब्याज पाइँदैन। यसको मूल्य बढेपछि मात्रै बेचेर फाइदा लिन सकिन्छ। तर बैंकमा पैसा राख्दा ब्याज पाइन्छ। अमेरिकी सरकारी ऋणपत्र किन्दा पनि निश्चित प्रतिफल आउँछ।
अमेरिकामा ब्याजदर बढ्दा बैंकमा पैसा राख्दा वा सरकारी ऋणपत्र किन्दा बढी ब्याज पाइन्छ। त्यसैले लगानीकर्ताले सुनमा पैसा राख्नुभन्दा ब्याज आउने ठाउँमा लगानी गर्न सक्छन्। यसले सुनको माग घटाउँछ।
यसमा वास्तविक ब्याजदरको पनि भूमिका हुन्छ। वास्तविक ब्याजदर भनेको मुद्रास्फीति घटाएपछिको ब्याजदर हो।
उदाहरणका लागि, बैंकको ब्याजदर ५ प्रतिशत छ तर बजारमा सामानको मूल्य ३ प्रतिशत बढेको छ भने वास्तविक ब्याजदर करिब दुई प्रतिशत हुन्छ। वास्तविक ब्याजदर बढ्दा बैंक वा ऋणपत्रमा पैसा राखेर प्राप्त हुने प्रतिफल राम्रो हुन्छ। त्यसैले ब्याज नदिने सुनमा पैसा राख्नुभन्दा अन्यत्र लगानी गर्नु फाइदाजनक हुन सक्छ।
अमेरिकाको केन्द्रीय बैंक फेडरल रिजर्भ (फेड) ले मुद्रास्फीति नियन्त्रण गर्न ब्याजदर फेरि बढाउनुपर्ने संकेत दिएपछि सुनको मूल्यमा थप दबाब परेको छ।
रोयटर्सका अनुसार बजारले डिसेम्बरमा अमेरिकाको ब्याजदर ०.२५ प्रतिशतले बढ्ने सम्भावना उच्च (९६.७ प्रतिशत) देखेको छ। यो बजारको अनुमान हो, फेडको निर्णय होइन।
यसरी ब्याजदर बढ्ने अपेक्षाले अमेरिकी सरकारी ऋणपत्रबाट पाइने ब्याज बढाउँछ। त्यसले डलरलाई पनि बलियो बनाउन सक्छ। डलर बलियो हुनु र ब्याजदर बढ्नु दुवैले सुनको मूल्य घटाउन सक्छन्।
युद्ध र भूराजनीतिक तनावले पनि सुनको मूल्यमा प्रभाव पार्छ। सामान्यतया युद्ध वा तनाव बढ्दा लगानीकर्ता सुरक्षित विकल्पका रूपमा सुनतर्फ आकर्षित हुन्छन्। तर युद्धले तेलको मूल्य बढाएर महँगी चर्काउने र अमेरिकामा ब्याजदर घट्ने सम्भावना कमजोर बनाउने अवस्था पनि आउन सक्छ।
यस्तो बेला सुनको मूल्यलाई उल्टै दबाब पर्छ। अहिलेको बजारमा पनि युद्धबाट उत्पन्न अनिश्चिततासँगै अमेरिकी डलर बलियो हुनु र सरकारी ऋणपत्रको ब्याज बढ्नुले सुनको मूल्य घटाउन सहयोग गरेको छ।
सुनको मूल्य घट्नुको अर्को कारण लगानीकर्ताको व्यवहार पनि हो। सेयर बजार वा अन्य सम्पत्तिमा ठूलो गिरावट आउँदा केही लगानीकर्तालाई तत्काल नगद चाहिन सक्छ। घाटा पूर्ति गर्न वा थप लगानीका लागि पैसा जुटाउन उनीहरूले सुन बेच्न सक्छन्।
सुनलाई सुरक्षित लगानी मानिए पनि नगद आवश्यक पर्दा बेचिने भएकाले यस्तो बिक्रीले मूल्यमा थप दबाब पार्छ। पछिल्लो गिरावटमा पनि लगानीकर्ताले नगद जुटाउन सुन बेचेको रोयटर्सले जनाएको छ।
तर सुनको माग सबै क्षेत्रमा घटेको छैन।
