भूपरिवेष्टित लाओसमा चीनले हवाई सैन्य संरचना विस्तार गर्न थालेपछि अमेरिका र उसका क्षेत्रीय साझेदारको चासो बढेको छ।
अहिले यसको सैन्य क्षमता सीमित भए पनि भविष्यमा यो चीनको रणनीतिक उपस्थितिको महत्त्वपूर्ण केन्द्र बन्न सक्ने विश्लेषकहरूले आकलन गरेका बेलायती पत्रिका द इकोनोमिस्टले लेखेको छ।
चीन र लाओसले गत सेप्टेम्बर २९ मा संयुक्त सैन्य सहयोग तथा तालिम केन्द्र स्थापना गरेको घोषणा गरे। लाओसको राजधानी भिएन्टियानबाट करिब ५० किलोमिटर उत्तरमा रहेको बान केउनमा यो केन्द्र बनाइएको छ।
लाओसको सेनाले यसलाई वायुसेनाका पाइलटलाई तालिम दिने केन्द्र भनेको छ। चीनले पनि यसको उद्देश्य कुनै तेस्रो देश विरूद्ध नभएको बताएको छ।
तर उद्घाटनको भोलिपल्ट खिचिएका भूउपग्रह तस्बिरमा आठ वटा सैन्य विमान र दुई दर्जनभन्दा बढी सहयोगी सवारीसाधन देखिएपछि यस केन्द्रको वास्तविक उद्देश्यबारे प्रश्न उठेका छन्।
समाचार संस्था रोयटर्सले सार्वजनिक गरेको विवरण अनुसार ती विमान चिनियाँ उत्पादनका के–८ हल्का आक्रमणकारी तथा तालिम विमान हुन सक्ने विश्लेषकहरूको आकलन छ। धावनमार्ग भने निर्माणकै क्रममा छ।
यस घटनाले चीनले दक्षिणपूर्वी एसियामा आफ्नो सैन्य उपस्थिति विस्तार गर्न खोजेको संकेत दिएको छ। तर अहिले नै बान केउनलाई चीनको पूर्ण विकसित सैन्य हवाई अड्डा भन्न भने हतार हुनेछ।
यसको वास्तविक सामरिक महत्त्व भविष्यमा चीनले त्यहाँ कति सैनिक र विमान राख्छ, धावनमार्ग विस्तार गर्छ कि गर्दैन र कस्ता सैन्य उपकरण तैनाथ गर्छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्नेछ।
चीनको विदेशमा सैन्य सञ्जाल विस्तार
चीनले आफ्नो सेनाको आधुनिकीकरण तीव्र बनाइरहेको छ। तर विदेशमा स्थायी सैन्य संरचना स्थापना गर्ने मामिलामा ऊ अमेरिकाभन्दा धेरै पछाडि छ।
चीनको अफ्रिकी मुलुक जिबुतीमा सैन्य अड्डा छ। सन् २०१७ मा स्थापना गरिएको यस केन्द्रले चीनलाई आफ्नो नौसेनाका गतिविधि सञ्चालन गर्न र महत्त्वपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री व्यापारिक मार्गनजिक उपस्थिति कायम राख्न सहयोग गर्छ।
त्यस्तै, चीनले कम्बोडियाको रिम नौसैनिक अखडा विस्तार गर्न सहयोग गरेको छ। त्यहाँ चिनियाँ सेनाको उपस्थितिले अमेरिका र क्षेत्रका केही देशमा चासो बढाएको छ।
लाओसमा विकसित भइरहेको केन्द्रले भने चीनलाई स्थलभागमा हवाई सैन्य उपस्थिति विस्तार गर्ने अवसर दिन सक्छ।
ताइवानको तमकाङ विश्वविद्यालयमा चिनियाँ सैन्य मामिलाका अध्येता प्राध्यापक यिङ यु लिनले बान केउनलाई चीनको विदेशस्थित हवाई सैन्य पहुँच विस्तारका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानेका छन्।
चीनले आफ्नै भूभागबाट पनि दक्षिणपूर्वी एसियामा विमान परिचालन गर्न सक्छ। तर अर्को देशमा सैन्य संरचना हुनुको फाइदा फरक हुन्छ। यसले तालिम, उपकरणको व्यवस्थापन, र आवश्यक पर्दा सैनिक परिचालनका थप विकल्प उपलब्ध गराउन सक्छ।
त्यसैले बान केउनको महत्त्व त्यहाँ अहिले कति विमान छन् भन्नेमा मात्र सीमित छैन। भविष्यमा चीनले यसलाई कस्तो सैन्य संरचनामा विकास गर्छ भन्ने प्रश्न अझ महत्त्वपूर्ण छ।
समुद्रमा अमेरिकी शक्तिलाई कस्तो चुनौती?
