बुधबार दिउँसो पौने १२ बजेको थियो।
हामी काठमाडौंको थापाथली, सिनामंगल र मनोहराका सुकुम्बासीलाई कीर्तिपुरको होल्डिङ सेन्टर (राधास्वामी सत्संग व्यास नेपाल) मा कसरी राखिएको छ भनेर रिपोर्टिङ गर्न गएका थियौं। त्यहाँ ट्रस्टको छतमुनि वरिपरि कपडाले बारेर ५० सुकुम्बासी परिवारलाई राखिएको छ।
त्यहाँ पुग्दा सशस्त्र प्रहरीहरू ट्रस्टमुनि स-साना टेन्ट हाउस बनाउन व्यस्त देखिन्थे। काठमाडौं महानगरका नगर प्रहरीको पनि उपस्थिति थियो।
टेन्ट हाउसमा राखिएका परिवार आ-आफ्ना सामान मिलाउँदै थिए। केही बालबालिका त्यहीँ आसपास खेल्दै गरेका देखिन्थे।
त्यही बेला बच्चा डुलाउँदै २६ वर्षीया चन्द्रकला बिक टेन्टबाट फुत्त बाहिर निस्किइन्। उनीसँग थापाथलीको सुकुम्बासी बस्तीमा रिपोर्टिङ गर्न जाँदा मेरो भेट भएको थियो। उनी मलाई देखेर मुस्कुराउँदै कुरा गर्न आइन्।
'कस्तो छ यहाँ तपाईंहरूको बसोबास?' मैले सोधेँ।
जबाफमा उनले भनिन्, 'मंगलबार राति पानी परेर राम्रोसँग सुत्न पाइएन। पानी छिरेर ओढ्ने-ओछ्याउने सबै भिजे। म्याटमा तन्ना ओछ्याएर सुताउनुपरेकाले बच्चाहरूलाई चिसो लागेको छ।'
चन्द्रकला पाँच वर्षकी छोरी र १० महिनाका छोरा छन्। शनिबार बिहानै घर भत्काउन थालेपछि हतार हतार निस्किनुपरेकाले लुगाफाटो पनि सबै ल्याउन नपाएको उनी बताउँछिन्।
'हामी बूढाबूढी त जहाँ सुते पनि भयो। बच्चाहरूलाई सुताउन बाक्लो ओढ्ने-ओछ्याउने दिए हुन्थ्यो,' उनले भनिन्, 'बच्चाहरूलाई खुवाउने खाना, डाइपर, महिलाहरूका लागि महिनावारी प्याड पनि उपलब्ध भए राम्रो हुन्थ्यो।'
उनले बच्चाहरूका लागि पानी तताउने सुविधा पनि नभएको गुनासो गरिन्।
उनको गुनासो सुनिसकेपछि हामीले चन्द्रकलासँग फोटो खिच्न अनुमति माग्यौं।
उनले 'हुन्छ' भनिन्।
चन्द्रकला बिक।
हामीले केही फोटो खिचेका मात्र के थियौं, त्यही बेला काठमाडौं महानगरका केही नगर प्रहरी आएर 'होल्डिङ सेन्टरभित्र फोटो खिच्न पाइँदैन' भने।
यति मात्र होइन, उनले खिचिसकेका फोटो पनि जबर्जस्ती डिलिट गर्न लगाए।
हामीले यसरी फोटो खिच्न रोक लगाउनुको कारण सोध्यौं।
जबाफमा एक महानगर प्रहरीले भने, 'यहाँ फोटो-भिडिओ खिच्न नदिनू भन्ने माथिको आदेश छ।'
हामीले 'माथिबाट कसको आदेश हो' भनेर सोध्यौं।
उनले जबाफ दिएनन्। बरू थप दुई-तीन जना नगर प्रहरी आएर हामीलाई फोटो मेट्न भने।
'जसको फोटो खिचेको हो, उहाँसँग अनुमति लिएका छौं। उहाँले डिलिट गर नभनेसम्म हामी गर्दैनौं,' मैले भनेँ।
मैले कुनै हालतमा फोटो मेट्दिनँ भन्ने अडान लिएपछि उनीहरूले 'थप फोटो नखिच्नू' भने।
अन्य कतिपय मिडियाका पत्रकारलाई भने फोटो-भिडिओ डिलिट नगराई छाड्दै छाडेनन्। कतिसम्म भने, मोबाइलको फोटो ग्यालरीभित्र 'डिलिट' सेक्सनमा गएर खोजी खोजी हेरे र त्यहाँबाट पनि मेट्न लगाए।