वर्ल्ड गोल्ड काउन्सिलका अनुसार सन् २०२६ को तेस्रो त्रैमासमा केन्द्रीय बैंक तथा आधिकारिक संस्थाहरूले ३२१ टन सुन थपेका छन्। यो अघिल्लो वर्षको सोही अवधिको तुलनामा ४२ प्रतिशत बढी हो।
त्यस्तै, सुनमा लगानी गर्ने एक्सचेन्ज ट्रेडेड फन्ड (इटिएफ) मा पनि तेस्रो त्रैमासमा २११ टन सुन थपिएको छ। इटिएफ भनेको सुनमा लगानी गर्न मिल्ने कोष हो। यसको कुल सुन मौज्दात चार हजार २५६ टन पुगेको छ।
तर यही अवधिमा गहनाको माग १७ प्रतिशत र बार तथा सिक्काको माग १९ प्रतिशत घटेको छ। अर्थात्, केन्द्रीय बैंक र इटिएफमार्फत सुनमा लगानी बढे पनि सर्वसाधारणले गहना र सिक्का किन्ने क्रम घटेको छ।
केन्द्रीय बैंकले पनि सधैं उस्तै परिमाणमा सुन किन्दैनन्।
रोयटर्सका अनुसार पोल्यान्डको केन्द्रीय बैंकले आफ्नो सुन सञ्चिति ७०० टन पुर्याउने लक्ष्य पूरा गरेको हुन सक्छ। त्यसैले उसले अब सुन किन्ने क्रम सुस्त बनाउन सक्छ। तर चीन लगायतका देशले सुन किनिरहेकाले बजारमा माग कायम रहन सक्छ।
केन्द्रीय बैंकहरूले सुन किनिरहनुको एउटा कारण आफ्नो विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा अमेरिकी डलरमाथिको निर्भरता घटाउनु हो।
सुन कुनै एक देशको मुद्रा वा सरकारको ऋणमा निर्भर हुँदैन। त्यसैले भूराजनीतिक तनाव र विश्व अर्थतन्त्रप्रतिको अनिश्चितता बढ्दा देशहरूले सञ्चितिमा सुन थप्न सक्छन्। यही कारण तत्काल मूल्य घटे पनि सुनको दीर्घकालीन माग टिक्न सक्ने विश्लेषण गरिन्छ।
अझै घट्न सक्छ?
अहिलेको गिरावटलाई सुनको मूल्यको अन्तिम तल्लो बिन्दु मान्न सकिँदैन। अमेरिकामा ब्याजदर बढ्ने अपेक्षा कायम रहेमा, डलर थप बलियो भएमा वा लगानीकर्ताले नगद जुटाउन सुन बेचिरहेमा मूल्य अझै घट्न सक्छ।
प्राविधिक विश्लेषणले पनि तत्काल सावधानी अपनाउनुपर्ने संकेत दिएको छ।
बेलायतस्थित वित्तीय कारोबार तथा बजार विश्लेषण गर्ने कम्पनी सुक्डेन फाइनान्सियलले चौथो त्रैमासको विश्लेषणमा प्रतिऔंस ३९०० डलरलाई सुनको मूल्यका लागि महत्त्वपूर्ण आधार मानेको थियो। तर नोभेम्बर १८ मा मूल्य त्योभन्दा तल झरिसकेको छ।
यसले बजारमा बिक्रीको चाप बढ्दा विश्लेषकले महत्त्वपूर्ण मानेको मूल्य पनि भत्किन सक्छ भन्ने देखाउँछ। त्यसैले ३९०० डलरलाई अब सुनको मूल्य घट्नै नसक्ने अन्तिम सीमा मान्न मिल्दैन।
सुक्डेनले यसअघि डिसेम्बरसम्म सुनको मूल्यमा दबाब रहे पनि त्यसपछि सम्हालिएर सन् २०२७ को मध्य जनवरीसम्म प्रतिऔंस ४२०० देखि ४३०० डलरसम्म पुग्न सक्ने अनुमान गरेको थियो। तर ३९०० डलरको स्तर भत्किसकेकाले यो पुरानो अनुमान पूरा हुन्छ नै भन्न सकिँदैन।
फेरि कहिलेदेखि बढ्न सक्छ?
अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूका प्रक्षेपणले तत्काल सुनको मूल्यमा दबाब रहे पनि आगामी वर्ष सुधार आउन सक्ने सम्भावना देखाएका छन्। तर उनीहरूका अनुमान फरक छन्।
अमेरिकाको ठूलो लगानी बैंक तथा वित्तीय सेवा कम्पनी गोल्डम्यान स्याक्सले सन् २०२६ अन्त्यसम्म सुनको मूल्य प्रतिऔंस ४६५० डलर पुग्ने पुरानो अनुमान घटाएर ४१५० डलरमा झारेको छ। सन् २०२७ अन्त्यसम्मको अनुमान पनि ५४०० डलरबाट घटाएर ४८०० डलर बनाएको छ।
अमेरिकी केन्द्रीय बैंकले ब्याजदर बढाउने र उच्च ब्याजदर लामो समय कायम राख्ने सम्भावनाले आगामी तीनदेखि ६ महिनासम्म सुनको मूल्यमा दबाब रहन सक्ने उसको विश्लेषण छ।
फेडले सन् २०२७ को दोस्रो अर्धवार्षिकदेखि ब्याजदर घटाउन थालेमा भने सुनको मूल्यलाई थप सहयोग पुग्ने उसको अनुमान छ।
अमेरिकाको अर्को ठूलो बैंक तथा वित्तीय सेवा कम्पनी जेपी मोर्गनको निजी बैंकिङ शाखा जेपी मोर्गन प्राइभेट बैंकले सन् २०२७ का लागि सुनको मूल्य प्रतिऔंस ४६०० डलर पुग्ने अनुमान गरेको छ। उच्च ब्याजदर र बलियो डलरले तत्काल मूल्य बढ्न कठिन हुने उसको आकलन छ।
तर भूराजनीतिक तनाव, मुद्रास्फीतिको जोखिम र विभिन्न देशले आफ्नो विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा डलरको हिस्सा घटाउन खोज्ने प्रवृत्तिले दीर्घकालमा सुनको माग बढाउन सक्ने उसको विश्लेषण छ।
स्विट्जरल्यान्डको बहुराष्ट्रिय लगानी बैंक तथा वित्तीय सेवा कम्पनी युबिएसले अक्टोबर २० मा सार्वजनिक गरेको विश्लेषणमा सन् २०२७ सेप्टेम्बरसम्म सुनको मूल्य प्रतिऔंस ५४०० डलर पुग्ने अनुमान गरेको थियो। उच्च ब्याजदर र बलियो डलरले निकट भविष्यमा मूल्यमा उतारचढाव ल्याउन सक्ने भए पनि केन्द्रीय बैंकको खरिद, सरकारी ऋणको जोखिम र भूराजनीतिक अनिश्चितताले दीर्घकालमा सुनलाई साथ दिने उसको तर्क छ।
विश्व बैंकले भने सन् २०२६ मा सुनको औसत मूल्य प्रतिऔंस ४६०० डलर र सन् २०२७ मा ४२५० डलर रहने अनुमान गरेको छ। सन् २०२८ मा औसत मूल्य ४००० डलरमा झर्न सक्ने उसको प्रक्षेपण छ। यो वर्षभरको औसत मूल्य हो, कुनै निश्चित दिनको मूल्य होइन।
सिंगापुरको ठूलो बैंकिङ समूह ओभरसिज चाइनिज बैंकिङ कर्पोरेसन (ओसिबिसी) को अनुसन्धान विभाग ओसिबिसी ग्रुप रिसर्चले नोभेम्बर १७ मा सार्वजनिक गरेको विश्लेषणमा पनि अमेरिकी ब्याजदर लामो समय उच्च रहन सक्ने भएकाले निकट भविष्यमा सुनको मूल्यमा दबाब कायम रहने उल्लेख छ।