लाओस भूपरिवेष्टित देश हो। यसको कुनै समुद्री तट छैन। तर चीन, भियतनाम, थाइल्यान्ड, कम्बोडिया र म्यानमारसँग सीमा जोडिएको यसको अवस्थिति दक्षिणपूर्वी एसियाको सामरिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छ।
लाओसमा हवाई अड्डा हुनुको अर्थ चीनले त्यहाँबाट सिधै समुद्रमा पहुँच पाउँछ भन्ने होइन। यसले थाइल्यान्डको खाडी वा हिन्द महासागरमा चिनियाँ सेनालाई निर्बाध पहुँच दिँदैन।
तर आधुनिक सैन्य प्रतिस्पर्धामा समुद्री शक्ति युद्धपोतको संख्याले मात्र निर्धारण हुँदैन। हवाई निगरानी, सूचना संकलन, सञ्चार, र सैनिक परिचालनको क्षमताले पनि नौसैनिक गतिविधिमा प्रभाव पार्छ।
बान केउनको धावनमार्ग करिब दुई किलोमिटर लामो छ। भविष्यमा यसलाई विस्तार गरेर ठूला विमान सञ्चालन गर्न सकिने सम्भावना छ। यदि चीनले त्यहाँ उन्नत निगरानी विमान, थप सक्षम सैन्य विमान वा अन्य सहयोगी संरचना राख्यो भने क्षेत्रीय सैन्य गतिविधिबारे सूचना संकलन र परिचालनका विकल्प बढ्न सक्छन्।
यसले दक्षिण चीन सागर (साउथ चाइना सी) वरपरको सैन्य वातावरणमा अप्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्छ। तर अहिले देखिएका के–८ विमानलाई लामो दुरीका बमवर्षक वा विशेष समुद्री निगरानी विमान सरह मान्न मिल्दैन।
अमेरिकासँग हिन्द–प्रशान्त क्षेत्रमा व्यापक सैन्य अखडा, रक्षा साझेदारी र सैन्य व्यवस्थापनको सञ्जाल छ। सिंगापुर अमेरिकी सेनाका लागि महत्त्वपूर्ण सहयोग केन्द्र हो भने थाइल्यान्ड पनि अमेरिकाको पुरानो सैन्य साझेदार हो।
चीनले लाओसमा स्थायी सैन्य उपस्थिति विस्तार गरेमा अमेरिकी सैन्य योजनाकारले क्षेत्रीय सुरक्षा रणनीति बनाउँदा अर्को सम्भावित चिनियाँ सैन्य केन्द्रलाई पनि ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ।
यसले अमेरिकाको सैन्य श्रेष्ठता तत्काल समाप्त पार्ने होइन। तर भविष्यमा संकट उत्पन्न भए चीनले प्रयोग गर्न सक्ने स्थान र विकल्प बढाउन सक्छ।
चीनको ऋणमा निर्भर लाओस
लाओसमा चीनको प्रभाव बढ्नुको एउटा महत्त्वपूर्ण आधार आर्थिक सम्बन्ध हो।
एसियाका कम विकसित मुलुकमध्ये एक लाओसले पूर्वाधार निर्माणका लागि ठूलो ऋण लिएको छ। चीनको कुनमिङ सहरसँग जोड्ने उच्चगतिको रेलमार्ग र जलविद्युत् आयोजनामा चीनले ठूलो लगानी गरेको छ।
तर अपेक्षित आर्थिक लाभ हासिल गर्न कठिनाइ भएपछि लाओस ऋणको चापमा परेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (आइएमएफ) ले सन् २०२६ मा सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदनमा लाओसको सार्वजनिक ऋण अझै दिगो नरहेको उल्लेख गरेको छ।
चीन लाओसको सबैभन्दा ठूलो ऋणदाता मध्ये प्रमुख हो।
अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषको विवरण अनुसार सन् २०२४ को अन्त्यसम्म चिनियाँ मुख्यभूमिसँग सम्बन्धित सार्वजनिक तथा सरकारी प्रत्याभूति प्राप्त ऋण करिब पाँच अर्ब १० करोड अमेरिकी डलर थियो। चीनले यसअघि ऋण भुक्तानी स्थगित वा पुनः तालिकीकरण गर्न पनि सहयोग गरेको थियो।