'हामीले टेन्ट हाउससहित केही सुकुम्बासीको फोटो खिचेका थियौं। उहाँहरूले नहटाएसम्म कुराकानी गर्न जान नदिने भन्नुभयो,' एक पत्रकारले भने, 'त्यसपछि त फोटो डिलिट नगरी सुखै पाइएन।'
यति मात्र होइन, होल्डिङ सेन्टरमा रिपोर्टिङ गर्न पनि कडिकडाउ गरिएको छ।
हामीले सुकुम्बासी परिवारसँग कुराकानी गरिरहँदा एक जना नगर प्रहरी छेउमा उभिएर सुनिरहेका थिए। प्रहरीको उपस्थितिमा यहाँ आश्रित सुकुम्बासीहरू मन खोलेर बोल्न सकिरहेका थिएनन्।
सरकारले सुकुम्बासीहरूको अस्थायी बसोबासका लागि तयार पारेको यो होल्डिङ सेन्टरमा सुकुम्बासीहरूलाई कसरी राखिएको छ भनेर जान्न पाउनु नागरिकको हक हो। उनीहरूको अवस्थाबारे नियमित जानकारी दिनु सरकारको कर्तव्य पनि हो। यहाँ भने फोटो खिच्न रोक लगाएर र रिपोर्टिङमा कडिकडाउ गरेर होल्डिङ सेन्टरलाई 'प्रतिबन्धित क्षेत्र' वा 'जेल' जस्तै बनाउन खोजिएको छ।
भित्रको सूचना बाहिर नजाओस् भनेर जसरी सतर्कता अपनाइएको छ, त्यसले निरन्तरता पाइरह्यो भने सुकुम्बासीहरूको अवस्था बाहिर आउन पाउँदैन। उनीहरूको अवस्था दुनियाले थाहा पाउँदैनन्।
आफूलाई राधास्वामी सत्संग व्यास नेपालको सेक्युरिटी गार्ड बताउने भिमप्रसाद पाण्डे होल्डिङ सेन्टरबारे गलत समाचार धेरै आएकाले कडिकडाउ गरिएको बताउँछन्।
'यहाँका बारेमा गलत समाचारहरू धेरै लेखिए। छतबाट पानी चुहियो भन्ने समाचार आयो,' उनले भने, 'छत चुहिएको होइन। छड्के पानी परेर केही ओढ्ने-ओछ्याउने भिजे होलान्, तर सबै भिजेका होइनन्। सानो कुरालाई पनि ठूलो बनाएर प्रचार गरिएकाले अब कसैलाई पनि छिर्न नदिने भनेका छौं।'
उनले जुनसुकै मिडिया भए पनि अबदेखि फोटो खिच्न नदिने बताए।
कडिकडाउबीचमै हामीले केही सुकुम्बासीसँग कुरा गर्न भ्यायौं। तिनैमध्ये एक महिलाले भनिन्, 'यहाँको बारेमा कुरा गर्दा गाली गरिरहेका छन्। हिजो एक जनाले पानी पर्दा ओछ्यान भिजेको भिडिओ सामाजिक सञ्जालमा हाल्नुभएछ, आज बिहानै गाली खानुभयो।'
यति सुनेपछि भिडिओ हाल्दा गाली खाने व्यक्ति को हो भनेर हामी सोध्दै गयौं।
उनी २६ वर्षीया गृभानिका थापा मगर रहिछन्।
'पानी परेर ओछ्यान भिजेपछि भिडिओ बनाएर टिकटकमा हालेको थिएँ,' उनले भनिन्, 'आज बिहान भिडिओ कसले हाल्नुभएको भनेर सोध्दै आउनुभयो। मैले आफूले हालेको बताएपछि किन हाल्नुपर्यो भन्दै गाली गर्नुभयो।'
'यहाँ जे हो, त्यही देखाउँदा गाली खानुपर्यो,' उनले भनिन्, 'अब त्यस्तो नगर्न भन्नुभएको छ।'
यो घटनापछि यहाँ बस्ने सुकुम्बासी परिवारमा पनि सामाजिक सञ्जालमा फोटो राख्न र मिडियासँग बोल्न डर पैदा भएको हामीले महसुस गरेका छौं।
'यहाँ कति दिन बस्नुपर्ने हो टुंगो छैन। त्यसैले बोल्न डर लागिरहेको छ,' एक सुकुम्बासीले भने, 'तपाईंसँग बोल्यो भनेर भोलि केही गर्ने हुन् कि, के थाहा!'
***
-1746009348.jpg)