तर केन्द्रीय बैंकको खरिद, लगानीको माग र भूराजनीतिक अनिश्चितताले मध्यम अवधिमा सुनलाई साथ दिन सक्ने उसको निष्कर्ष छ।
यी प्रक्षेपणले तत्काल सुनको मूल्य बढ्ने निश्चित आधार देखाउँदैनन्। तर ब्याजदर घट्न थालेमा, अमेरिकी डलर कमजोर भएमा र ऋणपत्रबाट पाइने ब्याज कम भएमा सुनमा लगानीकर्ताको चासो फेरि बढ्न सक्छ।
गोल्डम्यान स्याक्सको अनुमान अनुसार सन् २०२७ को दोस्रो अर्धवार्षिकदेखि यस्तो सुधारको सम्भावना बलियो हुन सक्छ। तर ब्याजदर लामो समय उच्च रहेमा वा केन्द्रीय बैंकको खरिद सुस्त भएमा मूल्य बढ्ने समय अझै पछाडि सर्न सक्छ।
नेपालको बजारमा कति घट्न सक्छ?
अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुनको मूल्य घट्दा नेपालमा पनि सामान्यतया मूल्य घट्छ। तर दुवै बजारमा मूल्य समान अनुपातले घट्दैन। नेपालमा सुनको मूल्य निर्धारण गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय बजारको मूल्यसँगै अमेरिकी डलरको विनिमय दर, आयातमा लाग्ने कर र अन्य लागत पनि जोडिन्छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुनको मूल्य प्रतिऔंसमा तोकिन्छ। एक ट्रोय औंसमा ३१.१०३५ ग्राम सुन हुन्छ भने एक तोलामा करिब ११.६६३८ ग्राम। त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय मूल्यलाई डलर–नेपाली रूपैयाँ विनिमय दर अनुसार रूपान्तरण गरी एक तोलाको मूल्य निकालिन्छ। त्यसपछि आयातमा लाग्ने कर र अन्य लागत जोडिन्छन्।
यस कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुन सस्तिए पनि डलरको भाउ बढेमा नेपालमा मूल्य घट्ने दर कम हुन सक्छ।
डलर कमजोर भएमा भने अन्तर्राष्ट्रिय मूल्य घटेको असर नेपाली बजारमा बढी देखिन सक्छ। बिहेको मौसम र चाडपर्वमा गहना किन्ने मागले पनि स्थानीय बजारको कारोबारमा असर पार्न सक्छ।
मूल्य घटेपछि ग्राहकले खरिद बढाउन सक्छन् भने अझै घट्ने आशामा केहीले किन्ने निर्णय पछि सार्न सक्छन्।
अन्ततः सुनको मूल्य फेरि बढ्ने ठ्याक्कै समय भन्न सकिँदैन। तत्कालका लागि अमेरिकी ब्याजदर, डलरको अवस्था र लगानीकर्ताको व्यवहारले मूल्यको दिशा निर्धारण गर्नेछन्। मध्यम तथा दीर्घकालमा भने केन्द्रीय बैंकको खरिद, भूराजनीतिक जोखिम र विश्व अर्थतन्त्रप्रतिको अनिश्चितता महत्त्वपूर्ण रहनेछन्।