यस्तो आर्थिक निर्भरताले लाओसको विदेशनीति र सुरक्षा निर्णयमा प्रभाव पार्न सक्ने सम्भावना छ। चीनसँगको सम्बन्ध बिगार्दा आर्थिक सहयोगमा असर पर्न सक्ने चिन्ता लाओसको नेतृत्वलाई हुन सक्छ।
तर ऋणकै कारण लाओसले चीनलाई सैन्य अखडा खोल्न अनुमति दिएको हो भन्ने प्रमाण सार्वजनिक भएको छैन। त्यसैले आर्थिक निर्भरता र सैन्य सहकार्यबीच प्रत्यक्ष लेनदेन भएको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।
भियतनामको सुरक्षा चिन्ता
लाओसमा चीनको सैन्य उपस्थिति विस्तार भए त्यसलाई विशेष चासोका साथ हेर्ने देशमध्ये भियतनाम प्रमुख हुनेछ।
भियतनामले लामो समयदेखि इन्डोचाइनालाई आफ्नो परम्परागत प्रभाव क्षेत्रका रूपमा हेर्दै आएको छ। यस क्षेत्रमा चीनको प्रभाव विस्तार हुनु उसले आफ्नो क्षेत्रीय भूमिकामाथि चुनौतीका रूपमा लिन सक्ने ब्लुमबर्गले जनाएको छ।
यसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि पनि छ।
सन् १९७८ मा भियतनामले कम्बोडियामाथि आक्रमण गरी चीनको समर्थन प्राप्त खमेर रुज शासनलाई सत्ताच्युत गरेको थियो। त्यसको एक वर्षपछि, सन् १९७९ मा चीनले भियतनाममाथि आक्रमण गर्यो।
चीनले लडेको सबैभन्दा पछिल्लो सो युद्धमा सानो र कमजोर भियतनामलाई हराउन नसकेका कारण चीनको सैन्य मनोबलमा अझै पनि असर परेको मानिन्छ।
उक्त युद्धले दुई कम्युनिस्ट मुलुकबीचको सम्बन्धमा रहेको गहिरो अविश्वास उजागर गरेको थियो। त्यस बेला लाओसले भियतनामको खुलेर समर्थन गरेको थियो।
त्यसैले अहिले लाओसमा चीनको सैन्य उपस्थिति विस्तार हुने सम्भावनालाई भियतनामले केवल छिमेकी मुलुकमा अर्को सैन्य संरचना बनेको घटनाका रूपमा मात्र नहेर्न सक्छ। यसले इन्डोचाइनामा आफ्नो परम्परागत प्रभाव कमजोर पार्न सक्ने चिन्ता पनि उत्पन्न गर्न सक्छ।
लाओस र भियतनामबीच लामो समयदेखि राजनीतिक तथा सैन्य सम्बन्ध छ। दुवै देशका कम्युनिस्ट पार्टीबीच ऐतिहासिक निकटता छ। लाओसका धेरै नेताले भियतनाममा शिक्षा वा तालिमसमेत लिएका छन्।
लाओसमा चीनले स्थायी सैन्य उपस्थिति कायम गरेमा भियतनामको पश्चिमी सीमातर्फ पनि चिनियाँ सैन्य पहुँच बढ्न सक्छ। यसले भियतनामको सुरक्षा रणनीतिमा नयाँ चुनौती थप्न सक्ने विश्लेषकहरूको चिन्ता छ।
यद्यपि, अहिले बान केउनबाट भियतनाममाथि प्रत्यक्ष सैन्य खतरा उत्पन्न हुने छैन। मुख्य प्रश्न यो केन्द्र भविष्यमा कस्तो क्षमतासहित विकसित हुन्छ भन्ने हो।
थाइल्यान्डले पनि घटनाक्रमलाई नजिकबाट नियालिरहेको छ। थाइल्यान्डको रक्षा मन्त्रालयका प्रवक्ताले लाओसलाई आफ्नो भूमिमा विदेशी सैन्य अखडा राख्ने वा नराख्ने निर्णय गर्ने अधिकार रहेको बताएका छन्।
तर क्षेत्रीय सुरक्षामा पर्न सक्ने प्रभावबारे थाइल्यान्डले निगरानी जारी राख्ने जनाएको छ।
पुरानो अमेरिकी सैन्य अखडामा चीनको उपस्थिति
बान केउनको अर्को विशेषता यसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि हो।
अमेरिका–भियतनाम युद्धका बेला उक्त क्षेत्रमा रहेको हवाई मैदान अमेरिकी गुप्त सहयोग अभियानसँग सम्बन्धित थियो। अमेरिकी केन्द्रीय गुप्तचर निकाय सीआइएको स्वामित्वमा रहेको एयर अमेरिका नामक विमान सेवाले त्यसबेला लाओसमा सैनिक र आपूर्ति ओसारपसार गर्न सहयोग गरेको थियो।
अहिले त्यही स्थान चीनको सम्भावित सैन्य विस्तारको केन्द्रमा आएको छ।
अमेरिका र लाओसबीचको सम्बन्धमा ऐतिहासिक अविश्वास पनि छ। भियतनाम युद्धका बेला अमेरिकाले लाओसमा व्यापक बमबारी गरेको थियो। त्यस क्रममा खसालिएका विस्फोटक पदार्थका अवशेषले दशकौंदेखि स्थानीय जनजीवनमा असर पारिरहेका छन्।
अमेरिका र लाओसबीच पछिल्लो समय व्यापार तथा आप्रवासनका विषयमा पनि तनाव देखिएको छ। यसले चीनसँग प्रतिस्पर्धा गर्ने अमेरिकी प्रयासलाई थप जटिल बनाउन सक्छ।
तर ऐतिहासिक असन्तुष्टि वा चीनसँगको आर्थिक निर्भरताकै आधारमा लाओसले चीनका सबै सैन्य प्रस्ताव स्वीकार गर्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन।
लाओसले आफ्नो संविधानले विदेशी सेनाको उपस्थितिलाई अनुमति नदिने बताउँदै आएको छ। चीनले पनि नयाँ केन्द्र कुनै तेस्रो देश विरुद्ध लक्षित नभएको दाबी गरेको छ।
भविष्यमा के हेर्ने?
बान केउनको वास्तविक सामरिक महत्त्व बुझ्न तीन विषयमा ध्यान दिनुपर्नेछ।
पहिलो, धावनमार्ग विस्तार भएर ठूला विमान सञ्चालन गर्न सक्ने हुन्छ कि हुँदैन।
दोस्रो, चीनले त्यहाँ स्थायी रूपमा सैनिक र उन्नत निगरानी उपकरण राख्छ कि राख्दैन।
तेस्रो, संयुक्त तालिम केन्द्रको गतिविधि सीमित रहन्छ कि व्यापक सैन्य सहयोगमा विकसित हुन्छ।
यी परिवर्तन देखिएमा चीनको विदेशस्थित सैन्य पहुँच विस्तार भइरहेको थप स्पष्ट हुनेछ। अन्यथा, केन्द्रको भूमिका मुख्यतः तालिम र सीमित सैन्य सहयोगमा केन्द्रित रहन सक्छ।
अहिले नै बान केउनले दक्षिणपूर्वी एसियाको सामुद्रिक शक्ति सन्तुलन बदलिसकेको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। तर चीनले आफ्नो सीमाबाहिर सैन्य पहुँच विस्तार गर्न खोजिरहेको सन्दर्भमा यो महत्त्वपूर्ण घटनाक्रम हो।
समुद्री शक्तिको प्रतिस्पर्धा अब युद्धपोत र समुद्री अखडामा मात्र सीमित छैन। स्थलभागमा रहेका हवाई अड्डा, निगरानी प्रणाली र सैन्य केन्द्रले पनि समुद्रमा सञ्चालन हुने सैन्य शक्तिको क्षमता निर्धारण गर्न सक्छन्।
लाओससँग समुद्री तट छैन। तर त्यहाँ चीनको सैन्य उपस्थिति विस्तार हुँदै गए दक्षिणपूर्वी एसियाको सुरक्षा समीकरणमा त्यसको प्रभाव लाओसको सीमाभन्दा बाहिर पुग्न सक्छ।
(विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार माध्यमहरूको सहयोगमा तयार पारिएको)
-1746513231.jpg)
